Tirthaprakasha 2.p1
Tīrthaprakāśa 2.p1
- Language
- Sanskrit
2.p1.1
ayaṃ ca prārthanāyāṃ mantraḥ | na tu snāne karaṇaṃ mānābhāvāt , mantraliṅgavirodhāditi vadanti | “viṣṇoḥ pādaprasūtāsi” ityādyāvāhanamantravadasya snānakaraṇe'pi na kṣatirityapare | anye tusāgarasvananirghoṣa daṇḍahastāsurāntaka | jagatsraṣṭarjaganmardinnamāmi tvāṃ sureśvara || tīkṣṇadaṃṣṭra mahākāya kalpāntadahanopama | bhairavāya namastubhyamanujñāṃ dātumarhasi || imaṃ mantraṃ samuccārya tīrthasnānaṃ samācaret | anyathā tatphalasyārddhaṃ tīrthe'sau harati dhruvam || iti prārthanā mantraṃsya pūrvoktamantreṇa vikalpaṃ manyante | atha tīrthopavāsaḥ | muṇḍanaṃ copavāsaśca sarvatīrtheṣvayaṃ vidhiḥ | varjayitvā kurukṣetraṃ viśālāṃ virajāṃ gayām || iti skandapurāṇavacanānmuṇḍanavat tīrthopavāsa āvaśyakaḥ | kāśīkhaṇḍe, tīrthopavāsaḥ kartavyaḥ śiraso muṇḍanaṃ tathā | nāradīye, tīrthamāsādya kurvīta naraḥ śucirupoṣaṇam | upavāsaviśuddhātmā karttavyaṃ kartumarhati || kalpatarukṛtastu tīrthopavāsaḥ kāmyaḥ “tīrthamabhigamya vratopavāsaniyamayuktaḥ tryahamavagāhamānastrirātramuṣitvā sarvapāpaiḥ pramucyate svastimāṃśca bhavati” itidevalavacanāt trirātropavāsatryahasnānayoḥ sarvapāpavimuktisvastimattve phalamityāhuḥ | tanna | tīrthe trirātropavāsasya sarvatīrthavihitaikāhopavāsātiriktasyaiva devalavacanena tādṛśaphalavattvāvagamāt | “sarvatīrtheṣvayaṃ vidhiḥ” ityanena tīrthaprāptinimittakopavāsasya naimittikāntaravadāvaśyakatvākṣateḥ ! tīrthamāsādya kurvīta naraḥ śucirupoṣaṇam | upavāsaviśuddhātmā karttavyaṃ kartumarhati || itināradīyavacanena tīrthopavāsasyāvaśyakatvāvagateḥ |
2.p1.2
vastutaḥ “trirātramuṣitvā” ityanena trirātrāvasthiteḥ phalamuktam | “upavāsaniyamayukta” ityanena naimittika upavāsaḥ kāryya ityuktam | “sarvatīrtheṣvayaṃ vidhiḥ” iti ca tatprāpakam | ata evabrahmapurāṇe bahūni tīrthānyuktvātīrtheṣveteṣu vidhivat samyakśraddhāsamanvitaḥ | snānaṃ karoti yo martyaḥ sopavāso jitendriyaḥ || devānṛṣīn manuṣyāṃśca pitṝṃścānyāṃśca tarpayet | abhyarcya devatāstatra sthitvā ca rajanītrayam || pṛthak pṛthak phalaṃ teṣu pratitiṣṭhaṃśca bho dvijāḥ | prāpnoti hayamedhasya naro nāstyatra saṃśayaḥ || ityuktam | kāśikhaṇḍe, yadahni tīrthaprāptiḥ syāttadahnaḥ pūrvavāsare | upavāsastu kartavyaḥ prāpto'hni śrāddhado bhavet || iti vacanaṃ pakṣāntarabodhakam | evaṃ ca prāptidinatatpūrvadinayorupavāse vikalpaḥ | na ca kāśīviṣayaṃ kāśīkhaṇḍavacanamiti vācyam | sāmānyatīrthopakramāt | evaṃ cakāśīkhaṇḍe, tato māyāpurīṃ prāpyetyupakramyatīrthopavāsaṃ kṛtvā ca niśi jāgaraṇaṃ tathā | prātaḥ snātvā ca gaṅgāyāṃ tarppyān santarpya yatnataḥ || yāvat sa pāraṇaṃ kartumiyeṣa dvijasattamaḥ | tāvacchītajvarākrāntaścakampe'tyarthamāturaḥ || iti vacanaṃ tīrthaprāptidine'pyupavāsaṃ darśayadupavāsasya vaikalpikatvaṃ spaṣṭamāha | uktavacanān samarthasya dinadvaye'samarthasyāptidine upavāsa iti kaścit | tanna | sakalaśiṣṭācāravirodhāt | prāptopavāse vaikalpikapūrvadinataddinarūpakālavidhāyakatvenopapattau phalaviśeṣaprayojakakalpanāntarānavakāśāt | yattu pūrvadine upavāsapakṣe taddina eva muṇḍanasyāpakarṣaḥ tripakṣādau sapiṇḍanāpakarṣe tatpūrvavarttiśrāddhānāmiveti, tanna |
2.p1.3
vyutkramāt pretaśrāddhāni yo naro dharmamohitaḥ | dadāti narakaṃ yāti pitṛbhiḥ saha śāśvatam || iti devalavacanāt sapiṇḍīkaraṇottaraṃ pretaśrāddhakaraṇādyogādastu teṣāṃ tathātvam | prakṛte tu “muṇḍanaṃ copavāsaṃśca sarvatīrtheṣvayaṃ vidhiḥ” ityanena tīrthaprāptidine vihitamuṇḍanasya vacanāntarabalādupavāsasya pūrvadine prāptāvapi nāpakarṣo mānābhāvāt | iti | atha tīrthe muṇḍanam | muṇḍanaṃ copavāsaśca sarvatīrtheṣvayaṃ vidhiḥ | varjayitvā kurukṣetraṃ viśālāṃ virajāṃ gayām || iti devalavacanāt |skandapurāṇe'pyevam | kvacittu 'naimiṣaṃ puṣkaraṃ gayām' itipāṭhaḥ | virajākṣetraṃ utkaladeśe prasiddham | yatra gayāsurasya nābhiḥ | taduktamvāyupurāṇe, ākrāntaṃ daityajaṭharaṃ dharmeṇa virajādriṇā | nābhikūpasamīpe tu devī tu virajā sthitā || iti | muṇḍanaṃ ca snātakasya śikhāvarjaṃ “tasyaitadapidhānaṃ yacchikheti” darśanāt| evaṃ yasya brahmacāyryādeḥ śikhārakṣaṇaṃ tasyāpi śikhāyāḥ parimāṇaviśeṣānabhidhānāt svecchayā śikhā dhāryā yāvatā lokānāṃ vapanabuddhirbhavati tāvadvapanīyam | muṇḍanaṃ tyāgārhāṇāṃ keśaśmaśrunakhānāṃ sarveṣām | tyāgānarhatā ca snātakasya śikhādimātrasya śāstraprāmāṇyāt | na tu svecchādhṛtakeśaśmaśrunakhaviśeṣādeḥ | vapet keśāṃśca śmaśrūṇi nakhāni ca nikṛntayet | iti brahmapurāṇokteriti | yadyapi kalpatarukāreṇa tīrthe muṇḍanaṃ noktaṃ na vā tatra pramāṇamādarśitaṃ, tathāpi “muṇḍanaṃ copavāsaśca” ityādivākyasya sakalaśiṣṭaparigṛhītatvāttatkarttavyameva | uktavacanabalāt strīṇāṃ vidhavāṃnāṃ sadhavānāṃmapi muṇḍanamaviśeṣādityeke | sadhavānāṃ muṇḍanaṃ nāstītyanye |
2.p1.4
sarvān keśān samuddhṛtya chedayedaṅgulidvayam | evameva tu nārīṇāṃ śiraso muṇḍanaṃ bhavet || ityasya prāyaścittaprakaraṇe śrutasyākāṅkṣātaulyenātrāpyanvayāt | prayāgādāvapi tāsāṃ ṅgyaṅgulakeśāgrakartanamātraṃ vapanam | na ca keśamūlānyupāśritya sarvapāpāni dehinām | tiṣṭhanti tīrthasnāne tu tasmāttānyatra vāpayet || iti vacanavirodhaḥ | tasya sadhavātiriktavapanaparatvādityapare | bahutaraśiṣṭācāropaṣṭabdho'yaṃ pakṣaḥ | yatiḥ śūdraśca vidhavā saśikhaṃ vapanaṃ caret | iti dākṣiṇātyāḥ | vācaspatimiśrāstu— varjayitvā gayāṃ gaṅgāṃ viśālāṃ virajāṃ tathā | iti paṭhitvā gaṅgāyāṃ na muṇḍanamiti pralapanti | tanna sādhīyaḥ | asya pāṭhasya śiṣyairaparigrahāt | 'varjayitvā kurukṣetram' itipāṭhasyaiva taiḥ saṅgrahāt | garuḍapurāṇe, gaṅgāṃ prāpya saricchreṣṭhāṃ vapanaṃ yo na kārayet | kriyā tasyā'kriyā sarvā tīrthadrohī bhavennaraḥ || tathā, gaṅgāṃ prāpya saricchreṣṭhāṃ kampante pāpasañcayāḥ | keśānāśritya tiṣṭhanti tasmāttān parivāpayet || yāvanti nakhalomāni gaṅgātoye patanti vai | tāvadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate || ityādigaṅgāmuṇḍanavidhāyakabahutaravacanavirodhāt | yattu gaṅgāmuṇḍanavidhāyakānāmamīṣāṃ kalpatarukṛtā'likhitatvānnirmūlatetyuktam | tadayuktam | kalpatarukārā'likhitānyapi prayāgavapanavidhāyakāni vacanāni śiṣṭaparigraheṇa pramāṇāni iti svavacanavirodhāt | atha prayāgavapanavidhāyakānyeva śiṣṭaparigrahāt pramāṇāni na tvetāni tādṛśānyapi tatheti brūṣe, etat nūnaṃ rucirava te locanamiti |
2.p1.5
ata eva keṣāṃcit kāmadhenulikhitavākyānāṃ kalpatarukāralikhitānāmapi śiṣṭaparigrahādeva prāmāṇyamiti śrīdattopādhyāyā apyavocan | “varjayitvā gayāṃ gaṅgām” itipāṭhaprāmāṇye tu prayāgānavacchinnagaṅgāyāṃ muṇḍanavarjanaṃ prayāgāvacchinnagaṅgāyāṃ vidhiriti vivekaḥ| pare tu tatpāṭhaprāmāṇye gaṅgāmuṇḍane vikalpa ityāhuḥ | tanna | uktarītyopapattau vikalpakalpanāyāṃ mānābhāvādicchāvikalpasyāṣṭadoṣaduṣṭatvācca | nigūḍhavartitīrthādau tu aśraddhādivaśādeva śrāddhānācaraṇavat muṇḍanādyanācaraṇaṃ na tu tadanurodhāt sarvapadasaṅkocaḥ śrāddhānācaraṇavadupapatteḥ | miśrāstumuṇḍanaṃ copavāsaśca sarvatīrtheṣvayaṃ vidhiḥ | ityatra sarvatīrthapadaṃ prayāgaparaṃ sarvāṇi tīrthāni vasantyatreti bahuvrīhiṇā tadupapatteḥ | na ca kathaṃ tarhi sarvatīrtheṣviti bahuvacanamiti vācyam | sarvatīrthapadasya bahuvrīhiṇā prayāgavacanatve siddhe tasyāvivakṣitatvāt “grahaṃ sammāṣṭi” itivat | kathaṃ tarhi gayādiviśeṣaniṣedhaḥ| dravye yathā maudgaścarūrbhavatītiviśeṣavidhirnaiva māṣādiniṣedhe siddhe punarayajñiyā vai māṣā iti māṣaniṣedhavacanaṃ nahinindānyāyena mudgastutyartham, evaṃ gayādervarjanamapi prayāgastutyarthamiti | sarvatīrthapadasya prayāgabodhakatve kiṃ mānamiti cet, evaṃ kuruṣva rājendra sarvatīrthābhiṣecanam | yāvajjīvakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati || iti prayāgavarṇanābhyantarasthamatsyapurāṇavacanamityavehi ityāhuḥ | taccintyam | karmadhārayasambhave bahuvrīheranyāyyatvāt
Linked texts (3)
- Śūdrakamalākara — Kamalākarabhaṭṭa, Sanskrit
- Tīrthacintāmaṇi — Vācaspatimiśra, Sanskrit
- Tīrthenduśekhara — Nāgeśa Bhaṭṭa, Sanskrit