Shraddhamanjari (Bapubhatta Kelakara) 5.1-3
Śrāddhamañjarī (Bāpūbhaṭṭa Kelakāra) 5.1-3
- Language
- Sanskrit
5.1-3.1
iti | tataḥ pāṇihutaśeṣamannaṃ
bhuktaśeṣāduddhṛtaṃ sārvavarṇikamannaṃ ca ghṛtamadhutilaiḥ saṃmiśrya ṣaṭ piṇḍānkṛtvā pūrvasyāṃ lekhāyāmāgneyīsaṃsthānpitṛtīrthena trīnpiṇḍāndadyāt
etatte'smatpitaramukaśarmannamukagotra vasurūpa sapatnīka ye ca tvāmatrānu
tebhyaśca gayāyāṃ dattamastu | evaṃ pitāmahaprapitāmahayoḥ | evameva paścimalekhāyāṃ mātāmahāditrayāṇāmapi | tato barhirmūle hastasaṃlagnaṃ lepaṃ
tūṣṇīṃ nimṛjyāt | tataḥ, atra pitaro mādayadhvaṃ yathābhāgamāvṛṣāyadhvam
iti sakṛtpiṇḍānanumantrya savyena pārśvena vyāvṛttyodaṅmukho bhūtvā
yathāśakti prāṇāñniyamya punarabhiparyāvṛtyāmīmadanta pitaro yathābhāgamāvṛṣāyīṣateti punaḥ piṇḍānanumantrya yajñopavītī piṇḍāvaśiṣṭaṃ
grāsamātramannamādāya bahirniṣkramya tadavaghrāya pavitre tyaktvā''camyānye
pavitre dhṛtvā prācīnāvītī pūrvavatpiṇḍeṣu tilodakaṃ ninayet | śundhantāṃ
sapatnīkāḥ pitara ityādi | tato dvirācamya pūrvabaddhanīvīṃ visrasya
pratipiṇḍaṃ tailābhyañjanaṃ darbhairdadyāt | pitaramukaśarmannamukagotra vasurūpa
sapatnīkābhyaṅkṣva | evamitareṣu tathaivāñjanaṃ dadyāt | pitaramukaśarmanna0
sapatnīkāṅkṣvetyādi | atha piṇḍeṣu etadvaḥ pitaro vāso mānoto'nyatpitaro yuṅdhvamiti pratiparyāyaṃ mantrāvṛttyā vāsasthāne daśāmūrṇāstukāṃ
vā pañcāśadvarṣādhikaṃ vayaścetsvaprakoṣṭhahṛdayānyatarasthaṃ loma dadyātpūrvoktenaiva mantreṇa | tataḥ savyenāpasavyena vā piṇḍāngandhādyupacārairabhyarcya
prācīnāvītī, athainānupatiṣṭheta namo vaḥ pitara iṣe0 iha santaḥ syāma
manonvāhuvāmahe0 nmabhiḥ | ā ta etu manaḥ punaḥ0 dṛśe | punarnaḥ pi0
5.1-3.2
nemahi | atha piṇḍasthānpitṝnpravāhayāmīti dhyāyansakṛduttānena hastena
piṇḍāṃścālayet | pare tana pitaraḥ so0 niyacchata | tataḥ sakudumbaḥ piṇḍānnamaskṛtya vīraṃ me datta pitara iti mantreṇa madhyamaṃ pitāmahapiṇḍamādāya
punastenaiva mantreṇa mātuḥpitāmahapiṇḍamādāya patnyai putrakāmāyai prayacchet | sā ca0 ādhatta pitaro garbhaṃ kumāraṃ puṣkarasrajam | yathā'yamarapā asat | iti mantraṃ svayaṃ sakṛtpaṭhantī piṇḍadvayaṃ prāśnīyāt
anekapatnīpakṣe tāveva piṇḍau darbhairvibhajya yathāṃśaṃ mantrapūrvakaṃ sarvā api
prāśnīyuḥ | patnyāmanadhikāriṇyāmādānaprāśanamantrayorlopa eva | tataḥ
piṇḍānudvāsayiṣya ityuktvā brāhmaṇairudvāsayetyanujñāto'vaśiṣṭānpiṇḍānapsvagnau vā kṣipet | tato yajñopavītī viprāṇāṃ pitṛpūrvakamuttarāpośanārthamudakaṃ dadyāt | viprā amṛtāpidhānamasītyuttarāpośanaṃ kṛtvā'vaśiṣṭajalaṃ bahirni nayeyuḥ
raurave pūyanilaye padmārbudanivāsinām
arthināmudakaṃ dattamakṣayyamupatiṣṭhatu
tato dhṛtapavitragranthī visrasyocchiṣṭamaṇḍale nikṣipeyuḥ | kartā
brāhmaṇānāṃ pitṛpūrvakaṃ gaṇḍūṣakaraṇahastaprakṣālanādiśuddhā(ddhyā)camanāntaṃ
kārayitvā vikiraṃ dadyāt | ācānteṣu vipreṣu piṇḍadānamiti pakṣe
viprāṇāmuttarāpośanādiśuddhā(ddhyā)camanāntaṃ kārayitvā piṇḍadānaṃ
kṛtvā vikiraṃ dadyāt | pakṣadvaye'pi piṇḍadānānte vikiradānam | tadyathāpūrvoddhṛtaṃ saghṛtamannamādāya prathamavaiśvadevikadvijocchiṣṭānteasomapāśca ye devā yajñabhāgavivarjitāḥ
teṣāmannaṃ pradāsyāmi vikiraṃ vaiśvadevikam
5.1-3.3
iti yavodakasahitaṃ sakṛtprakīrya prācīnāvītī prathamapitryaviprocchiṣṭānteasaṃskṛtapramītā ye tyāginyo yāḥ kulastriyaḥ
dāsyāmi tebhyo vikiramannaṃ tābhyaśca paitṛkam
iti tilodakasahitaṃ sakṛtprakīrya tatsamīpe dakṣiṇāgrāndarbhānnāstīrya
teṣu ye agnidagdhā0 kalpayasva | iti śeṣamantraṃ prakīrya tadupari tilodakaṃ ninayet
agnidagdhāḥ kule jātā ye'pyadagdhāḥ kule mama
bhūmau dattena tṛpyantu tṛptā yāntu parāṃ gatim
tato yajñopavītyācamya pavitre tyaktvā'nye dhārayet | tato vaiśvadaivikaviprahastayorapo darbhāṃśca dadyāt | śivā āpaḥ santu | atha gandhapuṣpāṇi | saumanasyamastu | atha yavāḥ | yavāḥ pāntu | punarapo dadyāt
dīrghamāyuḥ śreyaḥ śāntiḥ puṣṭisuṣṭiścāstu | santu śivā āpaḥ | astu
saumanasyam | pāntu yavāḥ | astu dīrghamāyuḥ śreyaḥ śāntiḥ puṣṭituṣṭiśceti krameṇa prativacanāni | evamepasavyena pitryaviprahasteṣu | tatra yavasthāne tilāḥ, tilāḥ pāntyiti | śeṣaṃ samānam | tataḥ pitryaviprānprati
vadet | aghorāḥ pitaraḥ santu | santvaghorāḥ pitara iti viprāḥ | tataḥ
kartā yajñopavītī brāhmaṇānabhivādya gotravṛddhiṃ yāceta | asmadgotraṃ
vardhatām | yuṣmadgotraṃ vardhatāmiti prativacanam | tataḥnityānuṣṭhānasiddhyarthaṃ sarvadā'pyātmaśuddhaye
pitṛmātṛparāḥ santaḥ santvasmatkulajā narāḥ
itimantreṇa svamastake candanādinā tiryaktilakaṃ kṛtvā śiṣyādinā
viprocchiṣṭapātrāṇi cālayitvā daivaviprahastayorhastenaiva yavodakaṃ dadyāt
purūravārdravasaṃjñakaviśvebhyo devebhyaḥ svatīti brūta | tataḥ pitryaviprahasteṣu
5.1-3.4
tilodakaṃ dadyāt | pitṛpitāmahaprapitāmahebhyo'mukaśarmabhyaḥ, mātāmahamātuḥpitāmahamātuḥprapitāmahebhyo'mu0svastīti brūta | vipraiḥ svastīti
pratyukte punardevaviprahastayorhastenaiva yavodakaṃ dadyāt | purūravārdravasaṃjñakānāṃ
viśveṣāṃ devānāṃ yaddattaṃ śrāddhaṃ tadakṣayyamastviti brūta | [ astvakṣayyamiti
prativacanam | ] prācīnāvītī, asmatpitṛpitāmahaprapitāmahānāmityādi
mātuḥprapitāmahāntamuccārya yaddattaṃ śrāddhaṃ tadakṣayyamastviti brūteti pitryaviprāṇāṃ tilodakaṃ dadyāt| astvakṣayyamiti prativacanam | tata āsāditamarghyapātraṃ cālayet | yajñopavītī brāhmaṇebhyastāmbūlādi dattvā dakṣiṇāṃ
dadyāt | asmatpitṛsthānopaviṣṭāya brāhmaṇāyedaṃ rajataṃ dakṣiṇātvena tubhyamahaṃ saṃpradade | evaṃ pitāmahādisthānopaviṣṭebhyo dattvā purūravārdravasaṃjñakaviśvedevasthānopaviṣṭāya brāhmaṇāyedaṃ suvarṇa dakṣiṇātvena tubhyamahaṃ saṃpradade | evaṃ dvitīyāya | tataḥ sarvānprārthayet | dakṣiṇāḥ pāntyiti bhavanto
bruvantu | pāntu dakṣiṇā iti prativacanam | tataḥ sati vibhave nānālaṃkārādi dadyāt | prācīnāvītī svadhāṃ vācayiṣya ityuktvā vācyatāmiti vipraiḥ pratyuktaḥ, asmatpitṛpitāmahaprapitāmahebhyo'mukaśarmabhya
ityādimātuḥprapitāmahāntamuccārya svadhocyatāmiti pitryaviprānprati
vadet | astu svadheti viprāḥ | kartā svadhā saṃpadyatāmiti bhavanto
bruvantu | saṃpadyatāṃ svadheti viprāḥ | kartā yajñopavītī viśve devāḥ prīyantāmiti bhavanto bruvantu | prīyantāṃ viśve devā iti prativacanam
prācīnāvītī pitaraḥ prīyantāmiti bhavanto bruvantu | prīyantāṃ pitara
5.1-3.5
iti prativacanam | śobhanaṃ haviriti kartāraṃ prati viprā vadeyuḥ | kartā
yajñopavītī devatābhyaḥ pitṛ0 nama iti triruktvā vāje vāje0devayānaiḥ
uttiṣṭhata pitaro viśvairdevaiḥ saheti viprāndarbhāmaiḥ saṃspṛśan oṃ svadhocyatāmiti astu svadheti voktvā pitṛpūrvaṃ visṛjet | te ca oṃ svadhā,
astu svadheti vā bruvanta uttiṣṭheyuḥ | tataḥ kayā naścitra iti tṛcaṃ svasvaśākhoktaṃ japeyuḥ | kartā piṇḍaniparaṇadeśaṃ gomayādinā saṃmṛjya tilākṣatānprāsya śāntiḥ puṣṭiruṣṭiścāstviti bhavanto bruvantu ityudakadhārāṃ
kuryāt | astu śāntiḥ puṣṭiruṣṭiśceti viprāḥ | tataḥ kartā pādaprakṣālanamaṇḍaladeśe viprānupaveśya, āmāvājasya0 gamyāt | iti pradakṣiṇīkṛtya teṣāṃ hasteṣvakṣatapuṣpādi dattvā niyato vāgyataḥ śucirdakṣiṇāmukhaḥ prāñjalistiṣṭhanvarānyā ceta | dātāro no'bhivardhantām | dātāro
vo'bhivardhantāmiti vipraiḥ prativacanaṃ kāryam | evamuttaratra | kartā vedāḥ
saṃtatireva naḥ | viprā vedāḥ saṃtatireva vaḥ | kartā śraddhā ca no mā
vyagamat | viprāḥ śraddhā ca vo mā vyagamat | kartā bahu deyaṃ ca no'stu
viprā bahu deyaṃ ca vo'stu | kartā, annaṃ ca no bahu bhavet | viprā annaṃ
ca vo bahu bhavet | kartā, atithīṃśca labhemahi | viprāḥ, atithīṃśca
labhadhvam | kartā yācitāraśca naḥ santu | viprā yācitāraśca vaḥ santu| kartā
mā ca yāciṣma kaṃcana| viprā mā ca yāciṣṭaṃ kaṃcana| svāduṣadvadaḥ pitaro0
citrasenā0 brāhmaṇāsaḥ0 pūṣā naḥ pātu0 ihaivastaṃ mā vi0 krīḷantau .
pu0 gṛhe
āyuḥ prajāṃ dhanaṃ vidyāṃ svargaṃ mokṣaṃ sukhāni ca
prayacchantu tathā rājyaṃ prītā nṛṇāṃ pitāmahāḥ
5.1-3.6
etāḥ satyā āśiṣaḥ santu ityāśiṣo dadyuḥ | kartā vipradattākṣatādi
śirasi dhṛtvā viprānpādābhyaṅgādibhiḥ priyoktibhiśca paritoṣya praṇipatya prārthayet
adya me saphalaṃ janma bhavatpādābjavandanāt
adya me vaṃśajāḥ sarve yātā vo'nugrahāddivam
patraśākādidānena kleśitā yūyamīdṛśāḥ
tatkleśajātaṃ citte tu vismṛtya kṣantumarhatha
yasya smṛtyā ca nāmoktyā0 cyutam
mantrahīnaṃ kriyāhīnaṃ bhaktihīnaṃ dvijottamāḥ
śrāddhaṃ saṃpūrṇatāṃ yātu prasādādbhavatāṃ mama
yaḥ kaścicchrāddhayajñasya prokto manvādibhirvidhiḥ
asau yuṣmatprasādena saṃpūrṇaḥ sakalo'stu me
sarvaṃ saṃpūrṇamastviti viprāḥ | kartā vasiṣṭhāsaḥ pitṛ0 dhītā iva jñā0
devānvāsi0te no rāsantā0sadā naḥ | idaṃ pitṛbhyo namo astvadyeti namaskāravatīmantataḥ śaṃsati tasmādantataḥ pitṛbhyo namaskriyate tadāhurvyāhāryaṃ pityāḥ śaṃset | avyāhāryā iti vyāhāryameva śaṃsedsaṃsthitaṃ
vai pitṛyajñasya sādhvasaṃsthitaṃ vā eṣa pitṛyajñaṃ saṃsthāpayati yo vyāhāryaṃ
śaṃsati tasmādvyāhāryameva śaṃstavyamiti paṭhitvājapacchidraṃ tapaśchidraṃ yacchidraṃ śrāddhakarmaṇi
sarvaṃ bhavatu me'cchidraṃ brāhmaṇānāṃ prasādataḥ
iti viprānsaṃprārthayet | sarvamacchidramastviti viprā vadeyuḥ | kartā,
anena darśaśrāddhayajñena bhagavānpitṛsvarūpī janārdanavāsudevaḥ prīyatām
tatsadbrahmārpaṇamastu | vaṣaṭ te viṣṇa0 sadā naḥ | tataḥ prācīnāvītī saparivāro brāhmaṇaiḥ sahāṣṭau padānyanuvrajya yajñopavītī pūrvaṃ pratibrāhmaṇaṃ
sthāpitadīpānnirvāsya pavitrādīni visṛjya pādau prakṣālya dvirācāmet
5.1-3.7
tato viprocchiṣṭāni bhūmau śucau deśe'vaṭaṃ khātvā tatra nikṣipya mṛdā''cchādayet | gṛhāntarasattve sūryāstādanantaramucchiṣṭapratipattiḥ | tato'gāraṃ
gomayenopalipya śrāddhaśeṣeṇa nityaśrāddhaṃ kṛtvā śrāddhaśeṣeṇaiva vaiśvadevādikaṃ kṛtveṣṭaiḥ saha bhuñjīteti | darśaśrāddhamanupanīto'pi kuryāditi nirṇayasindhāvuktam | amābhrāddhātikrame prāyaścittamuktamṛgvidhāneiti śrīmaccittapāvanakeḷakaropābhidhamahādevātmajabāpūbhaṭṭaviracitāyāṃ
śrāddhamañjaryāṃ sakalaśiṣṭavaryaparigṛhītaḥ pārvaṇaśrāddhaprayogaḥ
atha gṛhyapariśiṣṭokto darśaśrāddhaprayogaḥ | atra śrāddhārhadeśapadārthopakalpanādi sarve dharmāḥ paribhāṣoktā eva grāhyāḥ | śrāddhakartā śrāddhadine vā prātaḥ śrāddhārhānbrāhmaṇāndvau daive pitrye trīnaikaikaṃ vobhayatra
śaktaścedekaikasya sthāne'nekānvā nimantrayet | śvo'dya vā kariṣyamāṇadarśaśrāddhe purūravārdravasaṃjñakaviśvedevasthāne tvayā kṣaṇaḥ karaṇīyaḥ
oṃ tatheti prativacanam | prācīnāvītī, adyakariṣyamāṇadarśaśrāddhe'smatpituramukaśarmaṇo'mukagotrasya vasurūpasya sapatnīkasya sthāne tvayā
kṣaṇaḥ karaṇīyaḥ | oṃ tathā | evaṃ pitāmahaprapitāmahayormātāmahādīnāṃ
ca viprapādasparśapūrvakaṃ nimantrya madhyāhne snātvā pūrvoktaprakāreṇa darśaśrāddhāṅgaṃ tarpaṇaṃ vidhāya brāhmaṇānsamāhūya tānprati savyenaiva svāgatamiti
praṇatipūrvakaṃ vadet | susvāgatamiti prativacanam | tataḥ prācyāṃ śucau
gṛhāṅgaṇe gomayodakābhyāṃ caturasraṃ maṇḍalamullikhya taddakṣiṇatastathaiva vartulamaṇḍalamullikhyottare sayavāndarbhānāstīrya dakṣiṇe satilāndarbhānāstīrya
5.1-3.8
gandhādibhirmaṇḍaladvayamabhyarcyottaramaṇḍalasya paścātprāṅmukhau daivikāvuprāvupaveśya svayaṃ pratyaṅmukha upaviśya viprapādau maṇḍale nidhāya purūravārdravasaṃjñakā viśve devā idaṃ vaḥ pādyaṃ svāhā nama iti yavodakaṃ pādayordattvā śaṃ no devī0 tu naḥ | iti mantreṇa pādau prakṣālayet | evamuttaratra
tataḥ prācīnāvītī dakṣiṇamaṇḍalasamīpe śuddhyānpitṛviprānudaṅmukhānupaveśya
tatpādau maṇḍale nidhāya, asmatpitaramukaśarmannamukagotra vasurūpa sapatnīkedaṃ te pādyaṃ svadhā nama iti tilodakaṃ pādayordattvā śaṃ no devīriti pādau kṣālayet | evaṃ sarveṣāṃ tattaduccārapūrvakaṃ pādyaṃ kṛtvā maṇḍalayoruttarato brāhmaṇāndvirācāmya svayamapyācāmet | tataḥ śrāddhasthale
kambalādyāsaneṣu vaiśvadaivikau prāṅmukhau pitrarthānudaṅmukhānviprāṃstattadbhūpāndhyāyānyupaveśayet | tata ācamya pavitrapāṇiḥ prāṇānāyamya deśakālau
smṛtvā prācīnāvītī, asmatpitṛpitāmahaprapitāmahānāmamukaśarmaṇāmamukagotrāṇāṃ vasurudrādityasvarūpāṇāṃ sapatnīkānām | asmanmātāmahamātuḥpitāmahamātuḥprapitāmahānāmamukaśarmaṇāmamukagotrāṇāṃ vasurudrādityasvarūpāṇāṃ sapatnīkānāmeteṣāṃ tṛptyarthaṃ darśaśrāddhaṃ kariṣya iti
saṃkalpya, apahatā asurā0taṃ mana ityapradakṣiṇaṃ sarvatastilānavakīrya,
udīratā0haveṣu | iti japitvā darbhodakenānnānyabhyukṣya gadāṃ janārdanaṃ cakṣvādirūpānvitṛṃśca dhyātvā yajñopavītī devārcanaṃ kuryāt | tatra
daivikaviprahastayorapo dattvā purūravārdravasaṃjñakānāṃ viśveṣāṃ devānāmidamāsanam| ityekaikasyā''sane dakṣiṇataḥprāgagrānṛjūnyugmāndarbhāndattvā'po
5.1-3.9
dadyāt | athābhyukṣitāyāṃ bhuvi prāgagrāndarbhānnāstīrya teṣu nyagbilamekamarghyapātramāsādyottānīkṛtya tasmindarbhadvayātmakaṃ prāgagraṃ pavitraṃ nidhāyāpa āsicya śaṃ no devī0 tu na ityanumantrya yavo'si dhā0 smṛtam
iti yavānopya gandhapuṣpāṇi kṣiptvā devapātraṃ saṃpannamityabhimṛśya yavahasto viśvāndevānāvāhayiṣyāmītyuktvā, āvāhayeti viprābhyāmukta
viśve devāsa ā0 data| iti dakṣiṇāṅgādivāmāṅgasaṃsthaṃ pādajānvaṃsaśiraḥsu yavānavakīrya, āgacchantu0 bhavantu ta ityupasthāya svāhārdhyā
ityarghyapātramubhayoḥ sakṛnnivedyātha prathamaṃ pratyekamanyā apo dattvā'rghyapātrādardhyamādāya purūravārdravasaṃjñakā viśve devā idaṃ vo'rghyamiti dattvā
yā divyā āpaḥ0 bhavantu iti sravantīrapo'numantryāpo dadyāt
evaṃ dvitīyasyāvaśiṣṭamarghyaṃ dadyāt | tata ubhayoḥ pratyupacāramādyantayorabdānapūrvakaṃ gandhapuṣpadhūpadīpāṃndridvirdattvā sakṛdācchādanaṃ dattvā'rcanavidheḥ
saṃpūrṇatā'stviti bhavanto bruvantvityuktvā saṃpūrṇamastviti vipraiḥ pratyukte
yuṣmadanujñayā pitrarcanaṃ kariṣya ityuktvā kuruṣvetyanujñātaḥ prācīnāvītī,
āgneyyābhimukha upaviśya pitrarcanaṃ kuryāt | prathamaviprahaste'po dattvā'smatpituramukaśarmaṇo'mukagotrasya vasurūpasya sapatnīkasyetyekavadasmatpitṛṇāmamukaśarmaṇāmamukagotrāṇāṃ vasurūpāṇāṃ sapatnīkānāmiti bahuvadvā
nirdeśaṃ kṛtvedamasanamiti darbhāndviguṇabhugnānāsane vāmabhāge
dattvā'po dadyāt | evaṃ sarvatra tattadvibhaktyā pitrādīnāmekavadvā bahuvadvā
nirdeśaṃ kuryāt | asmatpitāmahasya0 asmatpitāmahānāmityādi vā
5.1-3.10
sarveṣāmāsanāni dattvā pitṛviprasamīpe bhuvamabhyukṣya dakṣiṇāgrāndarbhānāstīrya prativargaṃ trīṇi trīṇi pātrāṇi nyañcilāni dakṣiṇāpavargāṇi
nidhāyottānani kṛtvā teṣu darbhatrayātmakāni pavitrāṇyantardhāyāpa
āsicya śaṃ no devī0 tu na iti sarvāṇi sakṛnmantreṇānumantrya
tilo'si somade0 svadhā namaḥ | iti pṛthakpṛthaṅmantrāvṛttyā tilānopya
gandhapuṣpāṇi kṣiptvā pitṛpātraṃ saṃpannam | pitāmahapātraṃ saṃpannam | prapitāmahapātraṃ0 | mātāmaha0 | mātuḥpitāmahapā0 | mātuḥprapitāmahapātraṃ saṃpannamiti yathāliṅgaṃ pātrāṇyabhimṛśya tilahastaḥ, asmatpitaramamukaśarmāṇamityādiprapitāmahāntaṃ dvitīyāntamuccāryā''vāhayiṣyāmītyuktvā tairāvāhayetyukte vāmāṅgādidakṣiṇāṅgasaṃsthamekaikasmiñśiroṃsajānupādeṣu, uśantastvevā ni0 atave | iti mantreṇa tilānavakīrya, āyantu naḥ
pitaraḥ0 tvasmānityupasthāya yajñopavītī svadhārghyā iti mantrāvṛttyā
tattadarghyapātraṃ tattadviprāgre nivedya prathamaviprahaste'po dattvā saśeṣamarghyamādāya dakṣiṇena pāṇinā savyopagṛhītena pitaridaṃ te'rghyamiti
pitṛtīrthena dattvā yā divyā ityanumantryāpo dadyāt | evaṃ pitāmahādīnāṃ dattvetarānarghyaśeṣānādyapātrārghyaśeṣe ninīya tādbhiradbhiḥ putrakāmo mukhamanakti | apa upaspṛśya tatpātraṃ śucau deśe pitṛbhyaḥ sthānamasīti mantreṇa nidhāya prapitāmahārghyapātreṇāpidadhyāt | nyañcilaṃ
5.1-3.11
vā kuryāt | tadakṣayyavācanāntaṃ na cālayet | prācīnāvītī, asmatpitaramukaśarmannityādisaṃbuddhyantamuktvā''cantayorabdānapūrvakaṃ kāṇḍānusamayena padārthānusamayena vā sarveṣāṃ gandhādyācchādanāntānpañcopacārāndattvā'rcanavidheḥ saṃpūrṇatāṃ vācayitvā bhojanārthādannādannamuddhṛtya sarpiṣā'bhyaṅktvo(jya) brāhmaṇapāṇiṣu darbhānantardhāya savyahastena dakṣiṇahasta
ājyenopastīrya madhyātpūrvārdhādavadāya pañcāvattī tu paścārdhāttṛtīyamavadāyai savyahastena pātrasthamavattaṃ cābhighārya somāya pitṛmate svadhā nama
iti prathamāhutiṃ hutvā somāya pitṛmata idaṃ na mameti tyajet | punaḥ
pūrvavadavadāya, agnaye kavyavāhanāya svadhā namaḥ | agnaye kavyavāhanāyedaṃ
na mameti dvitīyāṃ juhuyāt | evaṃ sarvaviprapāṇiṣu dve dve āhutī
juhuyāt | api vā, ekaikāmāhutiṃ vigṛhya sarveṣu viprapāṇiṣu juhuyāt
yajñopavītī bhojanapātrasthāpanārthaṃ daive caturasre maṇḍale gomayena vidhāya
pitrye vṛttāni vidhāya daive sayavānpitrye satilāndarbhānnāsya bhojanapātrāṇi nidhāyā''jyenopastīryānnāni pariviṣya pitṛpātrānneṣu hutaśeṣaṃ
tūṣṇīṃ pariviṣya prathamadaivikaṃ pātraṃ tūṣṇīṃ pariṣicya pṛthivī te pātraṃ
dyaurapidhānaṃ brahmaṇastvā mukhe'mṛte'mṛtaṃ juhomi brāhmaṇānāṃ tvā vidyāvatāṃ prāṇāpānayorjuhomyakṣitamasi mā me kṣeṣṭhā amutrāmuṣmiṃlloke iti
pātrasahitamannamabhimṛśya brāhmaṇapāṇyaṅguṣṭham idaṃ viṣṇurvi0 sūre
viṣṇo havyaṃ rakṣasvetyanne niveśya yavodakamādāya purūravārdravasaṃjñakā
5.1-3.12
viśve devā devatā idamannaṃ haviṣyaṃ brāhmaṇa āhavanīyārtha iyaṃ bhūmirgayā'yaṃ bhoktā gadādhara idamannaṃ brahmaṇe dattaṃ suvarṇapātrasthamakṣayyavaṭacchāyeyāmityuktvā purūravārdravasaṃjñakebhyo viśvebhyo devebhya idamannamamṛtarūpaṃ pariviṣṭaṃ parivekṣyamāṇaṃ cā'' tṛpteḥ svāhetyutsṛjya, evaṃ dvitīye
ye devāso0 juṣadhvam | ityupasthāya prācīnāvītī pitṛviprapātraṃ tūṣṇī
pariṣicya pṛthivī te pātraṃ0 viṣṇo kavyaṃ rakṣasva | tilodakamādāya
pitā'mukaśarmā'mukagotro vasurūpo devatedamannaṃ0 dattaṃ rajatapātrasthamakṣayyavaṭacchāyāyeyam | asmatpitre'mukaśarmaṇe'mukagotrāya vasurūpāyedamannamamṛtarūpaṃ0 cā'' tṛpteḥ svadhā | evaṃ sarveṣāṃ tattaduccārapūrvakamutsṛjya ye ceha
pitaro ye0 juṣasvetyupasthāya yajñopavītī, anneṣu madhu sarpirvā''sicya
sapraṇavavyāhṛtikāṃ sāvitrīṃ japitvā madhu vātā ṛ0 iti tisra ṛcaśca
japitvā madhu madhu madhu iti triruktvā pitṝnanusmṛtyā''pośanaṃ pradāya
brāhmaṇānyathāsukhaṃ juṣadhvamiti bhojanāyātisṛjet | bhuñjānānnākṣobhayanpitryādīni śrāvayet | atha tṛptāñjñātvā madhumatīstisro'kṣannamīmadanteti caikāṃ śrāvayitvā saṃpannamiti brāhmaṇānspṛ(nṛ)ṣṭvā susaṃpannamiti
pratyukto bhuktaśepātsārvavarṇikamannaṃ piṇḍārthaṃ prakiraṇārthaṃ ca pṛthaguddhṛtya
śeṣaṃ brāhmaṇebhyo nivedayet | śeṣamannaṃ kiṃ kriyatāmiti viprāstatsvī
kuryuriṣṭaiḥ saha bhujyatāmiti vā vadeyuḥ | tato viprairuttarāpośanādiśuddhā(ddhyvā)camanāntaṃ kārayitvā piṇḍadānaṃ kuryāt | uttarāpośanātpūrvaṃ vā
tadyathā viprocchiṣṭānte sphyena darbhamūlena vā, apahatā asurā rakṣāṃsi
5.1-3.13
vediṣada ityāgneyīsaṃsthaṃ rekhādvayamullikhya tatpratyekamabhyukṣya barhiṣā''stīrya
prācīnāvītī prathamalekhāyāṃ barhiṣi mūlamadhyānteṣu piṇḍadeśeṣu śundhantāṃ
pitaraḥ śundhantāṃ pitāmahāḥ śundhantāṃ prapitāmahā iti pitṛtīrthena
tilodakaṃ ninīya tathaiva dvitīyalekhāyāṃ śundhantāṃ mātāmahā ityādi
tata etatte'mukaśarmanye ca tvāmantrānu tebhyaśceti pitre piṇḍaṃ dattvā pitāmahādibhyastattannāmoccāraṇapūrvakaṃ dadyāt | tataḥ, atra pitaro mādayadhvamiti piṇḍānsakṛdanumantrya savyāvṛdāvṛtyodaṅmukho bhūtvā yathāśaktyāyataprāṇaḥ sannāsitvā pratyāvṛtya, amīmadanta pitaro0 yīpata | iti
punaḥ sakṛtpiṇḍānanumantrya piṇḍaśeṣacarumavaghāyā''camya śundhantāṃ pitara
ityādi piṇḍeṣu pūrvavattilodakaṃ ninīyāsāvabhyaṅkṣvāsāvāṅkṣveti yathāliṅgaṃ piṇḍeṣvabhyañjanāñjane dattvā vāsaḥsthāne daśāmūrṇāstukāṃ vā,
etadvaḥ pitaro0 yuṅgdhvam | iti prativargaṃ dadyāt | uttare vayasi svahṛṃlloma dadyāt | atha piṇḍāngandhādibhirabhyarcya prāñjalistiṣṭhannupatiṣṭheta
namo vaḥ pitara iṣe0 cemahi | iti catasṛbhirupasthāya paretana0 niyacchateti piṇḍasthānpitṝnpravāhayet | atha piṇḍānramaskṛtya vīraṃ me
datta pitara iti madhyamaṃ piṇḍadvayamādāya, ādhatta pitaro garbhaṃ0 asat
iti putrakāmaḥ patnīṃ prāśayet | itarānpiṇḍānapsu prakṣipet | agnau
vā juhuyāt | gave vā brāhmaṇāya vā dadyāt | tataḥ prakiraṇārthaṃ sārvavarṇikaṃ pūrvaṃ pṛthaguddhatamannamudakena pariplāvya viprocchiṣṭānte dakṣiṇāgrāndūrbhānāstīrya teṣu ye agnidagdhā0 kalpayasveti tadannaṃ prakīrya
agnidagdhāḥ kule jātā nāgnidagdhāḥ kule mama
5.1-3.14
bhūmau dattena tṛpyantu tṛptā yāntu parāṃ gatim
iti tilodakaṃ ninīyā''cāmet | atha brāhmaṇahasteṣvapo darbhāṃśca
dattvā daive yavānpitrye tilāṃścāvadhāya punarapo dadyādeṣā hastaśuddhiḥ | atha brāhmaṇānabhivādya, asmadgotraṃ vardhatāmiti gotravṛddhiṃ
yāceta | yuṣmadgotraṃ vardhatāmiti viprā vadeyuḥ | kartā viprocchiṣṭāni
cālayitvā purūravārdravasaṃjñakā viśve devāḥ svastīti brūteti daivikaviprahastayorapo dadyāt | tābhyāṃ svastīti pratyukte prācīnāvītī
pitrādīnāṃ saṃbuddhyantamuccāraṇaṃ kṛtvā svastīti brūtetyapo dadyāt
svastīti prativacanam | yajñopavītī purūravārdrava0 viśveṣāṃ devānāṃ
yadattaṃ śrāddhaṃ tadakṣayyamastviti brūteti yavodakaṃ dattvā, akṣapyamastviti
pratyukte prācīnāvītī pitrādīnṣaṣṭhyantānuccārya yaddattaṃ śrāddhaṃ tadakṣayyamastviti brūteti tilāmbu dattvā pūrvasthāpitamarghyapātraṃ nivṛtya yajñopavītī
brāhmaṇebhyo mukhavāsatāmbūlādi dattvā dakṣiṇāṃ dattvā tānpādāmyaṅgādibhiḥ priyoktibhiśca paritoṣya karmaṇaḥ saṃpūrṇatāṃ vācayitvā oṃ
svadhocyatāmiti bruvanpitṛpūrvaṃ visṛjet | viprāścāstu svadheti bruvanta
uttiṣṭheyuḥ | kartā piṇḍaniparaṇadeśaṃ saṃsṛjya tatra tilānprāsya tatra
śāntirastu puṣṭirastu tuṣṭirastu, ityudakadhārāmāsicya tathā'stviti vipraiḥ
pratyukte dakṣiṇāmukhaḥ prāñjalastiṣṭhanvarānyāceta
dātāro no'bhivardhantāṃ vedāḥ saṃtatireva naḥ
śraddhā ca no mā vyagamadbahu deyaṃ ca no'stu || iti
dātāro vo'bhivardhantāṃ vedāḥ saṃtatireva vaḥ
śraddhā ca vo mā vyagamadbahu deyaṃ ca vo'stu
iti viprāḥ prativadeyuḥ | kartā yasya smṛtyā ca0 cyutam | mantrahīnaṃ0
5.1-3.15
mama | yaḥ kaścicchrāddha0 stu me | sarvaṃ saṃpūrṇamastviti viprāḥ | kartā'nena darśaśrāddhākhyena bhagavāmpatṛsvarūpī parameśvaraḥ prīyatām | tatsadbrahmārpaṇamastu ityuktvā viprocchiṣṭānyudvāsya bhūmau nisanyā''cchādya gṛhaṃ
gomayenopalipya śrāddhaśeṣeṇa vaiśvadevādhikaṃ kṛtvā śrāddhaśeṣamiṣṭaiḥ saha
bhuñjīteti
iti śrīmaccittapāvanakeḷa0 śrāddhamañjaryāṃ kevalagṛhyapariśiṣṭokto darśaśrāddhaprayogaḥ
atha sūtroktaḥ pārvaṇaśrāddhaprayogaḥ | sa ca pūrvoktavistareṇa prayogakaraṇāśaktau kartavyaḥ
yadvalpaṃ vā svagṛhyoktaṃ yasya yatkarma coditam
tasya tāvati śāstrārthe kṛte sarvaṃ kṛtaṃ bhavet
iti vacanāt | api vā śaktau satyāmapi svagṛhyokta eva kāryo naśāstrāntaradṛṣṭavistaraḥ kārya iti vṛttikṛdukteḥ | ato vṛttikṛtkārikākārābhyāṃ kiṃci̍tkiṃciddarśikṣitasvāvaśyakamanyādiśākhāntaraparigraheṇānuṣṭheyārtho nirūpitastadanusāreṇaivocyate | tatra mātāmahādīnāmanuktāvapi
svāviruddhamanyato grāhyamityuktatvācchiṣṭācārācca tatparigraheṇaiva prayogo'bhidhīyate | śrāddhakartā śrāddhadinātpūrvedyuḥ sāyaṃ śrāddhadine vā prātarbrāhmaṇānimantrayet | śvo'dya vā kariṣyamāṇadarśaśrāddhe purūravārdravasaṃjñakaviśvedevasthāne tvayā kṣaṇaḥ karaṇīya iti vaiśvadevārthamekaṃ dvau vā
nimantraya prācīnāvītī, adya kariṣyamāṇadarśaśrāddhe'smatpituramukaśarmaṇo'mukagotrasya vasurūpasya sapatnīkasya sthāne tvayā kṣaṇaḥ karaṇīyaḥ
oṃ tatheti prativacanam | evaṃ pitāmahādyarthāṃstattannāmoccārapūrvakaṃ nimantrayet | ataḥ paraṃ brāhmaṇānāṃ kartuśca brahmacaryam | tataḥ śrāddhadine
5.1-3.16
madhyāhne snātvā darśaśrāddhāṅgatarpaṇaṃ vidhāya brāhmaṇānsamāhūya taiḥ snānaṃ
kārayitvā yajñopavītī pavitre dhṛtvā''camya prāṇānāyamya deśakālau
smṛtvā prācīnāvītī, asmatpituramukaśarmaṇo'mukagotrasya vasurūpasya
sapatnīkasyāsmatpitāmahasyāmukaśarmaṇo'mukagotrasya rudrarūpasya sapatnīkasyāsmatprapitāmahasyāmuka0 ādityarūpasya sapatnīkasyāsmanmātāmahasyāmu0 asmanmātuḥpitāmahasyāmu0 asmanmātuḥprapitāmahasyāmu0 ādityarūpasya sapatnīkasyaiteṣāṃ tṛptyarthaṃ darśaśrāddhaṃ kariṣye | tatastānviprānsnātānsvayaṃ kartrā vā prakṣālitapādāndvirācāntānupaveśayet | tatra
dvau prāṅmukhau daivikau vaiśvadevasvarūpau dhyāyannupaveśya pitrārthānmamaite
pitara iti dhyāyannudaṅmukhānupaveśayet | tato yajñopavītī devārcanaṃ
kuryāt | prathamavaiśvadevikaviprahaste'po dattvā purūravārdravasaṃjñakānāṃ
viśveṣāṃ devānāmaRoleidamāsanam | iti dakṣiṇabhāga ṛjūnyugmāndarbhānyāsane
dattvā'po dadyāt | evaṃ dvitīye daive'rghyadānamāvāhanaṃ ca kṛtākṛtam
purūravā0 viśve devā amī vo gandhāḥ svāhā namo na mama | evamādyantayorūddhānapūrvakaṃ gandhamālyadhūpadīpācchādanāni dadyāt | prācīnāvītī,
apo dattvā'smatpituramukaśarmaṇo'mukagotrasya vasurūpasya sapatnīkasyedamāsanamiti vāmabhāge dviguṇabhugnāndarbhānyāsane dattvā'po dadyāt | evaṃ
pitāmahādīnāṃ tattaduccārapūrvakamāsanāni dadyāt | tato darbheṣu ṣaḍarghyapātrāṇyāgneyīsaṃsthānyāsādya teṣu darbhatrayātmakāni pavitrāṇi nidhāyāpa āsicya śaṃ no devīriti sakṛdanumantrya tilo'si soma0 svadhā
5.1-3.17
nama iti mantrāvṛttyā pratipātraṃ tilānopya gandhapuṣpāṇi kṣiptvā yajñopavītī tattadarghyapātraṃ tattadviprāgre svadhā'rghyā iti mantrāvṛttyā pratyekaṃ
nivedayet | santvarghyā iti prativacanam | ekabrāhmaṇapakṣe tasmā eva
sakṛnmantreṇa sarvāṇi nivedayet | ekasya sthāne'nekabrāhmaṇapakṣe tadarghyapātraṃ sakṛnmantreṇa yugapatsarvebhyo nivedayet | tato'nyā apaḥ pradāya
dakṣiṇahastena saśeṣamarghyamādāya savyopagṛhītena sapatnīka pitaridaṃ te'rghyamiti dattvā yā divyā āpaḥ0bhavantu | iti viprahastātsravantīrapo'numantryāpo dadyāt | evaṃ pitāmahādīnāṃ tattanmantreṇārghyadānam | ekabrāhmaṇapakṣe tasmā eva sarvāṇyarghyāṇi pratyekamādyantayorudakadānapūrvakaṃ dadyāt
anekabrāhmaṇapakṣe taddeyārghyaṃ vigṛhya sarvebhyo dadyāt | tataḥ prathamamarghyapātraṃ
pitryavipravāmabhāge'nyatra vā śucau deśe nidhāya tasminnitarārghyapātrasthānsaṃsrāvānsamavanīya tābhiradbhiḥ putrakāmaścenmukhamanakti apaḥ spṛṣṭvā
tatpātraṃ prapitāmahapātreṇāpidhāya tadā śrāddhasamāpterna cālayet | tataḥ
prācīnāvītī, asmatpitṛpitāmahaprapitāmahā amukaśarmāṇa ityādyuccārya
eṣa vo gandhaḥ svadhā namo na mama | evamādyantayorudakadānapūrvakaṃ gandhapuṣpadhūpadīpācchādanāni pradāya bhojanapātrāṇyāsādya bhojanārthādannādannamādāya ghṛtāktaṃ kṛtvā prācīnāvītī pitryaviprapāṇiṣu mekṣaṇena hastena
vā'vadānadharmeṇa somāya pitṛmate svadhā namaḥ | somāya pitṛmata idaṃ0
agnaye kavyavāhanāya svadhā namaḥ | agnaye kavyavāhanāyedaṃ0 iti pratyekaṃ
5.1-3.18
dve dve āhutī juhuyāt | api vā, ekaikāmāhutiṃ vigṛhya sarveṣu viprapāṇiṣu juhuyāt | viprāḥ svasvapāṇisthamannaṃ svasvapātre saṃsthāpya
bahirgatvā''camya yathāsthānamupaviśeyuḥ | kartā yajñopavītī devapūrvamannaṃ
bhojanaparyāptyādhikaṃ pariviṣya hutaśeṣaṃ sarveṣu pitṛpātreṣu dadyāt | tato
yajñopavītī devapātrasthamannaṃ sāvitryā'bhyukṣya purūravārdravasaṃjñakebhyo
viśvebhyo devebhya idamannamamṛtarūpaṃ pariviṣṭaṃ parivekṣyamāṇaṃ cā'' tṛpteḥ
svāhā havyaṃ namo na mameti nivedya pitṛpātrasthamannaṃ sāvitryā'bhyukṣya
prācīnāvītī, asmatpitre'mukaśarmaṇe'mukagotrāya vasurūpāya sapatnīkāyedamannamamṛtarūpaṃ pariviṣṭaṃ parivekṣyamāṇaṃ cā'' tṛpteḥ svadhā kavyaṃ namo na
mama | evaṃ pitāmahādibhyo nivedyā''pośanārthamudakaṃ dadyāt | viprāścānnaṃ
pariṣicya balidānavajrjmāpośanaṃ kṛtvā prāṇāhutīrgṛhītvoktaniyamayuktā
bhuñjīran | kartā yajñopavītī bhuñjānānnākṣobhrāṇidravyādīni ca śrāvayet
teṣu tṛpteṣu madhu vātā ṛtāyate ma0 iti tisro'kṣannamīmadanteti caikāṃ
śrāvayet | tato brāhmaṇānpṛcchati saṃpannamiti | te ca saṃpannamiti pratyūcuḥ
tataḥ kartā bhuktaśeṣātsārvavarṇikamannaṃ piṇḍārthaṃ prakiraṇārthaṃ coddhṛtya
śeṣaṃ brāhmaṇebhyo nivedayet | śeṣamannaṃ kiṃ kriyatāmiti | viprāstatsvī
kuryuriṣṭaiḥ saha bhujyatāmiti vā vadeyuḥ | tataḥ kartā piṇḍadānaṃ kuryāt
dvijocchiṣṭasamīpa āgneyīsaṃsthāṃ lekhāmullikhet | apahatā asurā rakṣāṃsi
vediṣadvaḥ | tatpaścāttathaivollikhya krameṇābhyukṣya barhirdvayamāstīrya prācīnāvītī pūrvasyāṃ trirudakaṃ ninayet | śundhantāṃ sapatnīkāḥ pitarādyā iti
5.1-3.19
ṣaḍvāramudakaṃ ninayet | tataḥ ṣaṭ piṇḍānkṛtvā, etatte'smatpitaramukaśarmannamukagotra vasurūpa sapatnīka ye ca tvāmatrānu iti pitre piṇḍaṃ dattvā
etatte'smatpitāmahetyādimātuḥprapitāmahāntebhyo dadyāt | atha piṇḍasthānpitṝnanumantrayet | atra pitaro0 yadhvam | savyāvṛtyudaṅmukhovṛtya yathāśakti prāṇātriyamyābhiparyāvṛtya, amīmadanta0 yīpata | iti punaḥ piṇḍānanumantrya yajñopavītī caruśeṣamavaghrāyā''camya prācīnāvītī pūrvavacchundhantāmityādi piṇḍeṣu jalaṃ ninayet | tataḥ pitaramukaśarmannamukagotra
vasurūpa sapatnīkābhyaṅkṣveti tailābhyañjane dadyādevamitareṣu tathaivāṅkṣvetyañjanam | atha daśāmūrṇāstukāṃ vā dadyāt | pañcāśadvarṣatāyā ūrdhvaṃ svakīyaprakoṣṭhasthaṃ hṛtsthaṃ vā loma dadyāt | etadvaḥ0 yuṅgdhvam | iti pratipārvaṇaṃ
mantrāvṛttiḥ | atha piṇḍasthānpitṝnupatiṣṭheta namo vaḥ pitara iṣe0
syāma | manonvāhuvāmaha iti ca tisṛbhiḥ | athainānpravāhayet | paretana0
niyacchata | tato vīraṃ me datta pitara iti mantrāvṛttyā madhyamaṃ piṇḍadvayamādāyā''dhatta pitaro ga0 asāditi patnīṃ prāśayet | avaśiṣṭānpiṇḍānapsvagnau vā kṣipet | tato viprairuttarāpośanādiśuddhā(ddhyau)camanāntaṃ
kārayitvā pūrvoddhṛtamannaṃ sajalaṃ viprāṇāmagratastūṣṇīṃ bhuvi prakirannutsṛjet
tataḥ pūrvāsāditamarghyapātraṃ cālayet | yajñopavītī brāhmaṇebhyo dakṣiṇāṃ
yathāsaṃbhavaṃ gohiraṇyālaṃkārādi dattvā oṃ svadhocyatāmiti astu
svadheti voktvā visṛjet | te ca oṃ svadhā, astu svadheti vā bruvanta
uttiṣṭheyuḥ | kartā dakṣiṇāmukhastiṣṭhanvarānyāceta | dātāro0ca naḥ
5.1-3.20
śraddhā ca no0stviti | viprāḥ | dātāro vo0va vaḥ | śraddhā ca vo0stviti prativadeyuḥ | kartā yasya smṛtyā0cyutam | mantrahīnaṃ0mama | yaḥ
kaścicchrāddhayajña0stu me | sarvaṃ saṃpūrṇamastviti viprāḥ | kartā'nena darśaśrāddhayajñena bhagavānpitṛsvarūpī parameśvaraḥ prīyatām | tatsadbrahmārpaṇamastu
'to viprocchiṣṭānyuddhṛtya bhūmau nikhanyā''cchādya gṛhaṃ gomayenopalipya
śrāddhaśeṣeṇaiva vaiśvadevādhikaṃ kṛtveṣṭaiḥ saha bhuñjīteti
iti śrīmāñcittapāvanake0 śrāddhamañjaryāṃ saṃkṣiptaḥ sūtroktaḥ
pārvaṇaśrāddhaprayogaḥ samāptaḥ
atha darśaśrāddhapiṇḍapitṛyajñayorvyatiṣaṅgaprayogaḥ | caturdaśyāṃ sāyaṃhomānantaramamāvāsyāyāṃ vā prātarhomānantaraṃ darśaśrāddhārthaṃ brāhmaṇānabhimantrya
tānpākasiddhyuttaraṃ samāhūya taiḥ snānaṃ kārayitvā svayaṃ snāto darśaśrāddhāṅgatarpaṇaṃ kṛtvā''camya dhṛtapavitraḥ prāṇānāyamya deśakālau saṃkīrtya
prācīnāvītī, asmatpitṛpitāmahaprapitāmahānāmamukaśa0go0va0 sapatnīkānām | asmanmātāmaha0 sapatnīkānāṃ tṛptidvārā śrīparameśvaraprītyarthaṃ
darśaśrāddhaṃ piṇḍapitṛyajñaṃ ca vyatiṣaṅgeṇa kariṣya iti saṃkalpya yajñopavītī, aupāsanāgniṃ prajvālya''gneyyabhimukho'gniṃ dhvātvā''gneyīmārabhyāpradakṣiṇaṃ sakṛtparisamuhyā''gneyyagraidarbhaiḥ pradakṣiṇaṃ paristīrya tathaiva
paryukṣyāgneyī(ai)śānyāṃ vāyavyāṃ vā''gneyyagrāndarbhānnāstīryābhyukṣya tatra
carusthālīṃ śūrpaṃ sphyamulūkhalaṃ musalaṃ sruvaṃ dhruvāṃ kṛṣṇājinaṃ sakṛdācchinnaṃ
barhirdvayamidhmaṃ mekṣaṇaṃ kamaṇḍalumiti dvādaśa pātrāṇi nyañcilānyekaikaśa
5.1-3.21
āgneyīsaṃsthānyāsādyottānāni kṛtvā kamaṇḍalujalena prokṣya sthālīṃ
śūrpaṃ cā''dāyāgnerdakṣiṇato'vasthitaṃ vrīhimacchakaṭaṃ dakṣiṇata āruhya
śūrpe sthālīṃ nidhāya tāṃ vrīhibhiḥ pūrayitvā yathā sthālīmukhoparisthā
vrīhayaḥ śūrpe nipatanti tathā sthālīṃ nimṛjya śūrpe patitānvrīhīñchakaṭe
prāsyāgneḥ paścātto vāyavyagrīvamūrdhvalomakṛṣṇājinamāstīrya tatrolūkhalaṃ
nidhāya tasminsthālīsthānvrīhīnopyā''gneyyabhimukhyā tiṣṭhantyā patnyā'vahatānsakṛtphalīkṛtānavivicya sakṛtprakṣālitataṇḍulāṃścarusthālyāṃ
samopvāgnāvadhiśritya jīvataṇḍulaṃ caruṃ śrapayet | kiṃcidapakvaścarurjīvataṇḍulacarurityeko'rthaḥ | jīvataṇḍulānāmityaparaḥ | jīvataṇḍulakṣaṇaṃ
maitrāyaṇīyapariśiṣṭepurāṇā vrīhayo yeṣāṃ bījamuktaṃ prarohati
teṣāṃ ye taṇḍulā jātā jñeyāste jīvataṇḍulāḥ || iti
tataścarumudvāsyaivāgnerekaṃ pradīptamulmukaṃ gṛhītvā'gnerāgneyyāṃ diśi kṛtasthaṇḍile ye rūpāṇi pratimuñcamānā asurāḥ santaḥ svadhayā caranti
parā puro nipuro ye bharantyagniṣṭām̐llokātpraṇudātvasmāt
iti mantreṇa nidhāya tamagnipraṇītāsyamagniṃ pūrvavatparisamuhyā''gneyyagraikaiḥ kuśaiḥ paristīrya paryukṣyā''gneyyabhimukha aupāsanātipraṇītayorantarāle sphyena lekhāmullikhet | apahatā asurā rakṣāṃsi vediṣadaḥ| tatpaścāttathaiva mantrāvṛttyā dvitīyāmullikhya tallekhādvayaṃ tūṣṇīmadbhirabhyukṣya sakṛdācchinnabarhirdvayena lekhādvayamavastīryā''jyaṃ vilāpitamutpūtaṃ dhruvāyāmāsicyāpi vā navanītaṃ pātrāntare gṛhītvā laukikāgnau vilīnamātraṃ
kṛtvā'nyasminpātre ānīya pavitrābhyāṃ tūṣṇīmutpūya tadājyakāryārthaṃ
5.1-3.22
dhruvāyāmāsicyāgnerdakṣiṇato darbheṣu nidhāya sruvaṃ saṃmṛjya tena dhruvāsthamājyamādāya carumabhighāryodagudvāsyātipraṇītāgneḥ paścāddarbheṣvāsādya taddakṣiṇato'bhyañjanāñjanakaśipūpabarhaṇānyāsādayet | etadantaṃ piṇḍapitṛyajñaṃ kṛtvā nimantritānviprānsvāgatenābhipūjya pādaprakṣālanādibhojanapātrāṇyāsādya sāntato bhasmamaryādāṃ kṛtvā hastaśuddhiṃ vidhāyetyantaṃ
pārvaṇaṃ kṛtvā pātrāntare pitṛyajñasthālīpākādannamuddhṛtya ghṛtāktaṃ kṛtvā
prācīnāvītī, agnau kariṣya iti pitrarthadvijānapṛṣṭvā kriyatāmiti taiḥ
pratyabhyanujñāto'tipraṇītāgneḥ paścādupaviśya tamarcayitvā'ratnimitapañcadaśadārukamidhmamabhighāritaṃ pitṛtīrthena tūṣṇīmagnāvādhāya sruveṇā''jyamādāya mekṣaṇamupastīryoddhṛtaṃ caruṃ dvedhā vibhajyottarabhāgamadhyādaṅguṣṭhaparvamātraṃ
mekṣaṇenāvadāya punaḥ pūrvādhārdvadāya paścāvattī tu tṛtīyaṃ paścārdhādvadāya
pātrasthamavattaṃ cābhighāryātipraṇītāgnau dakṣiṇabhāge somāya pitṛmate svadhā
nama iti pitṛtīrthena hutvā somāya pitṛmata idaṃ na mameti tyajet| punastathaiva dakṣiṇabhāgādvadāyāgneruttarabhāga agnaye kavyavāhanāya svadhā nama
iti pūrvavaddhutvā, agnaye kavyavāhanāyedamiti tyajet | tatastūṣṇīṃ mekṣaṇamagnāvranupraharet | api vā yajñopavītī agnaye kavyavāhanāya svāheti
prathamāhutiḥ | somāya pitṛmate svāheti dvitīyā | asminpakṣe
mekṣaṇānupraharaṇamapi yajñopavītinaiva | etāvātpiṇḍapitṛyajñaṃ kṛtvā
5.1-3.23
viprānācāmya pātrāraṇyupastīryānnāni pariviṣyetyādiśeṣamannaṃ kiṃ kriyatāmityantaṃ kṛtvā śrāddhānnaśeṣātpiṇḍārthamuddhṛtamannaṃ piṇḍapitṛyajñacaruśeṣeṇa saṃmiśrya madhu sarpistilayuktaṃ ca kṛtvā tasya ṣaṭ piṇḍānkṛtvā dhruvājyenābhidhārya prācīnāvītī pūrvāstṛtabarhiṣoḥ pūrvāsattikamaṇḍalujalaṃ
śundhantāṃ pitara ityādiṣaṇmantrairninīya tataḥ piṇḍadānādivāsodānāntaṃ
pūrvavatkṛtvā kaśipūpabarhaṇe nivedya piṇḍārcanādipiṇḍapravāhaṇāntaṃ kṛtvā,
agre tamadyāśvaṃ0 ohairīti mantreṇaupāsanāgniṃ pratyetya
yadantarikṣaṃ pṛthivīmuta dyāṃ yanmātaraṃ pitaraṃ vā jihiṃsima
agnirmā tasmādenasaḥ pramuñcatu karotu māmanenasam
iti mantraṃ gārhapatyapadarahitaṃ japet | anena mantreṇāgnimupatiṣṭheta vā
tataḥ piṇḍānannamaskṛtya vīraṃ me datta pitara ityādyavaśitānpiṇḍānapsravagnau
vā kṣipedityantaṃ pūrvavatkṛtvā pūrvāsaditayajñapātrāṇi dvaṃdvaśa utsṛjet
carusthālīṃ śūrpaṃ ca | sphyamulūkhalaṃ ca | musalaṃ suvaṃ ca | dhruvāṃ kṛṣṇājinaṃ ca | avaśiṣṭaṃ kamaṇḍaluṃ tṛṇena sahotsṛjet | tata aupāsanāgneḥ
paristaraṇāni visṛjyā''yatanaṃ saṃmṛjyālaṃ kuryāt | evaṃ piṇḍapitṛyajñaṃ
samāpya viprebhya uttarāpośanaṃ dattvā gaṇḍūṣādi kārayitvā tānācāmya
vikiradānādiśrāddhaśeṣaṃ samāpayet | ācānteṣu piṇḍadānamiti pakṣe
viprairuttarāpośanādiśuddhvā(ddhyau)camanāntaṃ kārayitvā piṇḍadānādyagnryāyatanālaṃkaraṇāntaṃ kṛtvā vikiradānādiśrāddhaśeṣaṃ samāpayediti
iti śrīmaccittapāvanakeḷakaro0 śrāddhamañjaryāṃ piṇḍapitṛyajñavyatikraktadarśaśrāddhaprayogaḥ
5.1-3.24
vahnau homo vidhīyata iti vacanātkevalamagnaukaraṇamevetyāhuḥ | tasyayogo raghunāthīyapaddhatyanusāreṇocyate | pūrvavatpāṇihomāntrāktanaṃ śrāddhaprayogaṃ kṛtvā bhojanārthādannāddhṛtāktamodanaṃ gṛhītvā prācīnāvītī agnau
kariṣya iti pitrarthadvijānpṛṣṭvā kriyatāmiti tairanujñāta aupāsanasamīpametya taṃ prajvālya kavyavāhanarūpaṃ dhyātvā sakṛdapradakṣiṇaṃ parisamuhyā''gneyyagraidarbhairapradakṣiṇaṃ paristīrya tathaiva sakṛtparyukṣya vilāpitamanutpūtamājyaṃ
pātre gṛhītvā'nnamagnāvadhiśrityābhighāryodvāsyāgneḥ paścādarbheṣvāsādyāgnimabhyarcya pañcadaśadārukamidhmamekāṃ samidhaṃ vā tūṣṇīmagnāvādhāya mekṣaṇe
sruveṇopastīrya caroruttarabhāgasya madhyātpūrvādharciāṅguṣṭhaparvamātraṃ mekṣaṇenaiva
dviravadāya paścāvattī tu paścārdhāttatīyamavadāya pātrasthamavattaṃ cābhighārya
somāya pitṛmate svadhā nama iti pitṛtīrthena dakṣiṇabhāge hutvā somāya
pitṛmata idaṃ na mameti tyajet | punaḥ pūrvavaddakṣiṇabhāgacaroravadāyāgnaye
kavyavāhanāya svadhā nama iti uttarabhāge hutvā, agnaye kavyavāhanāyedaṃ
na mameti tyaktvā tūṣṇīṃ mekṣaṇamanupraharet | home prācīnāvītitve
prācīnāvītinaiva mekṣaṇānupraharaṇam | yajñopavītitve yajñopavītinaiveti
vṛttikṛt | ubhayatrāpi yajñopavītinaiveti prayogaratne candrikāyāṃ ca
asminpakṣe piṇḍaniparaṇamagnisamīpe
iti pārvaṇaśrāddham | aṣṭakāśrāddhamādhvāvarṣaśrāddhamāsimāsiśrāddhānāmekoddiṣṭasya ca prayogaḥ prayogaratne'vagantavyaḥ
5.1-3.25
atha kāmyaśrāddham | tacca kṛṣṇapakṣe putrakāmeṇa pañcamyāṃ pārvaṇaśrāddhavatṣaḍdaivatyaṃ sapiṇḍaṃ pāṇihomavidhinā kāryam | tatra dhūrilocanasaṃjñakā
viśve devāḥ | api kanyāgate sūrye kāmye ca dhūrilocanāvityukatvāt
māsiśrāddhasya pārvaṇasya caikakāryatvādanyatareṇaivālam | tatra māsi
śrāddhaṃ kṛtavāṃścetparvaṇi kevalaṃ piṇḍapitṛyajñaḥ kārya eva | kāmyaśrāddhaṃ
kṛtaṃ cettenaivālaṃ na punarmāsiśrāddhapārvaṇaśrāddhe kārye iti vṛttikṛt
atha śaunakoktaṃ kāmyaśrāddhamucyate
kāmyaśrāddhamahaṃ vakṣye śaunakastvṛṣisattama ityupakramya
pārvaṇena vidhānena śrāddhaṃ kuryātsamāhitaḥ
tilārthaṃ tu yavaiḥ kāryaṃ vṛddhiśrāddhavadiṣyate
prauṣṭhapadyapare pakṣe pañcamyāmyāharetsudhīḥ
ityuktatvādbhādrakṛṣṇapañcamyāṃ vṛddhiśrāddhavadbhavati vṛddhiśrāddhaṃ tvagre
vakṣyāmaḥ | atha śāstrāntaroktāni kāmyaśrāddhānyucyante | tatra tithiśrāddhānyāha parāśaramādhavīye manuḥ—
kurvanpratipadi śrāddhaṃ surūpānvindate sutān
kanyakāṃ tu dvitīyāyāṃ tṛtīyāyāṃ tu vandinaḥ
paśūnkṣudrāṃścaturthyāṃ tu pañcamyāṃ śobhanānsutān
ṣaṣṭhyāṃ dyūtaṃ kṛṣiṃ caiva saptamyāṃ labhate naraḥ
aṣṭamyāmapi vāṇijyaṃ labhate śrāddhadaḥ sadā
syānnavamyāmekaśuraṃ daśamyāṃ dvikhuraṃ bahu
ekādaśyāṃ tathā rūpaṃ brahmavarcasvinaḥ sutān
dvādaśyāṃ jātarūpaṃ tu rajataṃ rūpyameva ca
jñātiśreṣṭhyaṃ trayodaśyāṃ caturdaśyāmupaprajāḥ
prīyante pitaraścāsya ye śastreṇa raṇe hatāḥ
śrāddhadaḥ pañcadaśyāṃ tu sarvānkāmānsamaśnute || iti
etāni śrāddhāni sarveṣvevāparapakṣeṣu pratipadāditithiṣu bhavantīti
5.1-3.26
mādhaivaḥ | āpastambo'pi-sarveṣvevāparapakṣasyāhaḥsu kriyamāṇe pitṝnprīṇāti kartustu kālaniyamātphalaviśeṣa iti | atha vāraśrāddhāni
tānyuktāni kūrmapurāṇe—
ādityavāre cā''rogyaṃ candre saubhāgyameva ca
kuje sarvatra vijayaṃ sarvānkāmānbudhe tathā
vidyāṃ viśiṣṭāṃ ca gurau dhanaṃ vai bhārgave punaḥ
śanaiścare bhavedāyurāogyaṃ ca sudurlabham || iti
nirṇayasindhau-bavādikaraṇeṣvetacchrāddhaphalamate phalamityuktatvādyatsaryāṃdivāraphalaṃ tadeva bavādikaraṇaśrāddheṣvapi yojanīyam | etāni
śrāddhāni sarveṣu māseṣu śuklakṛṣṇapakṣeṣu bhavanti | ādityādidineṣvevaṃ
śrāddhaṃ kurvansadā nara iti viṣṇudharmottara uktatvāt | satatamāditye'hni
śrāddhaṃ kurvannārogyamāpnotīti viṣṇūkteśca | śrāddhe kṛṣṇapakṣasya saṃstavādaparapakṣe pitṛyāṇīti sudarśanabhāṣyācca sakṛtkaraṇe kṛṣṇapakṣe kartavyatvaṃ
yuktam
atha nakṣatraśrāddhāni | tānyāha mārkaṇḍeyaḥkṛtikāsu pitṝnarcansvargamāpnoti mānavaḥ
apatyakāmo rohiṇyāṃ saumye tvojasvitāṃ labhet
ārdrāyāṃ śauryamāpnoti kṣetrādīni punarvasau
puṣṭiṃ puṣye pitṝnarcannāśleṣāsu varānsutān
maghāsu svajanaśreṣṭhyaṃ saubhāgyaṃ phalgunīṣu ca
pradānaśīlo bhavati sāpatyaścottarāsu ca
prāpnoti jyeṣṭhatāṃ satsu haste śrāddhaprado naraḥ
rūpavanti ca citrāsu tathā'patyānyavāpnuyāt
vāṇijyalābhadā svātī viśākhā putrakāmadā
kurvatāṃ cānurādhāśca dadyuścakrapravartanam
jyeṣṭhāsvarthādhipatyaṃ ca mūle cā''rogyamuttamam
āṣāḍhāsu yaśaḥprāptiruttarāsu viśokatā
śravaṇe ca śubhām̐llokāndhaniṣṭhāsu dhanaṃ mahat
vedaśreṣṭhyaṃ cābhijiti bhiṣaksiddhiṃ ca vāruṇe
5.1-3.27
ajāvikaṃ proṣṭhapade vindedbhāryāṃ tathottare
revatīṣu tathā raupyamaśvinīṣu turaṃgamān
śrāddhaṃ kurvaṃstathā''pnoti bharaṇīṣvāyuruttamam
tasmātkāmyāni kurvīta ṛkṣeṣveteṣu tattvavit || iti
marīciḥkṛttikādiṣu ṛkṣeṣu śrāddhe yatphalamīritam
viṣkambhādiṣu yogeṣu tadeva phalamiṣyate
nandāśvakāmaravyārabhṛgvagnisitṛkālabhe
gaṇḍe vaidhṛtipāte ca piṇḍāstyājyāḥ sutepsubhiḥ
raviḥ sūryaḥ | āro bhaumaḥ | bhṛguḥ śukraḥ | agnibhaṃ kṛttikā | pitṛbhaṃ
maghā | kālabhaṃ bharaṇī | paurṇamāsīṣu piṇḍadānaṃ niṣiddhamiti sindhau
eteṣveva kāmyaśrāddheṣvayaṃ niṣedhaḥ
tithicāraprayukto yo doṣo vai samudāhṛtaḥ
sa śrāddhe tannimitte syānnānyaśrāddhe kadācana
iti viśvarūpanibandhokteḥ | pṛthvīcandrodaye nārado'pi—
sakṛnmahālaya kābhye punaḥ śrāddhe'khileṣu ca
atītaviṣaye caiva sarvametadvicintayet || iti
yatra piṇḍadānaniṣedhastatra sāṃkalpikavidhiḥ | tadāha nirṇayasindhau
chāgaleyaḥ—
piṇḍo yatra nivarteta maghādiṣu kathaṃcana
sāṃkalpaṃ tu tadā kāryaṃ niyamādbrahmavādibhiḥ || iti
sāṃkalpikaśrāddhavidhitvagre vakṣyate | atrāpi sarveṣu śrāddheṣu dhūrilocanasaṃjñakā viśve devāḥ | pitarastu sapatnīkāḥ | pitrādyastrayaḥ sapatnīkā mātāmahādayaśca trayaḥ | evaṃ ṣaṭ | saṃkalpe'smatpitṛpitāmahaprapitāmahānāmamukaśarmaṇāmamukagotrāṇāṃ vasurudrādityasvarūpāṇāṃ sapatnīkānāmasmanmātāmahamātuḥpitāmahamātuḥprapitāmahānāmamukaśarmaṇāmamukagotrāṇāṃ vasurudrādityasvarūpāṇāṃ sapatnīkānāmeteṣāṃ tṛptyarthaṃ putrakāmaḥ pratipacchrāddhaṃ sāṃkalpikavidhinā sadaivamannena haviṣā śvaḥ sadyo
5.1-3.28
vā kariṣye | dvitīyāyāṃ tu eteṣāṃ tṛptyarthaṃ kanyākāmo dvitīyāśrāddhaṃ
sadaivaṃ sapiṇḍaṃ pārvaṇena vidhinā'nnena haviṣā śvaḥ sadyo vā kariṣye
evaṃ tattacchrāddhe tattatkāmollekhaḥ | anyatsarvaṃ darśaśrāddhavat | pratipatṣaṣṭhīsaptamyekādaśītrayodaśīpaurṇamāsīśrāddhāni sāṃkalpavidhinā kāryāṇi
anyāni piṇḍasahitāni pārvaṇavat | caturdaśīśrāddhe viśeṣa ucyate
yuvānaḥ pitaro yasya mṛtāḥ śastreṇa vā hatāḥ
tena kāryaṃ caturdaśyāṃ teṣāṃ tṛptimabhīpsunā
iti mārkaṇḍeyapurāṇāyeṣāṃ yuvānaḥ pitaraḥ śastrahatā vā mṛtāstaireva
kartavyam
pratipatprabhṛtiṣvekāṃ varjayitvā caturdaśīm
śastreṇa tu hatā ye vai tebhyastatra pradīyate
iti yājñavalkyokteśca | yāni tu apamṛtyurbhavedyeṣāmityādivacanāni
tāni mahālayāntargatacaturdaśīśrāddhaparāṇi | tatprakaraṇe paṭhitatvāt
idaṃ caikoddiṣṭameva kāryaṃ na pārvaṇam
caturdaśyāṃ tu yacchrāddhaṃ sapiṇḍīkaraṇātparam
ekoddiṣṭavidhānena tatkāryaṃ śastraghātinaḥ
iti gārgyavacanāt | pitrāditrike dvayoḥ śastrādimṛtayoraikoddiṣṭadvitayaṃ trayāṇāmapi tathātva ekoddiṣṭatrayaṃ kāryamiti candrikāyām | athavā
trayāṇāṃ śastramṛttau pārvaṇameva
pitrādayastrayo yasya śastraghātāstvanukramāt
sa bhūte pārvaṇaṃ kuryādābdikāni pṛthakpṛthak
iti madanaratne parāśarasmṛteḥ| mama tu aśastramṛtānāmapi kāmanāyāṃ satyāṃ
pārvaṇavidhinā caturdaśīśrāddhaṃ kartavyamiti pratibhāti | caturdaśyāmuruprajā
5.1-3.29
iti manuvacaso vaiyarthyāpatteḥ | yattu varjayitvā caturdaśīmiti yājñavalkyavacanaṃ tatkāmābhāve yojanīyamityavirodha iti | ekoddiṣṭaśrāddhavidhistvagre vakṣyate| ravibhaumaśukravāraśrāddhāni sāṃkalpikāni anyāni sapiṇḍakāni | nakṣatraśrāddheṣu kṛttikāmaghāmaraṇīśrāddhāni sāṃkalpikāni
anyāni sapiṇḍakāni| abhijitśrāddhaṃ tūttarāṣāḍhāntimapādaśravaṇādyaghaṭikācatuṣṭayātmakasya jyotiḥśāstraprasiddhasyābhijinnakṣatrasya yasmindine'parāhne yogastasmindine kāryam| yogeṣu gaṇḍavyatīpātavaidhṛtiśrāddhāni
sāṃkalpikānyanyāni sapiṇḍakāni| nakṣatrayogāṇāṃ hrāsavṛddhitve tithivannirṇayaḥ | karaṇānāṃ tu yasmindine yatkaraṇamaparāhne saṃbhavati tasmindine tatkaraṇaśrāddham | anyathā rātrau śrāddhaprasaṅgaḥ syāt | śrāddhasaṃpātanirṇayaṃ tvagre vakṣyāmaḥ | athaiṣāṃ tarpaṇanirṇayaḥ | maghābharaṇyoḥ śrāddhe
śrāddhottaraṃ tatkāle eva tilatarpaṇaṃ kṛtvā kāle vaiśvadevādi kṛtvā
bhuñjīta | anyeṣu śrāddhātpūrvaṃ darśaśrāddhavadviśeṣavacanābhāvāt| vaidhṛtivyatīpātaśrāddhayorbrahmacaryādiniyamā na santi | vyatīpātādike śrāddhe
niyamānparivarjayeditivacanāt
iti śrīmaccittapāvanake0 śrāddhamañjaryāṃ kāmyaśrāddhaprayogaḥ samāptaḥ
atha vṛddhiśrāddhamucyate | tacca garbhādhānādiṣu saṃskāreṣu jātakamīdiṣvapatyasaṃskāreṣu śravaṇākarmādipu vāpīkūpataḍāgādiṣu devatāpratiṣṭhāyāṃ
vānaprasthāśrame saṃnyāsasvīkāre tulāpurupādimahādānādau navavāstupraveśe
vratodyāpanādiṣu rājābhiṣeke mahānāmnyādivedavrateṣu prathamopākarmotsarjanayoḥ sarvepu śāntikapauṣṭikepu agnyādhānādiṣu śrautakarmasu ca kāryam
5.1-3.30
tacca pārvaṇatrayātmakam | ādau mātṛpārvaṇam | tataḥ pitṛpārvaṇam | tataḥ
sapatnīkamātāmahapārvaṇam | tatkālaḥ–karmāhātpūrvedyurmātṛpārvaṇaśrāddham
tacca devarahitameva | karmāhne devapūrvakaṃ pitṛpārvaṇaśrāddham | karmottarāhne
devapūrvakaṃ sapatnīkamātāmahapārvaṇaśrāddham | asyāsambhave pūrvedyureva pūrvāhne
mātṛkam | madhyāhne paitṛkam | aparāhne mātāmahānām | asyāpyasaṃbhave
pūrvedyureva pūrvāhne sarveṣāṃ devapūrvakaṃ tantreṇānuṣṭhānam | atra pūrvāhnaśabdaḥ
sārdhapraharavācakaḥ | mahatsu karmasu pūrvedyuranyeṣu tu karmāha eveti prayogaratne
putrajanmani tu dine vā rātrau vā putrajanmānantarameva kāryam | ādhānāṅgaṃ
nāndīśrāddhaṃ tvaparāhna eva | āgnikaṃ tvaparāhṇata iti viṣṇukteḥ | asya
kālikyatvāttantreṇaivānuṣṭhānaṃ yuktamiti pratibhāti | atra viśve devāḥ
satyavasusaṃjñakāḥ | iṣṭiśrāddhe karmāṅgaśrāddhe ca kratudakṣasaṃjñakāḥ | iṣṭiśrāddhalakṣaṇaṃ śrāddhacandrikāyām—iṣṭiśrāddhamādhānasomayāgādau kriyamāṇaṃ vṛddhiśrāddhamiti | karmāṅgaśrāddhalakṣaṇamapi tatraiva—
niṣekakāle some ca sīmantonnayane tathā
jñeyaṃ puṃsavane caiva śrāddhaṃ karmāṅgamucyate || iti
iṣṭiśrāddhaṃ karmāṅgaśrāddhamiti kaustubhe | ādhānāṅgaśrāddhe satyavasū
iti kecit | brāhmaṇāstu vaiśvadevasthāne dvau | mātrādisthāne pratyekaṃ
dvau dvau | evaṃ viṃśatiḥ | vaiśvadevasthāne catvāra iti kecit | athavā
vaiśvadevasthāne dvau | mātrādipārvaṇatraye pratipārvaṇaṃ dvau dvau | evamaṣṭau
kaustubhe tu atyaśaktau devasthāna ekaḥ | mātrādipārvaṇatraye trayaḥ | evaṃ
5.1-3.31
catvāra ityuktam | vipracaraṇakṣālanakāle yadyatithiḥ samāgataścattamapi
sarvapitṛsthāne viniyojya svāgatādividhinā bhojayet | mātṛpārvaṇe
viprābhāve śrāddhārhasuvāsinyo'pi bhojyāḥ sarvaṃ pitṛkarmāpi yajñopavītinaiva kāryam | na savyajānunipātanam | pradakṣiṇamupacāraḥ | tilasthāne
yavā eva | tilodakakāryaṃ yavodakena | pūjopacārāṇāṃ devatīrthena
dvirdvirdānam | gandhadānaṃ tu madhyamāṅgulyā'nāmikayā vā | kartuḥ prāṅmukhakhatodaṅmukhatā vā | karmaṇo'pi prāgapavargatāedagapavargatā vā | svadhāśabdasthāne svāhāśabdaḥ | na nāmagrahaṇam | nāsmadgotravasurūpa diśabdāḥ
nāmagotrādiniṣedhastu sapiṇḍakaśrāddhe na bhavatīti nirṇayasindhau |'
saṃskārakarmāṅganāndīśrāddhe darbhasthāne dūrvāḥ | ādhānasomādyaṅgabhūte tu
darbhā eva | te'pyamūlāḥ | haritadarbhā iti kecit | nātra puṣpamālāraktagandhādiniṣedhaḥ | puṣpāṇi tu mālatīśatapatrīmallikākubjaketakīpāṭalāni praśastāni | mālāścaiteṣāmeva puṣpāṇām | caturasrāṇyeva sarvāṇi
maṇḍalāni | sauvarṇānyeva sarvāṇi bhojanapātrāṇi | alābhe madhūkapalāśagrāmyakadalyādyanyatamapatrāṇi | annāni tu modakamāṅgalikapakvānnabhakṣyabhojyapāyasājyaguḍamiśraudanādimadhuradravyasahitāni | āmlakaṭukaṣāyānnādidravyāṇi niṣiddhāni | śrāddhadinakṛtyamāha nirṇayasindhau
parāśaraḥsuveṣabhūṣaṇaistatra sālaṃkāraistathā naraiḥ
kuṅkumādyanuliptāṅgairbhāvyaṃ tu brāhmaṇaiḥ saha
striyo'pi syustathābhūtā gītanṛtyādiharṣitāḥ || iti
vṛddhiśrāddhe piṇḍadānaṃ kṛtākṛtam | kuladeśācārato vyavastheti prayogaratne | sāgnikasya tu piṇḍadānaṃ niyatameva
5.1-3.32
agnau tu vidyamāne yo vṛddhau piṇḍānna nirvapet
patanti pitarastasya narake sa tu pacyate
iti brahmapurāṇāt | asminnāndīśrāddhe sarvatra devaśabdeṣu tattadvibhaktyā nāndīmukhapūrvakollekhaḥ kartavyaḥ | nāndīmukhāḥ satyavasusaṃjñakā
viśve devā ityādi | athavā devaśabdottaraṃ nāndīmukhaśabdaḥ prayoktavyaḥ
satyavasusaṃjñakā viśve devā nāndīmukhā ityādi| evameva pitṛśabdeṣu ca
taduktaṃ śrāddhacandrikāyāmekaiko mantravatpiṇḍo deyastūṣṇīmathāparaḥ
sarvamantreṣu kartavyaṃ nāndīmukhaviśeṣaṇam || iti
nirṇayasindhau vṛddhaparāśaraḥnāndīmukhebhyo devebhyaḥ pradakṣiṇakuśāsanam
pitṛbhyastanmukhebhyaśca pradakṣiṇamiti sthitiḥ
ityādivākyeṣu nāndīmukhaviśeṣaṇapūrvakameva pitṛśabdoccāraṇadarśanāt
nāndīmukhapitṛlakṣaṇaṃ gṛhyakārikābhāṣye—atra pūrvoktamātrādimanuṣyapitṝnūrdhvamukhadivyapitṛviśeṣaṇakānkṛtvā tadabhedenārcayediti hemādriṇā
prapañcitam | tatratyavacanam-ūrdhvavaktrāstu ye tatra te nāndīmukhasaṃjñitā
iti | ete divyapitaraḥ | mātrādayaśca manuṣyapitaraḥ prādhānyenoddeśyāḥ
nāndīmukhatvaṃ ca tadbhedaṃ dṛṣṭvā mātrādīnāṃ siddham | ato'tra nāndīmukhānāṃ pitṝṇāmidamāsanamityādikārtyāyanīyaprayogavacanaṃ siddhamiti
hiraṇyakeśīyasaṃskāraratnamālāyāmapyevameva prayogaḥ | ato mantrāntargateṣu
pitṛśabdeṣvapi nāndīmukhapūrvakollekho yuktaḥ | tatraivaṃ vyavasthā mano nvāhuvāmaha ityādīnāmācāryoktānāmṛcāṃ yathārthameva pāṭhaḥ | tasmādṛcaṃ
nohedityuktatvāt | tatra pitṛśabdoccāraṇakāle nāndīmukhadhyānamātram
5.1-3.33
śākhāntaraprāptānāṃ svadhāśabdapitṛpadaghaṭitānāmṛcāṃ lopa eva | śākhāntaroktamantratyāge pratyavāyābhāvāt | svāviruddhamanyato grāhyamiti ca
smaraṇāt | sautramantreṣu ṛgbhinneṣu tu bhavatyevohaḥ | sarveṣu yajurginagadeṣu
prakṛtau samarthanigameṣviti vacanāt | athavā sautramantrā yavo'si somadevatya ityādayo ye pariśiṣṭādāvūhitāsta eva tathaiva paṭhanīyāḥ | anye
tu yathāpāṭhameva | piṇḍānumantraṇādi pūrvavaditi vṛttikṛdukteḥ | atra
saṃkalpe viśeṣo nirṇayasindhauśubhārthī prathamāntena vṛddhau saṃkalpamācaret
na ṣaṣṭhyā yadi vā kuryānmahādoṣo'bhijāyate || iti
ayaṃ niyamaḥ saṃkalpa eva | āsanādau tu darśaśrāddhavattattadvibhaktyohlasaḥ| vipranimantraṇe dvau dvau viprau yugapannimantrayediti kamalākaraḥ| ida
dvitīyādinimantraṇaparam | prathamaṃ tu brāhmaṇagṛhe kartavyatvene vihitatvādyugapatkartumaśakyatvātpṛthageveti pratibhāti | sati saṃbhave yugapannimantrayediti
sarvānviprānprāṅmukhānupaveśya svayamudaṅmukho bhūtvā'rcayet | yadi sthalasaṃkocādinodaṅmukhā viprāḥ syustadā svayaṃ prāṅmukho bhūtvā'rcayet | atra
vāmakaṭipradeśe nīvībandha iti prāgevoktam | sarvaviprāsaneṣu dūrvā darbhā vā
dakṣiṇabhāga ṛjavaḥ prāgagrā deyāḥ| āvāhanamapi sarvatra dakṣiṇāṅgādikrameṇa
pādādiśirontam | sadā paricaredbhaktyā pitṝnapyatra devavaditi śrāddhamayūkhe
5.1-3.34
kātyāyanokteḥ| daive'rghyapātradvayamiti śaunakaḥ| jayantamate ekamevārghyapātramāsādya prathamaviprakarāgraṃ dvitīyaviprakare saṃsthāpya karāgreṇa pavitrāgraṃ tena dhārayitvā sakṛnmantreṇa tantreṇaivārghyaṃ dadyāt| āśvalāyanānāmarghyarahitasya devārcanasya keṣāṃciduktisattve'pi vṛddhiśrāddhe daive'pyardhyaṃ dadyāt| devebhyo'pi pṛthagdadyādihārthyaṃ smṛticodanāditi śaunakokteḥ| pitrye tu jayantamate prativargamekaikamarghyapātraṃ saṃsthāpyaikaikamarghyaṃ
vigṛhya dvābhyāṃ dvābhyāṃ dadyāt| mantrāstu nāndīmukhe mātaridaṃ te'rghyamityādyekavacanāntā iti| gṛhyapariśiṣṭakārikāvṛttyanusāreṇārghyadānavidhistu prayoge vakṣyate| viṃśatibrāhmaṇapakṣe prativargaṃ trīṇi trīṇi
pātrāṇyāsādya mātrādīnāṃ tattadarghyaṃ tattadbrāhmaṇābhyāṃ sakṛtsakṛnnivedya
pratibrāhmaṇaṃ mantrāvṛttyaikaikamarghyaṃ vigṛhya dvābhyāṃ dvābhyāṃ dadyāt| prathamaviprakarāgraṃ dvitīyaviprakare saṃsthāpya sakṛdarghyadānamiti kecit| atrārghyapātraṃ nādhomukhaṃ kuryāditi sindhau| atra viprapāṇāvevāgnaukaraṇamiti vṛttikṛt| agnaye kavyavāhanāya svāhā| somāya pitṛmate svāheti
homamantrāviti sa eva
somāyeti dvitīyā syāttathā'nyeṣāṃ ca pāṇiṣu
ābhyāmeva tu mantrābhyāṃ dve dve hutvā''hutī iha
ekaikāmāhutiṃ keciddvigṛhītaiva prajuhvati
madhu madhviti yastatra trijapo'śitumicchatām
gāyatryanantaraṃ so'tra madhumantravivarjitaḥ
na cāśnatsu japedbabhra kadācitpitṛsūktakam
paṭhecchakunisūktaṃ tu svastisūktaṃ śubhaṃ tathā
ityādikatṛcasthāna upāsmai gayatā naraḥ
pañcarcamakṣannityekāmṛcaṃ ceti yathākramam
5.1-3.35
śrāvayitvā tu saṃpannamiti pṛccheddvijānatha
te'pi saṃpannamityevaṃ brūyustṛptisamanvitāḥ
prakīryānnaṃ tu teṣvagre viprānvācāmayettataḥ || iti
yattu—āmaśrāddhe ca vṛddhau ca pretaśrāddhe tathaiva ca
vikiraṃ naiva kurvīta muniḥ kātyāyano'bravīt
saṃpannavacanāddi syādānteṣu dvijanmasu
atha bhuktāśayānsamyaggomayenopalepayet
tatra prāgagrakāndarbhānnāstṛṇāti tataḥ param
pṛṣadājyena saṃmiśraṃ bhuktaśeṣoddhṛtaṃ bhavet
ekaikasyoktamantreṇa dvau dvau piṇḍau tu nirvapet
dvau dvau cābhyudaye piṇḍāvekaikasmai vinikṣipet
ekaṃ nāmnā paraṃ tūṣṇīṃ dadyātpiṇḍānpṛthakpṛthak || iti
brahmapurāṇe-athākṣayyodakasthāne dattvā kṣīraṃ yavodakam | iti
akṣayyasthāne nāndīmukhāḥ pitaraḥ prīyantāmiti kamalākaraḥ
brāhme-drākṣāmalakamūlāni yavāṃśca viniyojayet
tānyeva dakṣiṇārthaṃ tu dadyādvipreṣu sarvadā || iti
svadhāṃ vācayiṣya ityasya sthāne nāndīmukhānpitṝnvācayiṣya iti
kamalākaroktiḥ
kātyāyanaḥ-tvamaṅguṣavājinnamiti viprāṃścaiva visarjayet
oṃ svadhocyatāmityasya sthāne oṃ saṃpannamiti vṛttikṛt | tataḥ
śrāddhaśeṣaṃ samāpya mātā pitāmahī caiveti ślokadvayaṃ paṭhet | tattatpārvaṇādyajīvanavaśena yasya kasyacitpārvaṇasya lope tattatpārvaṇaviṣayakaślokaikadeśasya lopaḥ | kevalamātṛpārvaṇaśrāddhakaraṇapakṣa etā bhavanvityūhaḥ
atra śrāddhāṅgatarpaṇaṃ neti nirṇayasindhau | kecitkevalajalenaiva nāndīmukhāṃ mātaraṃ tarpayāmītyevaṃ tarpaṇaṃ kāryamityāhuḥ | asmiñśrāddha ādāvante vā vaiśvadevaḥ kartavyaḥ | ādau karaṇapakṣe vipranimantraṇānantaraṃ
First 35 of 39 passages. Read on
Linked texts (2)
- Marīcismṛti (fragments) — Sanskrit
- Smṛticandrikā — Devaṇṇabhaṭṭa, Sanskrit