Tirthaprakasha 3.p1
Tīrthaprakāśa 3.p1
- Language
- Sanskrit
3.p1.1
ityabhidhānācca | brahmavaivarte'pi, āgatya maṇikarṇyo tu snātvā dattvā dhanaṃ bahu | vapanaṃ kārayitvā tu sthitā śuddhā payovratā || ityabhidhānāt | payovratā, jalamātrāhārā | keśamūlānyupāśritya sarvapāpāni dehinām | tiṣṭhanti tīrthasnāne tu tasmāttānyatra vāpayet || iti vacanācca | kalpatarūkārāparigrahāt naitāni pramāṇānīti cet, na | dattottaratvāt | yaccoktaṃ miśraiḥgaṅgāyāṃ bhāskarakṣetre mātāpitrorgurormṛtau | ādhāne somapāne ca vapanaṃ saptasu smṛtam || iti vacanātprayāgāvacchinnagaṅgāyāṃ muṇḍanaṃ siddhyati prayāgasya bhāskarakṣetratvāditi | tadapi na śravyam | "gaṅgāyāṃ bhāskarakṣetre" ityasya bhāskarakṣetrāvacchinnagaṅgāyāmityarthe "vapanaṃ saptasu smṛtam" ityatra saptatvāsaṅgateḥ | yadapyuktaṃ bhāskarakṣetrapadaṃ prayāgaparamiti, tadapi vārttam | tasya tatparatve mānābhāvāt | utkaladeśaprasiddhasya koṇārkasyaiva bhāskarakṣetrapadenābhidhānāt | prayāgasya prajāpatikṣetratvāt | etat prajāpatikṣetraṃ triṣu lokeṣu viśrutam | iti matsyapurāṇāt | na caitadvacanabalāttīrthāntaravapananiṣedhaḥ śaṅkyaḥ | saptapadasya pracayaśiṣṭasaṅkhyānuvādakatvenāpyupapattau niṣedhakatvakalpanāyogāt | anyathā vākyabhedāpatteḥ | saptatvasya havirubhayatvavadavivakṣitatvācceti siddhaṃ sarvatīrtheṣu muṇḍanam | tacca yadā daśamāsottaraṃ punastīrthaprāptistadāpi kāryam | saṃvatsare dvimāsone punastīrthaṃ vrajedyadi | muṇḍanaṃ copavāsaśca tato yatnena kārayet || iti śiṣṭācārāepaṣṭabdhavacanāt | na tu daśamāsamadhye'pi |
3.p1.2
atra ca tīrthasyāprāptasya prāptirnimittaṃ tena prathamadine muṇḍanādau kṛte daśamāsaparyantaṃ tatraiva sthitasya na muṇḍanādiprasaktiḥ | muṇḍanaṃ ca tīrthasnānādyuttaraṃ kāryam | gatvā snānaṃ prakurvīta vapanaṃ tadanantaram | vapetkeśāṃśca śmaśrūṇi nakhāni ca nikṛntayet || iti brahmapurāṇāt | anantaramityatrāvyavahitānantaryyaṃ na vivakṣitam | tena śrāddhānantaraṃ vapanam | vilambo naiva karttavyo na ca vighnaṃ samācaret | ityanena śrāddhe vilambābhāvapratipādanāt | sarvaprathamameva vapanaṃ kāryyam | keśamūlānyupāśritya sarvapāpāni dehinām | tiṣṭhanti tīrthasnāne tu tasmāttānyatra vāpayet || iti vacanāditi kecit | atra ca yatīnāṃ kakṣopasthaśikhāvarjamṛtusandhiṣu vāpayet | iti vacanena ṛtusandhiṣveveti ṛtusandhirūpakālaniyamavidhānena taditarakālasyārthāt parisaṅkhyāvagamāt ṛtusandhivyatiriktadine tīrthaprāptāvapi na vapanamityeke | "ṛtusandhiṣu vāpayet" ityasya vapananiyamavidhitvāt prāyaścitta iva tīrthe'pi yatīnāṃ vapanamityanye | idaṃ tu bodhyam | "vāpayet" ityatra na parisaṅkhyā niyamāpekṣayā gurutvāt dhātuparārthyaprasaṅgācca | ṛtusandhiṣu vapanābhāve'pyakṣatiprasaṅgācca | tathā ca śiṣṭācāravirodhaḥ | tena vapananiyama evāyam | na caivaṃ tīrthavapanaprasaktiḥ | sannyāsināṃ hi sarvakarmaṇāṃ tyāgasya vihitatvānnāhṛtya pratiprasavavidhimantareṇa vapanaprasaktiḥ | na caivaṃ tīrthasnānamapi na prasajyeta, iṣṭāpatteḥ | ācārakalpitasmṛtyuvaiva vā pratiprasavasiddhiḥ | āhitāgnīnāṃ tu parvavyatiriktakāle'pi tīrthaprāptau vapanaṃ bhavatyeva naimittikatvāt pitṛmaraṇavat |
3.p1.3
jīvatpitṛkasyāpi ca tīrthe vapanaṃ “sarvatīrtheṣu” itividhestatrāpi gatatvāt | paṭhanti ca— vinā tīrtha vinā yajñaṃ mātāpitrormṛtiṃ vinā | yo vāpayati lomāni sa putraḥ pitṛghātakaḥ || iti | niṣiddhakāle'pi ca tīrthe muṇḍanaṃ kāryam | naimittikāni kāmyāni nipatanti yathā yathā | tathā tathaiva kāryāṇi na kālastu vidhīyate || iti dakṣavacanāt | yadyapi atra naimittikāni kāmyāni prāyaścittādīni iti tu śūlapāṇivyākhyānamaṅgīkriyate tadāpi asya prāyaścittatulyatvaṃ pāpakṣayasādhanatvāttīrthamuṇḍanasya | vastuto naimittikāni kāmyāni iti na sāmānādhikaraṇyenānvayaḥ kintu pṛthageva | tarhi kaḥ kāmyānītyāderviṣayaḥ | rogādinivṛttyarthe śāntikādau malamāsādivivṛttyanādara ityavehi | kṣauraṃ naimittikaṃ kāryaṃ niṣedhe satyapi dhruvam | pitrādimṛtidīkṣāsu prāyaścitte ca tīrthake || itidākṣiṇātyadhṛtasmṛteśca muṇḍananiṣedhe'pi kāle kāryam | vapane ca prathamaṃ śmaśru vapanīyam | śmaśrukarma kārayitvā nakhacchedamanantaram | iti vārāhapurāṇāt | āpastambaśākhāyāṃ tathaiva darśanācca |
3.p1.4
tathā hi— devā vai yadyajñe'kurvata tadasurā akurvata te'surā ūrdhvaṃ pṛṣṭebhyo nāpaśyan te keśānagre'vapanta atha śmaśrūṇi athopapakṣau tataste'vāñca āyan parābhavan yasyaivaṃ vapati avāṅeti athoparaiva bhavati atha devā ūrddhaṃ pṛṣṭhebhyo'paśyan ta upapakṣāvagre'vapanta atha śmaśrūṇi atha keśān tataste'bhavan suvargaṃ lokamāyan yasyaivaṃ vapati bha̍vatyātmanā atho suvargaṃ lokameti athaitanmanurvaiśvatre mithunamapaśyat sa śmaśrūṇyagre'vapat athopapakṣau atha keśān tato vai sa prājāyata prajayā paśubhiryasyaivaṃ vapati praprajayā paśubhirmithunairjāyate iti
Linked texts (1)
- Tīrthenduśekhara — Nāgeśa Bhaṭṭa, Sanskrit