Tirthaprakasha 4.p284
Tīrthaprakāśa 4.p284
- Language
- Sanskrit
4.p284.1
miti cet, na | kurorupalakṣaṇatvāt | vastutaḥ saṃjñābhedamātrametat | prathamaṃ brahmasaraḥsaṃjñā tato rāmahradasaṃjñā tataḥ kurukṣetrasaṃjñeti | yathā bālasya prathamamekā saṃjñā tato rājyādilābhe vikramādityādisaṃjñā | kau pṛthivyāṃ ruvanti brāhmaṇādayo varṇāḥ kuravasteṣāṃ pāpaṃ kṣīyate'treti kurukṣetramityapyāhuḥ | samantapañcakanirvacanam | samyak anto yeṣu kṣatriyāṇāṃ te samantā rāmakṛtarudhirodahradāsteṣāṃ pañcakamityarthaḥ | uktaṃ caādiparvaṇi, sa sarvaṃ kṣatramutsādya svavīryeṇātuladyutiḥ | samantapañcake pañca cakāra raudhirān hradān || teṣāṃ samīpe yo deśo hradānāṃ rudhirāmbhasām | samantapañcakamiti puṇyaṃ tat parikīrttitam || yena liṅgena yo deśo yuktaḥ samupalakṣyate | tenaiva nāmnātideśaṃ vācyamāhurmanīṣiṇaḥ || tasmin paramadharmiṣṭhe deśe bhūdoṣavarjite | aṣṭādaśa samājagmurakṣauhiṇyo yuyutsayā || evaṃ nāmābhinirvṛttistasya deśasya vai dvijāḥ | puṇyaśca ramaṇīyaśca sa deśo yaḥ prakīrttitaḥ || evaṃ brahmasara iti tasyaiva saṃjñāntaram | rāmahrada iti ca tretāyām| rāmahradaḥ smṛta ityukteḥ | evamuttaravedisaṃjñā vinaśanasaṃjñā prayāgasaṃjñā sannihitasaṃjñā sannihatyādisaṃjñāpyasyaiva | vinaśanapadena yadyapi yatra naṣṭā sarasvatī sa deśa ucyate | tathā'pi sampūrṇe kurukṣetre'pi tatprayogāttadapi tathā | evaṃ ca rāmahradādiśabdānāṃ kurukṣetraikadeśe rūḍhānāṃ samastakurukṣetre rūḍhirnirūḍhalakṣaṇā vetyanyadetat | evaṃ kurujāṅgalaśabdasyāpyekadeśe rūḍhasya tathātvam | sarasvatīdṛṣadvatyorantare kurujāṅgale | munipravaramāsīnaṃ purāṇaṃ lomaharṣaṇam ||
4.p284.2
itivāmanapurāṇaprayogadarśanāt | “samantapañcake pañca cakāra” ityatra samantapañcakatvamupalakṣaṇatayā | atha vā pravāhānāditayā pūrvamapi tatra rāmahradapañcakamāsīditi tasya samantapañcakatvamiti | atha kurukṣetraparimāṇam | bhārate, tadrantukārantukayoryadantaraṃ rāmahradānāṃ ca macakrukasya ca | etatkurukṣetrasamantapañcakaṃ pitāmahasyottaravedirucyate || samantapañcakaṃ nāma dharmasthānamanuttamam | āsamantādyojanāni pañca pañca ca sarvataḥ || iti | rantukayakṣo vaḍagala grāmādīśānyāṃ diśi sarasvatītīre'sti | arantukayakṣadvayam | ekaḥ śīkagrāme | dvitīyastu vinaśananikaṭe vahavagrāme sarasvatītīre | rāmahradā rāmavahagrāme kurukṣetranairṛtakoṇe prasiddhāḥ | aditivane'mītigrāme macakruka iti prāpyate| evaṃ ca samastakurukṣetreśānakoṇasthavarṇakayakṣāt samasūtradakṣiṇasyāṃ diśi catvāriṃśatkrośopari samastakurukṣetrāgneyakoṇe śīkagrāme purāṇallokaprasiddhyā cārantukayakṣo labhyate | tathā ca rantukārantukayoḥ catvāriṃśatkrośātmakamantarālaṃ kurukṣetrasya pūrvamaryādā | pūrvoktarantukayakṣāt sarasvatītīrakrameṇa catvāriṃśatkrośopari vāyavyakoṇe vahavagrāme'rantukayakṣa iti purāṇādito labhyate | tathā cedamapi catvāriṃśatkrośātmakaṃ rantukārantukayorantarālaṃ kṣetrasyottaramaryādā| evaṃ ca “rantukārantukayoryadantaram” ityatra rantukārantukayorityāvṛttyānvayaḥ | śīkagrāmasthādarantukayakṣāt paścimabhāge kiñcinnyūnacatvāriṃśatkrośopāra kṣetrasya nairṛtakoṇe puṣkaravaṃśamūlatīrthayormadhye purāṇādito rāmahradāḥ prāpyante |
4.p284.3
evaṃ ca śīkagrāmasthārantukarāmahradānāmantarāle kiṃcidūnacatvāriṃśatkrośaparimitā kṣetrasya dakṣiṇamaryādā | rāmahradebhyaścottarādiśi catvāriṃśatkrośopari vahavagrāme'rantukayakṣaḥ| evaṃ ca paścimāyāmapi rāmahradārantukayorantarāle catvāriṃśatkrośaparimitā kṣetramaryādā| rāmahradebhyo'dhikamapi paścimabhāge kṣetramānamasti | anyathā dakṣiṇamaryādāyā daśayojanātmakatānupapatteḥ | parantu prācīnānāṃ tatra tathāvyavahārābhāvādidānīntairapi rāmahradādagre kṣetratvena na vyavahriyate iti | vidiṅmaryādāgrahaṇārthaṃ “macakrukasya”ityuktam | sa ca lokaprasiddhyā grāhyaḥ | pitāmahasyottaravediḥ, gayāprayāgapuṣkaravirajāpekṣayā uttarā uttaradiksthā utkṛṣṭā vā vedirityarthaḥ | āsamantāditi | samantāt sarvadikṣu ā abhivyāpya | pañca pañca cetyanena daśayojanātmakaṃ kṣetramiti gamyate | brahmasarastu rantukādyupalakṣitaṃ kṣetrasyeśānakoṇe tiṣṭhati | nanu pādau brahmasaraḥ puṇyaṃ tato rāmahradaḥ smṛtaḥ | ityanena rāmahradabrahmasarasoraikyaṃ gamyate | na ca tat saṃmbhavati | rāmahradānāṃ nairṛtakoṇe sattvādasya ceśānakoṇe vṛtteriti cet, na | tatra brahmasarorāmahradānāṃ śaktyā lakṣaṇayā vā samastakurukṣetraparatvāt | atha sannihatasaromāhātmyam | gatvā tu śraddhayā yuktaḥ snātvā sthāṇumahāhrade
Linked texts (2)
- Saromāhātmya — Sanskrit
- Vāmanapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit