Shraddhamanjari (Bapubhatta Kelakara) 6.3-2
Śrāddhamañjarī (Bāpūbhaṭṭa Kelakāra) 6.3-2
- Language
- Sanskrit
Contents
- 6.3-2.p1 — 9 parts
6.3-2
vasūnāmavatārāya śaṃtanorātmajāya ca
arghyaṃ dadāmi bhīṣmāya ābālabrahmacāriṇe
6.3-2.p1.1
iti tribhirmantraistarpayitvā'nena tarpaṇena bhīṣmasvarūpī bhagavānparameśvaraḥ prīyatāmiti karmeśvarāyārpayet | iti tarpaṇaprayogaḥ
atha śrāddhaprayogaḥ | madhyāhne deśakālau saṃkīrtyāvicchinnasaṃtānābhivṛddhikāmo'putrasya bhīṣmavarmaṇo vaiyāghrapadyagotrasya vasurūpasya tṛptyarthaṃ
bhīṣmāṣṭamīprayuktaṃ śrāddhaṃ sapiṇḍamekoddiṣṭena vidhinā'nnena haviṣā sadyaḥ
kariṣya iti saṃkalpya pūrvavadekoddiṣṭena vidhinā śrāddhaṃ kṛtvā'paredyuḥ
prātarbhīṣmavarmāṇaṃ vaiyāghrapadyagotraṃ vasurūpaṃ svadhā namastarpayāmīti tarpayet | iti bhīṣmāṣṭamīśrāddham
atha naimittikatithiśrāddhāni | parāśaramādhavīye devalaḥ—
tṛtīyā rohiṇīyuktā vaiśākhasya sitā tu yā
maghābhiḥ sahitā kṛṣṇā nabhasye tu trayodaśī
tathā śatabhiṣagyuktā kārtike navamī tathā
atra śrāddhaṃ kuryādityanvayaḥ | atra vaiśākhaśuklatṛtīyāyāṃ rohiṇīyoge śrāddhaṃ yugādiśrāddhavat | naimittikatvātkāmakālau devau | bhādrapadakṛṣṇatrayodaśyāṃ maghāyoge śrāddhamuktameva | kārtikaśuklanavamyāṃ śatatārakāyoge [śrāddhaṃ] yugādiśrāddhavat | atrāpi naimittikatvātkāmakālau devau
atha paurṇamāsīśrāddhāni | tatraiva yamaḥ—
āṣāḍhyāmatha kārtikāṃ māghyāṃ trīnyañca vā dvijān
tarpayetpitṛpūrvaṃ tu tadasyākṣayyamucyate
atra paurṇamāsīṣu piṇḍadānaniṣedhātsāṃkalpikavidhinā ṣaḍdaivataṃ
śrāddhaṃ kuryāt | purūravārdravau devau
ataḥ kṛṣṇapakṣe neti gauḍāḥ | idaṃ ca śrāddhamāgrayaṇānantarameva kartavyam | tatpūrvaṃ navānnaprāśane'nadhikārāt | śrāddhe'kṛtāgrayaṇadhānyaniṣedhācca | atra kāmakāḷau devau | navānnalabdhane devau kāmakāḷau sadaiva
6.3-2.p1.2
hīti vacanāt | anyatsarvaṃ darśaśrāddhavat
iti navānnaśrāddham | atha tīrthādiyātrāgamanakāle ghṛtaśrāddham
taduktaṃ viṣṇupurāṇegacchandeśāntaraṃ yastu śrāddhaṃ kuryātsa sarpiṣā
yātrārthamiti tatproktaṃ praveśe ca na saṃśayaḥ || iti
deśāntaragamanaṃ tīrthādiyātrārūpam | praveśaśca tatsamāptyanantaraṃ gṛhapraveśaḥ | skandapurāṇe'piupoṣya rajanīmekāṃ prātaḥśrāddhaṃ vidhāya ca
gaṇeśaṃ brāhmaṇāṃnnatvā bhuktvā prasthitavānsudhīḥ
pūrvadina upoṣya dvitīye'hni śrāddhaṃ kṛtvā bhuktvā gaṇeśādīnnatvā
prasthānaṃ kurvīteti candrikākāraḥ | hemādristu śrāddhottaradine prasthānamityāha | upavāsātprāṅmuṇḍanaṃ ca kāryamiti kamalākaraḥ | prāyaścittārthayātrāyāmetadityanye | kārpaṭikaveṣeṇa tīrthagamanaṃ etadityapare | idaṃ ca
śrāddhaṃ vakṣyamāṇatīrthaśrāddhavatpaṅkadaivataṃ navadaivataṃ dvādaśadaivataṃ vaikoddiṣṭasahitaṃ sarvadaivataṃ vā kāryam | atra ghṛtaṃ pradhānam | bhakṣyabhojyādikaṃ tu
vyañjanatvena dātavyam | vidhiścārghyāvāhanaviprāṅguṣṭhaniveśanatṛptipraśnavikiravisarjanavarjanāditīrthaśrāddhavat
atha prayogaḥ | yātrāṃ cikīrṣurjyotiḥśāstroktaprakāreṇa prasthānadinaṃ
niścitya tatpūrvedyurupoṣya śvobhūte'parāhne deśakālau saṃkīrtya mahālayavatsarvānpitṝnuddiśyāmukayātrāṃ kartumādau tadaṅgatvena vihitaṃ samastapitṝnuddiśya ghṛtaśrāddhaṃ kariṣya iti saṃkalpya purūravārdravasaṃjñakaviśvedevārthaṃ dvāvekaṃ
vā brāhmaṇaṃ nimantrya pitrāyarthaṃ sakṛnmahālayavannimantryārdhyāvāhanavarjaṃ
6.3-2.p1.3
pariveṣaṇāntaṃ kuryāt | agnaukaraṇaṃ kṛtākṛtam | karaṇapakṣe ghṛtenaiva pāṇihomaḥ | tasyaiva mukhyatvāt | annanivedanakāla idamannamityatredaṃ ghṛtaṃ havirityādiprayogaḥ | anyatsarvaṃ vakṣyamāṇatīrthaśrāddhavat | tarpaṇaṃ tu śrāddhātpūrvaṃ
darśavat | evaṃ ghṛtaśrāddhaṃ samāpya vaiśvadevādhikaṃ kṛtvā śrāddhaśeṣaśiṣṭaiḥ saha
śarīropacaye śarīropacayahetubhūtaśāntyādiprayogavaditi candrikākāraḥ
upacayo vṛddhiḥ | atrāpi darśaśrāddhavatprayogaḥ | kāmyatvāddhūrilocanau
atha sadyaḥśrāddham | tadāha candrikāyāṃ hārītaḥtīrthe dravyopapattau ca na kālamavadhārayet
pātraṃ ca brāhmaṇaṃ prāpya sadyaḥ śrāddhaṃ vidhīyate
tīrthe gaṅgādau | dravyopapattāvalabhyaśrāddhīyadravyaprāptau cāmāvāsyāparāhṇādirūpaḥ kālo na pratīkṣitavya ityarthaḥ | sindhau mārkaṇḍeyaḥyadā ca śrotriyo'bhyeti gṛhaṃ vedavidāgnicit
tenaikenāpi kartavyaṃ śrāddhaṃ ca vidhivacchubham
idaṃ cāpiṇḍakaṃ kāryamiti hemādriḥ | etajjīvatpitṛko'pi kuryāt
udvāhe putrajanane pitryeṣṭyāṃ saumike makhe
tīrthe brāhmaṇa āyāte pakvete jīvataḥ pituḥ
iti maitrāyaṇīyapariśiṣṭokteḥ
athaicchikaśrāddham | taduktaṃ mārkaṇḍeyapurāṇeśrāddhārhadravyasaṃpattau tathā duḥsvapnadarśane
janmarkṣe grahapīḍāsu śrāddhaṃ kurvīta svecchayā || iti
anayordarśavatprayogaḥ
atha navānnaśrāddham | tadā ca candrikāyāṃ śātātapaḥnavodake navānne ca navacchanne tathā gṛhe
pitaraḥ spṛhayantyannamaṣṭakāsu maghāsu ca || iti
navaikṣaveṣu cehante pitaro hi maghāsu ceti vṛddhaparāśarapāṭhaḥ | navodake
6.3-2.p1.4
varṣopakrama iti śūlapāṇiḥ | ārdrāpraveśa iti gauḍāḥ | navakūpavāpyādāvityapare | vastutastu navatīrthodaka iti yuktamiti candrikākāraḥ | navacchanne navāgārasaṃpādana iti sa eva | purāṇe'pi gṛhe navācchādane kṛta
iti kecit | navānnaprāśanakāla ukto jyotiḥśāstrejyeṣṭhāśleṣārdhage sūrye mṛgamaitrānilātmake
navānnairbhojanaṃ śrāddhaṃ janmacandratithau na ca
āśleṣākṛttikājyeṣṭhāmūlājapadabheṣu ca
bhṛgubhaumadine rikte tithau nādyānnavodanam
vṛścike śuklapakṣe tu navānnaṃ śasyate budhaiḥ
prāpnoti | hayayāne pratigrahakaraṇe ca niṣphalameva | goyānaṃ tu sarvathā
niṣiddhameva | goyāne govadhaḥ prokta iti mātsyāt | idaṃ śaktasya
aśaktasyoktaṃ kaurmenarayānaṃ cāśvatarīhayādisahito rathaḥ
tīrthayātrāsvaśaktānāṃ yānaṃ doṣakaraṃ na hi || iti
etatsarvaṃ yānena sakalamārgātivāhane jñeyam | kiṃcidyānagamane tu
krośayojanādigaṇanayā phalatāratamyamūhyam | nāvā gamanaṃ ca niṣiddham | yatra ca mārgapradeśe nadyātikrame paddhyāṃ gamanaṃ na saṃbhavati yatra vā
śaṅkhoddhāragaṅgāsāgarādau ca tatra naukāgamane na doṣaḥ | anekadinanaukāyātramātrasādhyāni yāni tīrthāni samudradvīpaniṣṭhāni tatra dvijairna
gantavyam | yadā tu mārge karmanāśā nadyupasthitā tadā tajjalasparśo
yathā na bhavati tathā gantavyam
karmanāśājalasparśātkaratoyāvilaṅghanāt
gaṇḍakībāhutaraṇātpunaḥ saṃskāramarhati
iti smaraṇāt | tathā cāṅgavaṅgādideśagamanaṃ niṣiddhaṃ tatrāpi yātroddeśena gamane na doṣaḥ
aṅgavaṅgakaliṅgeṣu saurāṣṭramāgadheṣu ca
tīrthayātrāṃ vinā yātaḥ punaḥ saṃskāramarhati
6.3-2.p1.5
iti smṛteḥ | yātrāyāṃ brahmacaryatve'pyṛtau bhāryāgamane na doṣaḥ
gṛhasthasya sapatnīkasyaiva tīrthayātrādhikāraḥ | na tu bhāryārahitasya
patnīsāhityaṃ ca tasyā guṇavattve veditavyam | prāyaścittārthayātrāyāṃ
bhāryārahitasyāpyadhikāraḥ | vidhavāyāstu putrajñātyādyanumatenaivādhikāraḥ
na svātantryeṇa | sadhavāyāstu bhartṛvinā naivādhikāraḥ | bhartrā sahaivādhikāraḥ | brahmacāriṇastu guruniyuktasyaivādhikāraḥ | na tadrahitasya
vidhuravānaprasthayatikriyāvaiśyaśūdrāṇāmapyadhikāraḥ | tatrāpi kṣatriyasya vaiśyasya brāhmaṇapuraḥsarasyaivādhikāraḥ | śūdrasya tu viprasevādinā
mātrādyasthi prakṣepakāmasya sarvathaivādhikāraḥ | asthinayanamapi mātṛpitṛkulajānām | uktaṃ cabhuñjīta | tato deśakālau saṃkīrtya śrīparameśvaraprītyarthamamukakāmanayā'mukaprāyaścittārthaṃ vā'mukayātrāṃ kariṣya iti saṃkalpya gaṇeśaṃ kuladevatādīnbrāhmaṇānvṛddhāṃtsādhūṃśca saṃpūjya natvā pitṝṃśca namaskṛtya viprājñayā
sumuhūrte sumukhaścaikadantaścetyādimaṅgalamantrānpaṭhanmaṅgalaśakunadarśanapūrvakaṃ
prasthāya grāmaṃ pradakṣiṇīkurvannācchet | taddine krośādarvāggrāmāntaraṃ gatvā
tatraiva vaset | ghṛtaśrāddhadine śrāddhānantaraṃ sumuhūrtālābhe śrāddhottaradine
prasthānaṃ kuryāt
atha prasaṅgātsaṃkṣepeṇa tīrthayātrāvidhirucyate| tatra gamanakāle kārpaṭīveṣaṃ vidhāya gacchet | gayāyāmevaiṣa kārpaṭīveṣa kārya iti candrikāyām | sarvatīrthayātrāyāmapīti tristhalīsetau bhaṭṭāḥ | kārpaṭīveṣastu
kāṣāyavastrakañcukādinirmitaḥ kāśyāṃ vīvadhagrāhakeṣu prasiddhaḥ | vīvadhaḥ
6.3-2.p1.6
kāvaḍīti bhāṣayā prasiddhaḥ | gandhamālyaśastrakañcukādiparihāraḥ kārpaṭīveṣa iti tristhalīsetau | tato mārge pratidinaṃ prātaḥ snātvā prātaḥsaṃdhyāvandanaṃ nityakriyāṃ ca kṛtvopoṣitaḥ śucirbrahmacaryādiniyamavānpratigrahavivarjitaścāṇḍālasparśādirahitaḥ satrivāsasthalaṃ gatvā tatra mādhyāhnikasnānasaṃdhyābhojanādikaṃ vidhāya kāle sāyaṃsaṃdhyāvandanaṃ kṛtvā tatraiva
vaset | tīrthe gacchaṃścaretsaṃdhyāstisra ekatra mānava iti bhāratāt | evaṃ
pratidinaṃ gacchet | mārge mūtrapurīṣotsarge yathoktaṃ śaucaṃ kṛtvā gacchet
cāṇḍālarajasvalādisparśe snāyāt | yatrānenāhaṃ spṛṣṭa iti jñānaṃ nāsti
tatra na sparśadoṣaḥ
devayātrāvivāheṣu yajñeṣu prākṛteṣu ca
utsaveṣu ca sarveṣu spṛṣṭāspṛṣṭirna duṣyati
iti ṣaṭtriṃśanmatāt | tadā'pyanivāryasparśe devadarśanapūjāyātrādi
kāryameva | bhojanādau tu snānameveti tristhalīsetusāre bhaṭṭojīdīkṣitāḥ
mārge tvāśaucaprāptau tatraiva sthitvā śuddhau satyāṃ gacchet | mārgavaiṣamyādinā gatyantarābhāve sati tīrthayātrāyāmāśaucaṃ nāstīti paiṭhīnasiḥ
evameva rajasvalā strī catvāri dināni sthitvā pañcame'hani vrajet
yānacchatropānatpunarbhojanarahitastīrthayātrāṃ gacchanpūrṇaṃ phalaṃ prāpnoti
chatropānadyuktastu tripādaṃ phalaṃ prāpnuyāt | narayānasahito'rdhaṃ phalaṃ
mātuḥ kulaṃ pituḥ kulaṃ varjayitvā narādhamaḥ
asthīnyanyakulotthāni nītvā cāndrāyaṇaṃ caret
idaṃ ca dravyādilobhaviṣayi(ya)kam | tadāha sindhāvāśvalāyanaḥjīvanārthaṃ parāsthīni dhṛtvā tīrthaṃ prayāti yaḥ
mātāpitrorvinā so'pi patitaḥ parikīrtitaḥ || iti
6.3-2.p1.7
dayādinā parāsthinayane na doṣaḥ | nayane phalaśravaṇāt | mātrādyuddeśena snānamuktaṃ mārkaṇḍeyapurāṇemātaraṃ pitaraṃ jāyāṃ bhrātaraṃ suhṛdaṃ gurum
yamuddiśya nimajjeta aṣṭamāṃśaṃ labheta saḥ
paiṭhīnasirapipratikṛtiṃ kuśamayīṃ tīrthavāriṇi majjayet
majjayecca yamuddiśya so'ṣṭabhāgaṃ phalaṃ labhet
kuśapratikṛtiḥ kuśapratimaiva kāryetyeke| vakṣyamāṇamantraliṅgāttannāmnā
granthibandhanamātraṃ pratikṛtirityapare | kuśapratimajjane mantraḥkuśo'si kuśaputro'si brahmaṇā nirmitaḥ svayam
tvayi snāte sa ca snāto yasyedaṃ granthibandhanam || iti
idaṃ parārthasnānaṃ pratikṛtisnapanaṃ ca jīvatāmevoddeśena kāryam | mṛtānāṃ
tu tarpaṇaśrāddhādikameva | yadi vāṇijyarājasevādiprasaṅgena tīrthaṃ prāpnoti
tadā'pi snānaṃ kāryam | tena snānajaṃ phalaṃ prāpnoti | na tu tīrthayātrodbhavam | paravetanaṃ gṛhītvā gacchati cetṣoḍaśāṃśaṃ phalaṃ prāpnoti | parānnamuñjāno'pi tathaiva | tīrthāntaraprasaṅgena gacchato madhye tīrthaṃ prāptaṃ
cedarthaṃ phalaṃ bhavati | prabhāsakhaṇḍeyaścānyaṃ kārayecchaktyā tīrthayātrāṃ tatheśvaraḥ
svakīyadravyayānābhyāṃ tasya puṇyaṃ caturguṇam || iti
tīrthādi gacchanyadi daivātparāvṛttastadā viśeṣo gāruḍetīrthaṃ calitvā yaḥ ko'pi punarāyāti vai gṛhe
anujñātastu tairvipraiḥ prāyaścittaṃ samācaret || iti
maraṇe tu tatraiva-yastīrthaṃ saṃmukho bhūtvā vrajannanaśane kṛte
cendriyedantarāle tu ṛṣīṇāṃ maṇḍalaṃ vrajet
6.3-2.p1.8
yastīrthaṃ vrajannantarāle mṛto yaśca māsopavāsāādirūpopavāsamatāntarāle mṛtastayorubhayorapyāpilokasya prāptirbhavatītyarthaḥ | mārge puṇyanadīprāptau viśeṣaścandrikāyām—
mārgantara nadīprāptau snānādiparapārataḥ
arvāgeva sarasvatyā eṣa mārgagato vidhiḥ || iti
atrāpi snānopavāsamuṇḍanaśrāddhādi kāryameveti kamalākaraḥ | ardhaṃ
tīrthaphalaṃ tasyeti vacanāt | vāṇijyarthaṃ gate muṇḍanopavāsādi na
kāryamiti tristhalīsetau bhaṭṭāḥ | tatkāryameveti kamalākaraḥ | tīrthaprāptau vidhiḥ prabhāsakhaṇḍe—
yānāni tu parityajya bhāvyaṃ pādacarairnaraiḥ
luṭhitvā loṭhanīṃ tatra kṛtvā kārpaṭikākṛtim || iti
yadi yānārūḍhaḥ sopānatko vā gacchettadā tīrthaprāptidine yāvanmārgaḥ
pādacāreṇa gantuṃ śakyastāvati mārge yānopānadādi parityajya pādacāreṇa gatvā yadā tīrthaṃ paśyettadā loṭhanīṃ luṭhitvā sāṣṭāṅgaṃ praṇamyetyarthaḥ
kṛtvā kārpaṭikākṛtimiti gṛhānnirgamanasamaye tadakaraṇe'tra praveśadine
kartavyetyarthaḥ | kāśīkhaṇḍe—
yadahni tīrthaprāptiḥ syāttadahaḥ pūrvavāsare
upavāsaḥ prakartavyaḥ prāpte'hni śrāddhado bhavet || iti
upavāsaṃ tataḥ kuryāttasminnahani suvrata
iti purāṇāntarācca prāptidinātpūrvadinaṃ prāptidine copavāsoktervikalpa iti kamalākaraḥ | upavāsāsamarthastūpavāsapratinidhiṃ naktaṃ haviṣyānnāmityādikaṃ śaktyanusāreṇa kuryāt | candrikāyāṃ smṛtiḥ—
pūrvamāpluvanaṃ tīrthe muṇḍanaṃ tadanantaram
tataḥ snānādikaṃ kuryātpaścācchrāddhaṃ samācaret || iti
āpluvanaṃ musalasnānam | mantrasnānaṃ tu muṇḍanottarameva
prathamaṃ cālayettīrthaṃ praṇavena jalaṃ śuci
6.3-2.p1.9
avagāhya tataḥ snāyādyathāvanmantrayogataḥ
cālayetspṛśet | prārthanāmantrastu—
tīkṣṇadaṃṣṭra mahākāya kalpāntadahanopama
bhairavāya namastubhyamanujñāṃ dātumarhasi
imaṃ mantraṃ samuccārya tīrthe snānaṃ samācaret
anyathā tatphalasyārdhaṃ tīrtheśo harati dhruvam || iti
prabhāsakhaṇḍe-oṃ namo devadevāya śitikaṇṭhāya daṇḍine
rudrāya cāpahastāya cakriṇe vedhase namaḥ
sarasvatī ca gāyatrī vedamātā garīyasī
saṃnidhātrī bhavatyatra tīrthe pāpapraṇāśinī
sarveṣāmeva tīrthānāṃ mantra eṣa udāhṛtaḥ
6.3-2.p2
ityuccārya namaskṛtyā(tya) snānaṃ kuryādyathāvidhi
Linked texts (5)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Devalasmṛti (fragments) — Sanskrit
- Tīrthaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Śrāddhakaumudī — Govindānanda 1500, Sanskrit
- Caturdaśī — Sanskrit