Tirthaprakasha 4.p197
Tīrthaprakāśa 4.p197
- Language
- Sanskrit
4.p197.1
tathā, pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puryyaḥ santīha yāḥ punaḥ | snātumāyānti tā veṇyāṃ māghe māsi narādhipa ! || brahmaviṣṇumahādevā rudrādityamarudgaṇāḥ | gandharvalokapālāśca yakṣakinnaraguhyakāḥ || aṇimādiguṇopetā ye cānye tattvadarśinaḥ | brahmāṇī pārvatī lakṣmīḥ śacī medhā'ditī ratiḥ || sarvāstā devapatnyaśca tathā nāgāṅganā nṛpa ! | ghṛtācī menakā rambhā urvaśī ca tilottamā || gaṇāścāpsarasāṃ sarve pitṛṇāṃ ca gaṇāstathā | snātumāyānti te sarve māghe veṇyāṃ narādhipa ! || kṛte yuge svarūpeṇa kalau pracchannarūpiṇaḥ | sarvatīrthāni kṛṣṇāni pāpināṃ saṅgadoṣataḥ || bhavanti śuklavarṇāni prayāge māghamajjanāt | tathā, makarasthe ravau māghe govindācyuta ! mādhava ! | snānenānena me deva ! yathoktaphalado bhava || imaṃ mantraṃ samuccārya snāyānmaunaṃ samāśritaḥ | vāsudevaṃ hariṃ kṛṣṇaṃ mādhavaṃ ca smaretpunaḥ || taptena vāriṇā snānaṃ gṛhehe kriyate naraiḥ | ṣaḍabdena phalaṃ taddhi makarasthe divākare || bahiḥsnānaṃ tu vāpyādau dvādaśābdaphalaṃ smṛtam | taḍāge dviguṇaṃ rājana ? nadyādau tu caturguṇam || daśadhā devakhāte tu śatadhā tu mahānadī | śataṃ caturguṇaṃ rājan ! mahānadyāstu saṅgame || sahasraguṇitaṃ sarvaṃ tatphalaṃ makare ravau | gaṅgāyāṃ snānamātreṇa labhate mānuṣo nṛpa ! || gaṅgāṃ ye'trāvagāhante māghe māsi narādhipa ! | caturyugasahasraṃ te na patanti surālayāt ! || śatena guṇitaṃ māghe sahasraṃ rājasattama ! | nirdiṣṭamṛṣibhiḥ snānaṃ gaṅgāyamunasaṅgame || pāpaughabhūribhārasya dāhadeśaṃ prajāpatiḥ | prayāgaṃ vidadhe bhūpa ! prajānāṃ ca hite rataḥ ||
4.p197.2
sūnāsthānamidaṃ samyak sitāsitajalaṃ kila | pāparūpapaśūnāṃ hi brahmaṇā vihitaṃ purā || sitāsitā tu yā dhārā sarasvatyā vidarbhitā| tanmārge brahmalokasya sṛṣṭikarttā sasarja vai || tathā, jñānakṛnmānase māghastattvamokṣaphalapradaḥ | himavatpṛṣṭhatīrtheṣu sarvapāpapraṇāśanaḥ || indralokaprado māgho nirdiṣṭo vedavādibhiḥ | sarvakāmaprado māgho mokṣado badarīvane || pāpahā duḥkhahārī ca sarvakāmaphalapradaḥ | rudralokaprado māgho nārmadaḥ pāpanāśanaḥ || sārasvato'ghaughadhvaṃsī brahmalokaphalastathā | viśālakulado māgho viśālāyāṃ dvijottama ? || pāpendhanadavāgnistu garbhahetukṣayāvahaḥ | viṣṇulokāya mokṣāya jāhnavaḥ parikīrttitaḥ || sarayūrgaṇḍakī sindhuścandrabhāgā ca kauśikī | tāpī godāvarī bhīmā payoṣṇī kṛtakauśikī || kāverī tuṅgabhadrā ca yāścānyāśca samudragāḥ | tāsu snāyī naro yāti svargalokaṃ vikilbiṣaḥ || naimiṣe viṣṇusārūpyaṃ puṣkare brahmaṇo'ntikam | ākhaṇḍalasya loko hi kurukṣetre ca sādhyate || māgho devahrade vipra ! yogasiddhiphalapradaḥ | prabhāse makarāditye snāto rudragaṇo bhavet || devakhāt devatādeho naro bhavati māghataḥ | māghasnānena bhovipra ! gomatyāṃ na punarbhavaḥ || hemakūṭamahākāla oṅkāre hyapare tathā | nīlakaṇṭhāmbude māghādrudraloke mahīyate || sarvāsāṃ saritāṃ vipra ! samplavo makare ravau | snānena sarvakāmānāmāptirjāyate nṛpa ! || māghastatrāpyate dhanyaiḥ prayāge dvijasattama ! | apunarbhavadaṃ tatra sitāsitajalaṃ yataḥ || gāyanti devāḥ satataṃ diviṣṭhā māghaḥ prayāge kila no bhaviṣyati |
4.p197.3
snātā narā yatra na garbhavedanāṃ paśyanti tiṣṭhanti ca viṣṇusannidhau || tathā, tīrthairvratairdānatapobhiradhvaraiḥ sārddhaṃ vidhātrā tulayā dhṛtaḥ purā | māghaḥ prayāgaśca tayordvayorabhūn māgho garīyāṃśca tayośca so'dhikaḥ || vātāmbuparṇāśanadehaśoṣajaistapobhirugraiścirakālasañcitaiḥ | yogaiśca saṃyānti narāśca yāṃ gatiṃ snātā hi ye mākarabhāskarodaye || tīrthe prayāge surasindhuyoge teṣāṃ gṛhadvāramalaṅkaroti | bhṛṅgāvalī kuñjarakarṇatāḍitā ye rājasūyānnaramedhayajñataḥ || snānātphalaṃ sampradadāti cākhilaṃ pāpāni sarvāṇi vilupya līlayā | tathā samayamātre, caturvediṣu yatpuṇyaṃ satyavādiṣu caiva hi | snāta eva samāpnoti gaṅgāyamunasaṅgame || sitāsite tu yo majjedapi pāpaśatāhṛtaḥ | makarasthe ravau māghe na sa garbheṣu majjati || durjjayā vaiṣṇavī māyā devairapi sudustyajā | prayāge dahyate sā tu māghe māsi narādhipa ! || teṣu teṣu ca lokeṣu bhuktvā bhogānanekaṇaḥ | paścāccakriṇi līyante prayāge māghamajjinaḥ || upaspṛśati yo māghe makarārrke sitāsite | tasya puṇyasya saṅkhyā no citragupto'pi vettyalam || rājasūyasahasrasya rājannavikalaṃ phalam | sitāsite ca māghe ca snātānāṃ bhavati dhruvam || bhaviṣye, gaṅgāyamunayoścaiva saṅgamo lokaviśrutaḥ | sa eva kāmikaṃ tīrthaṃ tatra snānena bhaktitaḥ || yasya yasya ca yaḥ kāmastasya tasya bhaveddhi saḥ | bhogakāmasya bhogāḥ syuḥ syādrājyaṃ rājyakāminaḥ || svargaḥ syāt svargakāmasya mokṣaḥ syānmokṣakāminaḥ | kāmapradāni tīrthāni trailokye yāni kāni cit || tāni sarvāṇi sevante gaṅgāyamunasaṅgamam |
4.p197.4
gaṅgādvāre prayāge ca gaṅgāsāgarasaṅgame || snātvaiva brahmaṇo viṣṇoḥ śivasya ca puraṃ vrajet | bhārate, sitāsite tu yatsnānaṃ māghamāse yudhiṣṭhira ! | na teṣāṃ punarāvṛttiḥ kalpakoṭiśatairapi || pādme, svarṇabhārasahasreṇa kurukṣetre ravigrahe | yatphalaṃ labhate māghe veṇyāṃ tacca dine dine || tathā, dhanurviṃśativistīrṇe sitanīlāmbusaṅgame | māghādapunarāvṛttī rājasūyī punarbhāvet || māghamāsīyavāto'pi sitāsitajalaṃ spṛśan | adhanyānna spṛśennūnaṃ mahāpātakahā hi saḥ || bhaviṣye, sarveṣāmeva varṇānāṃ sarvāśramavatāmapi | māghasnānaṃ tu dharmasya dhārābhiḥ khalu varṣati || iti | atha muṇḍanam | tatra yadyapi kalpatarukāreṇa muṇḍanaṃ nābhihitaṃ, tathāpi śiṣṭaparigrahāt pramāṇavacanamābhilikhyate | tathā hi, prayāge vapanaṃ kuryādgayāyāṃ piṇḍapātanam | dānaṃ dadyātkurukṣetre vārāṇasyāṃ tanuṃ tyajet || kiṃ gayāpiṇḍadānena kāśyāṃ vā maraṇena kim | kiṃ kurukṣetradānena prayāge vapanaṃ yadi || iti | atra “prayāge vapanaṃ kuryāt” iti vidhiḥ | tatra phalākāṅkṣāyāṃ rātrisatravadarthavādikameva phalaṃ tatrānveti | tacca “kiṃ gayāpiṇḍadānena” ityādiśravaṇādgayāpiṇḍadānādijanyaphalasamaphalam| nanvastu rātrisatre pratiṣṭhā phalam, arthavādena pratiṣṭhāyā upasthiteḥ | iha tu “kiṃ gayāpiṇḍadānena” ityādinā na kiñcit phalamupasthāpitamiti cet, na | gayāpiṇḍadānena kiṃ phalamityanenārthāt tatphalakatvāvagateḥ | nanvevaṃ gayāpiṇḍadānasya nānāphalaṃ śrutamasti tadapyatra syāt iti cet, tarhi gayāśrāddhasyāpi nānāphalakatvaṃ tyajyatām| gauravāt |
4.p197.5
athopasthitatvāt tatra nānāphalamapi kalpyate | tarhi tulyam | iyān viśeṣaḥ | gayāśrāddhe tattadvākyāt tattatphalopasthitiḥ, iha tu arthāditi | evaṃ ca gayāpiṇḍadānajanyakāśīmaraṇajanyakurukṣetradānajanyaphalasamaphalaprāptikāmo'dhikārī | kecittu “kiṃ gayāpiṇḍadānena” ityādi praśaṃsāmātram | “yāni kāni ca pāpāni” iti mantranirdiṣṭapāpakṣaya eva phalam | yathā “sūktavākena prastaraṃ praharati” ityatra sūktavākaprakāśitāyurādyāśāsanaṃ prastarapraharaṇaphalamityāhuḥ | atra ca “vapanaṃ kariṣye” itiprayogaḥ | prapañcitametat sāmānyatastīrthadharmeṣu muṇḍanaprakaraṇe | “vapanaṃ kārayiṣye” iti prayoga iti miśrāḥ | idaṃ tu bodhyam | keśānāṃ yāvatī saṅkhyā chinnānāṃ jāhnavījale | tāvadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate || yāvanti nakhalomāni vāyunā preritāni vai | patanti jāhnavītoye narāṇāṃ puṇyakarmaṇām || tāvadabdasahasrāṇi svargaloka mahīyate | ityādibhiḥ śiṣṭaparigṛhītavacanairgaṅgāprāptinimittaka eva muṇḍane phalavattvam “kiṃ gayāpiṇḍadānena” ityādinā ca prayāgaprāptinimittaka eva tādṛśaphalavattvaṃ cocyate | nitye'gnihotre “agnihotraṃ juhuyāt svargakāmaḥ” ityanena svargaphalakatvavat ekenaiva muṇḍanena tantreṇaiva dvayornaimittikayoḥ siddhiḥ | ubhayaphalakāmanayā kriyamāṇenāpyekenaiva kāmyayorvapanayornirvāhaḥ | na cobhayaphalakāmanayā ekasyānuṣṭhāne yogasiddhayadhikaraṇavirodhaḥ | tasya kevalakāmyaviṣayatvāt | dṛṣṭaṃ ca śraute'pi yamalaputrajanmani jāteṣṭyoryugapadekagṛhadāhādinimittakakṣāmavatyādīṣṭīnāṃ ca tantre-
Linked texts (2)
- Tīrthacintāmaṇi — Vācaspatimiśra, Sanskrit
- Varṣakriyākaumudī — Govindānanda Kavikaṅkaṇa 1510, Sanskrit