Pramāṇa · Search · About · API

Vratakhanda 2.p1

Vratakhaṇḍa 2.p1

Language
Sanskrit

2.p1.1

yamaḥ
vedāḥ pramāṇaṃ smṛtayaḥ pramāṇam
dharmmārthayuktaṃ vacanaṃ † pramāṇam
yasya pramāṇaṃ na bhavet pramāṇam
kastasya kuryyādvacanaṃ pramāṇam
na yasya vedā na ca dharma śāstraṃ
na bṛddhavākyañca bhavet pramāṇam
sa dharma kāryānnihato durātmā
na so'pi tasmin bhavet pramāṇam
viṣṇudharmottare
śāṅkhaṃ yogaṃ pañcarātraṃ vedāḥ pāśupataṃ tathā
kṛtāntaṃ pañcamaṃ viddhi brahmaṇaḥ parimārgaṇe
saṃsāracayadaḥ svargabhāvopakaraṇeṣu ca
seturāveṣṇāvārthā sārametat prakīrttitam
etāvāneva sakalo vedamārga udīritaḥ
śākhyaḥ praśastāścaivānyāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ
atha nimittato dharmanirūpaṇam
śaṅkhalikhitau
tatra dharma lakṣaṇāni
anyathā dharmānudayaḥ
bhagavan kathitastveṣa jambuddīpaḥ samāsataḥ
yadetadbhavatā proktaṃ karma nānyatra puṇyadam
pāpadañca mahārāja varjjayitvā tu bhāratam
itaḥ svargaca mokṣaca madhyañcāntaśca gamyate
na khalvanya manuṣyāṇāṃ bhūmau karma vidhīyate
yojanānāṃ sahasraṃ vai ddīpo'yaṃ dakṣiṇottarāt
pūrve kirātā yasyānte paścime yavanāḥ smṛtāḥ
dakṣiṇe malayoyasya himavānuttare tathā
tadetadbhārataṃ varṣaṃ sarvvabījaṃ dvijottama
brahmatva, mamarendratvaṃ devatvamapi durlabham
mṛgapakṣyoṣadhi carāyonistaddadato'śrute
sthāvarāṇāñca sarvveṣā mato brahman śubhāśubhe
pravanti karmabhūmyaṅganānyalokeṣu vidyate
svargā, pavarga, prāptiśca puṇyaṃ pāpañca vai tathā
devānāsapi viprarṣe sadaivèṣa manorathaḥ
api mānuṣamāp-syāmodevatvāt pravyutāḥ kṣitau
manuṣyaḥ kurute yadyattanna śakyaṃ surāsuraiḥ
viṣṇupurāṇe
uttarañca samudrasya himādreścaiva dakṣiṇaṃ

2.p1.2

varṣaṃ yadbhārataṃ nāma bhāratī yatra santatiḥ
atra janma sahastrāṇāṃ sahastrai rapi sattama
kadācillabhate janturmānuṣyaṃ -puṇyasañcarāt
gāyanti devāḥ kila gītakāni
dhanyāstu ye bhāratabhūmibhāge
svargāpavargāspadamāgaṃbhūte
bhavanti bhūyaḥ puruṣaḥ suratvāt
karmmāṇi saṃkasipatatat phalāni
saṃnyasya viṣṇau paramātmarūpe
avāpya tāṃ karmmamahī-manante
tasmin layaṃ ye tvamalāḥ prayānti
bhaviṣyat purāṇe
brahmāvarttāt parodeśaḥ ṛrṣideśastvanantaram
madhyadeśastatonyūna āryāvarttastvanantaram
naña īṣadarthe anantaraḥ, īṣannyūna ityarthaḥ
manuḥ | sarasvatīdṛṣadvatyorddevanadyoryadantaram
taṃ deva nirmmitaṃ deśaṃ brahmāvarttaṃ pracakṣate
kurukṣetrañca matsyāśca pāñcālāḥ śūrasainikāḥ
eṣa brahmarṣideśovai brahmāvarttādanantaraḥ
himavadvindhyayormadhye yat prāgvinaśanādapi
pratyageva prayāgācca madhyadeśaḥ prakīrttitaḥ †
āsamudrāttu vai pūrvvādāsamudrāttu paścimāt
tayorevāntaraṅgiraryyorāryyāvarttaṃ vidurvvudhāḥ
kṛṣṇasārastu carati mṛgoyaṃñca svabhāvataḥ
sa jñeyo ‡ yajñiyo deśomle cchadeśastataḥ paraḥ
etān dvijātayo deśān saṃśrayeran prayatnataḥ
śūdrastu yasmin kasmin vā nivasedvṛttikarṣitaḥ
eṣa dharmasya vo yoniḥ samāsāt kathitaḥ kila ¶
sarvvapāpaharaḥ puṇyaḥ sādhanaṃ sarvvakarmmaṇām
paiṭhīnasiḥ
āhimavata ākumāyyaḥ sindhuvaitaraṇī nadī sūryyasyodagayanaṃ punaḥ yāvadvā kṛṣṇamṛgo vicarati tatra dharmaścatuṣpādo
bhavati
saṃvarttaḥ | svabhāvādyatra carati kṛṣṇasāraḥ sadā mṛgaḥ
dharmyaddeśaḥ sa vijñeyo dvijānāṃ dharmasādhanam
vyāsaḥ | sarvve śiloccayāḥ puṇyāḥ sāgarāḥ saritastathā

2.p1.3

araṇyāni ca puṇyāni viśeṣātraimiṣantathā
devīpurāṇe
deśo. nadā, gayā śaila, gaṅgānarmmada, puṣkaram
vārāṇasī kurukṣetraṃ prayāgo jambukeśvaraḥ
kedāraṃ bhīmanādañca kuṇḍakaṃ puṣkarādvayam
someśvaraṃ-mahāpuṇyaṃ tathā cāmarakaṇṭakam
kāliñjaraṃ tathā vindhyaṃ yatra vāso'gṛhasya ca
sarvve śivālramāḥ puṇyāḥ sarvvā nadyaḥ śubhapradāḥ
dāna-srāno-pavāsā-vai phaladāḥ satataṃ nṛṇām
viṣṇuḥ | cāturvvarṇyavyavasthānaṃ yasmin deśe na vidyate
taṃ mlecchadeśaṃ-jānīyādāryyāvarttastataḥ param
bodhāyanaḥ
ānarttakāṅgamagadhāḥ surāṣṭrā dakṣiṇāpathaḥ
tathā ca sindhu, sauvīrāṃ ete saṅkīrṇayonayaḥ
pānarttaḥ
yasmin deśe śāstāḥ
tathā, paṅgāṃ sa kurute pāpaṃ yaḥ kaliṅgāt prapadyate
ṛṣayo niṣkṛtiṃ tasya prāhurvaiśvānaraṃ haviḥ
atha śraddhānirūpaṇam
āha bhagavatī śrutiḥ
śraddhayāgniḥ samidhyate śraddhayā hūyate haviḥ
śraddhā bhagasya mūrddhani vacasā vedayāmasītyādiḥ
manuḥ | śraddhā pūtaṃ vadānyasya hatamaśraddhayetarat
śraddhayeṣṭañca pūttaṃ ca nityaṃ kuryyāt prayatnataḥ
vahni purāṇe
śraddhā pūrvāḥ sarvvadharmāḥ śraddhāmadhyā, nta, saṃsthitāḥ
śraddhāniṣṭhāḥ pratiṣṭhāśca dharmāḥ śraddhaiva kīrttitāḥ
śrutimātrarasāḥ sūkṣmāḥ pradhānapuruṣeśvarāḥ
śraddhāmānreṇa gṛhyante na kareṇa na cakṣuṣā
kāyakleśairnabahubhirna caivārthasya rāśibhiḥ
dharmaḥ saṃprāpyate sūkṣmaḥ śraddhā hīnaiḥ surairapi
śraddhā dharmaḥ paraḥ sūkṣmaḥ śraddhā jñānaṃ parantapaḥ
śraddhā svargaśca mokṣaśca śraddhā sarvvamidaṃ jagat
sarvvasvañjīvitaṃ vāpi dadyādaśraddhayā yadi
nāpnuyāt sakalaṃ kiñcit śraddadhānastato bhavet

2.p1.4

vyāsaḥ | śraddhā vai sātvikī devī sūryyasya duhitā nṛpa
sāvitrī prasavicī ca viśvasañjīvanī tathā
skānda purāṇe
śraddhā māteva jananī jñānasya sukṛtasya ca
tasmācchraddhāṃ samutpādya jñānaṃ sukṛtamarjjayet
mahābhārate
śraddhā dharmmasutā devī pāvinī viśvadhāriṇī
śraddhayā sādhyate dharmo mahadbhi rnāpsarāṇibhiḥ
niñciñcanā hi munayaḥ śraddhāpūtā divaṅgatāḥ
dharmmārtha-kāma-mokṣāṇāṃ śraddhā paramakāraṇam
puṃsāṃmaśraddadhānānāṃ na dharmo nāpi tat phalam
tathākriyā śraddadhānodātā prāśo'nasūtakaḥ
dharmmādharmmaviśeṣaśastamastarati dustaram
kālādīni tu dānakhaṇḍe vakṣyāmaḥ
teṣāṃ tacopayuktatamatvāt
atha paribhāṣā
bhaviṣyat purāṇe
samyak saṃsādhanaṃ karmma karttavya madhikāriṇā
niṣkāmena mahābīra kāmyaṃ kāmānvitena ca
ācārayuktaḥ śraddhāvān vedajño'dhyātmavittamaḥ
karmaṇāṃ phalamāpnoti nyāyārjitadhanaśca yaḥ
manuḥ
chandogaprabhṛtibhiranuṣṭhīyate
gṛhyapariśiṣṭe
vahulpaṃ vā svagṛhyoktaṃ yasya karma prakīrttitam
tasya tāvati śāstrārthe kṛte sarvvaḥ kṛtobhavet
tathā | pravṛttamanyathā kuryyādyadi mohāt kathañcana
yatastadanyathā bhūtaṃ tata eva samāpayet
pravṛttamārabdham anyathā bhūtaṃ kramādyanyatvena yadvaiparītyamāpa
samāpte yadi jānīyānnāyatadanyathā kṛtam
tāvadeva punaḥ kuryyāt nāvattiḥ sarvvakarmmaṇaḥ
pradhānasyā kriyā yatra sāṅgaṃ tat kriyate punaḥ
tadaṅgasyākriyāyāṃ tu nāvṛtti rnaca tatkriyā
hārītaḥ
aṅguṣṭhasyottaratorekhā brahmatīrthaṃ, kaniṣṭhakāyāḥ paścāt prājā
patyam, agramaṅgulīnāṃ daivam, aṅguṣṭhaprade śinyorantarā pitryam,

2.p1.5

madhyāgneyaṃ-upasparśa naṃ brāhmeṇa ācamanahomatarpaṇāni prājāpatyena kuryyāt, mārjjanāṃrjjanabalikarmabhojanāni daivena kuryyāt
pitryarbhāṃn pityeṇa, pratigraha, māntrayena-pratigṛhṇīyāt
chāgaleyaḥ
haṃsamadhye brahmaṇatīrthaṃ dakṣiṇāyahaste tu tat
mārkaṇḍeya purāṇe
nāndīmukhānāṃ kurvvanti prājñāḥ piṇḍodakakriyāḥ
prājāpatyena tīrthena yacca kiñcit prajāyate
brahmapurāṇe
mūlarekhāsu svāṅguṣṭhamaṇivandheṣu madhyamam
prājāpatyaṃ mahātīrthaṃ viprastenācametsadā
dhanāyurdārarekhāsu somatīrthe tu madhyamam
lājādihavanaṃ tena kartavyaṃ vapanaṃ tathā
bhaviṣyat purāṇe
kamaṇḍala sparśenaṃ yat dadhiprāśanameva ca
somatīrthena rājendra madā kuryyādvicakṣaṇaḥ
snāto'dhikāro bhavati daivepitryeca karmaṇi
pavitrāṇāṃ tathā jāpye dāne ca vidhinodite
vāyupurāṇe
kriyāṃ yaḥ kurute mohāt anācamyeha nāstikaḥ
bhavanti tu vṛthā tasya kriyāḥ sarvvā na saṃśayaḥ
kātyāyanaḥ
dāna-mācamanaṃ homaṃ bhojanaṃ devatārccanam
prauḍhapādena kurvvota svādhyāyaṃ pitṛtarpaṇam
āsanārūḍhapādastu jānvorvāñcalayostathā
kṛtāvasakthikodhaḥ syāt proḍhapādaḥ sa ucyate
vasiṣṭhaḥ
japahomopavāseṣu dhautavastradharobhavet
malaṅkṛtaḥ śucirmaunī śraddhāvānvijitendriyaḥ
baudhāyanaḥ
kāṣāyavāsāḥ kurute japahomapratigrahān
na taddevagamaṃ bhavati havyaṃ kavyaṃ svadhā haviḥ
vyāsaḥ | ārdravāsāstu yaḥ kuryyāt japahomapratigrahān
sarvvaṃ tadāsuraṃ jñeyaṃ vahirjātuśca yat kṛtam
viṣṇupurāṇe
homadevārccanādyāstu kriyāsvācamane tathā
naikavastraḥ pravartteta dvijavācanake jape
dvijavācanake, dvijasvastivācanādau
śātātapaḥ

2.p1.6

sacyādaṃśātparimraṣṭaṃ kaṭideśasthitāmbaram
ekavastrastu taddiṣyāddeve pitrye ca varjayet
paridhānāddahiḥkakṣā nibaddhā hyāsurī bhavet
dharmmakarmaṇi vidvadbhirvarjanīyā prayatnataḥ
yatropadiśyate karma karturaṅgaṃ na sūcyate
dakṣiṇastatra vijñeyaḥ karmaṇāṃ pāragaḥ karaḥ
yatra diṅniyamo nāsti japahomādikarmasu
tisrastatra diśaḥ proktā aindrī saumyā parājitāḥ
āsīna jaṅgaḥ prahvovā niyamo yatra nedṛśaḥ
tadāsīnena karttavyaṃ na prahveṇa na tiṣṭhatā
grāha āpastambaḥ
tasmādomityudāhṛtya yajña-dāna-tapaḥ kriyāḥ
varttante vidhānoktāḥ satataṃ brahmavādinām
trimātrastu prayoktavyaḥ karmāārambheṣu sarvvaśaḥ
tisraḥ sārddhāstu karttavyā mātrāstattvārthacintakaiḥ
devatābhyānakāle tu plutaḥ kuryyānna saṃśayaḥ
yamaḥ | puṣyāhavācanaṃ devi brāhmaṇasya vidhīyate
etadeva niroṅkāraṃ kuryyāt kṣatriyavaiśyayoḥ
mārkaṇḍeya purāṇe
sūryodayaṃ vinā naiva snānadānādikāḥ kriyā
agne rviharaṇaṃ caiva kratvabhāvaśca lakṣyate
dakṣaḥ | devakāryāṇi pūrvāhe manuṣyāṇāntu madhyame
pitṝṇā maparāhne ca kāryāṇīti viniścayaḥ
aṅgirāḥ | sandhyayorubhayorjjapye bhojane dantadhāvane
pitṛkārye ca daive ca tathā mūtrapurīṣayoḥ
gurūṇāṃ sannidhau dāne yāge caiva viśeṣataḥ
eṣu maunaṃ samātiṣṭhan svargaṃ-prāpnoti mānavaḥ
yājñavalkyaḥ
yadi vāgyamalopaḥ syājjapādisu kathañcana
vyāharedvaiṣṇavaṃ mantraṃ smaredvā viṣṇu mavyayam
ajñānādyadi vā mohāt pracyavetākṣareṣu yat
smaraṇādeva tadviṣṇoḥ sampūrṇaṃ syāditiśrutiḥ
atha yadvācaṃcamovyāharati tasmāduhaiṣa visṛṣṭo yajñaḥ parāṅparyāvarttate
tato vaiṣṇavīmṛcaṃ yajuvvā japedityādiḥ

2.p1.7

na kuryyāt kasyacit pīḍāṃ karmaṇā-manasā-girā
ācarannabhiṣekantu karmmāṇyanyānyācaret
dānaṃ pratigraho homo bhojanaṃ balireva ca
sāṅguṣṭhena sadā kāryya masurebhyonyathā bhavet
etānyeva tu kāryyāṇi dānādīni viśeṣataḥ
antarjā nu vidheyāni taddadācamanaṃ nṛpa
sadopavītinā bhāvyaṃ sadā baddhaśikhena tu
viśikho'nupavītaśca yat karoti na tat kṛtam
nigamapariśiṣṭe
vāmaskandhe yajñopavītaṃ daive,
prācīnāvītaṃ, itarathā-pitṛyajñe tābhyāṃ hikaṇṭhāsaktaṃ utsarge
nivītam
pṛṣṭhadeśāvalambitaṃ grāmyadharmeṣu | grāmyadharmmaḥ strīsambhogaḥ
boḍhāyanaḥ
karmmayukto nābheradhaḥsparśaṃ varjjayet
yājñavalkyaḥ
raudra, pitrya, surā-kravyān tathā daivābhicārikān
vyāhṛtyālabhya cātmānaṃ apa spṛśyānya dācaret
chandogapariṣṭe kātyāyanaḥ
pitramantrapravaraṇe ātmālambhe 'vekṣaṇe
adho vāyu samutsarge prahāsye nṛtabhāṣaṇe
mārjjāramūṣikasparśe ākruṣṭe krodhasambhave
nimitteṣveṣu sarvvatra karmma kurvvannapaḥ spṛśet
ātmālambhe hṛdi sparśe yajñādau vihite
avekṣaṇamapi yajñādi vihitameva grāhyam
laghuhārītaḥ
jape home tathā dāne svādhyāye pitṛtarpaṇe
aśūnyaṃ tu karaṃ kuryyāt suvarṇarajataiḥ kuśaiḥ
darbhahīnā tu yā sandhyā yacca dānaṃ vinodkam
asaṃkhyātaṃ ca yajjapta tat sarvva niṣprayojanam
citau darbhāḥ pathi darbhāḥ ye darbhā yajñabhūmiṣu †
staraṇāsana-piṇḍeṣu ṣaṭkuśān ‡ parivarjayet
piṇḍārthaṃ ye kṛtā ¶ darbhā yaiḥ kṛtaṃ pitṛtarpaṇam
mūcocchiṣṭadhṛtā ye ca § teṣāṃ tyāgo vidhīyate
nivīmadhye ca ye darbhā brahmasūtre ca ye kṛtāḥ
pavitrāṃ stān vijānīyādyathā kāyastathā kuśāḥ

2.p1.8

darbhāḥ kṛṣṇājinaṃ mantrā brāhmaṇā haviragnayaḥ
ayātayāmrāṣṭyetāni niyojyāni punaḥ punaḥ
māse nabhasyamāvāsyā tasyāṃ darbhacayomataḥ
ayātayāmāstedarbhā viniyojyāḥ punaḥ punaḥ
haritā yajñiyā darbhāḥ pītakāḥ pañcayajñiyāḥ
samūlāḥ pitṛdaivatyāḥ kalmāṣā vaiśvadevikāḥ
hrasvāḥ pravaraṇīyāḥ syuḥ kuśādīrghāścavarhiṣaḥ
pañcayajñiyāḥ pañcayajñārthāḥ, pravarakamanuṣṭhānaṃ tadarhāḥ pravaraṇīyāḥ
anantargarbhakaṃ sāgraṃ kauśaṃ dvidalameva ca
prādeśamātraṃ vijñeyaṃ pavitraṃ yatra kutracit
tadeva darbhapiñjalyā lakṣaṇaṃ samudāhṛtam
ājyasyotpavanārthaṃ yattadapyetāvadeva tu
devāgāre tathā śrāddhe gavāṅgoṣṭhe tathādhvare
sabhyayośca dvayoḥ sādhusaṅgame gurusannidhau
anyāgāre vivāhe tu svādhyāye bhojane tathā
uddhareddakṣiṇaṃ pāṇiṃ brāhmaṇānāṃ kriyāpathe
yathoktavastusampattau† grāhyaṃ tadanukāri yat
yavanāmiva godhūmā vrīhīṇāmiva śālayaḥ
ājyaṃ dravyamanādeśe juhotiṣu vidhīyate
mantraśca devatāyāśca prajāpatiritisthitaḥ
anādeśe pavidhāne
mantrasya devatāyāśca anādeśe prajāpati
devatā ‡ tatjñāpakā, mantrā samastavyāhṛtayaśca
bhaviṣyat purāṇe
anuktadravyasaṃkhyāśca pratimādevatā nṛpa
sauvarṇau rājatī tāmrī vṛttajā mārttikī tathā
citrajā piṣṭajā jñeyā nijavittānurūpataḥ
grāmādyālpakṣaparthyantaṃ karttavyāḥ śāṭhyavarjjitaiḥ
paiṭhīnasiḥ
kāṣṭha-mūla-parṇa-puṣpa-phala-praroheṣu gandhādīnāṃ sādṛśyena
pratinidhiṃ kuryyāt, sarvvalābhe yavaḥ pratinidhiḥ bhavati
maitrāyaṇīyapariśiṣṭe
dakṣiṇālābhamūlānāṃ lakṣaṇam dakṣiṇāṃ dadāti
na cātra yajeta darbhābhāve kāśaḥ pratinidhiḥ

2.p1.9

athaiṣapālāśā,khyatya-khadira-lohita-haritau dumbarāṇāṃ tadlābhe sarvvavanaspatīnām | viśva nīpa, nimba-rājavṛkṣa-śālmalūka kapittha-kovidāra-vibhītaka-śleṣmātaka-sarvva-kaṇṭakivarjaṃ
ghṛtamanyārthaṃ pratinidhistadalābhe dadhi-payo vā
chandoga pariśiṣṭe
kātyāyanaḥ
pālāśaputihārdādgaparvvapūrikā
raktādinā ceta sucigartapūrikā
daivena tīrthena ca hūyate haviḥ
svaṅgāriṇi svarciṣi tacca pāvake
yo'narciṣiṃ juhotyagno vyaṅgaṅgāriṇi ca mānavaḥ
mandānirāmayāvī ca daridraścaiva jāyate
tasmāt samiddhe hotavyamrāsamiddhe kathañcana
ārogyamicchatāyuṣya śriya mātyantikīṃ tathā
juhuvāṃśca hutecaiva pāṇiṃ† pūryyasrucādibhiḥ
na kuryyādagnidhamanaṃ kuryyāttu vyajanādinā
mukhenaiva dhamedagniṃ mukhāddyeṣobhijāyate
nāgniṃ mukheneti tu yat laukike yojayanti tat
atha gṛhya pariśiṣṭe
pṛṣadājya miti proktaṃ dadhisarpiriti dvayam
kṣīre mṛtīṣṇe dadhiṣu cāmikṣeti dvisambhavā
skandapurāṇe
tvakpacakeśara,lavaṅgestu trisamaṃ munibhiḥ smṛtam
liṅgapurāṇe
ājyaṃ kṣīraṃ madhu tathā madhuratraya mucyate
tvakpacaka lavaṅgāni keśarañca catuḥsamam ‡
garur̤a purāṇe
kastūrikāyā hau bhāgau catvāraścandanasya ca
kuṅkumasya trayaścai kaḥ śaśinaḥ syāttataḥ samam
karpūraṃ candanaṃ darbhaḥ kuṅkumañca catuḥ samam
sarvvagandhamiti proktaṃ samastasuravallabham
hayaśīrṣe
kuṣṭhaṃ candano, tauraṃ mustā,lāmajja,keśaram
karpūraṃ trisugandhaśca sarvvagandhaḥ prakīrttitaḥ
tvagelāpacakestutyai trisugandhaḥ prakīrttitaḥ
gārur̤a purāṇe
karpūramaguruścaiva kastūrī candanaṃ tathā
kaṅkolañca bhaveddebhiḥ pañcabhiryyakṣakaddamaḥ

2.p1.10

śivadharme
pañcāmṛtaṃ dadhi-cīraṃ sitā madhu-ghṛtaṃ nṛpa
skanda purāṇe
tāmrāruṇasitakṛṣṇā nīlānāmāharet gavāṃ
gomūtraṃ gomayaṃ cīraṃ dadhi-sarpīṃ ṣi ca kramāt
viṣṇu dharmottare
payaḥ kāñcanavarṇāyā nīlāyāñca tathā ghṛtam
dadhi vai kṛṣṇavarṇāyāḥ śvetāyāścaiva gomayam
gomūtraṃ tāmravarṇāyāḥ pañcagavye prayojayet
skandapurāṇe
viṣṇuḥ | tayā vahrī,ndra,vāyu,rka, daiṣatyāni yathā kramam
viṅgetāni kuśodañca pitṛrājādhidaivatam
proktābhāve tvayaitāni kapilāyāḥ prakalpayet
gomūtrabhāgastasyārddhaṃ śaktat kṣīrasya ca trayam
hvayaṃ dadhroghṛtasyaikamekañca kuśavārijaḥ
gāyatryā caiva gomūtraṃ gandhadvāreti gomayam
ādhyāyasveti ca kṣīraṃ dadhikrāvṇeti vai dadhi
tejo'siśśukramityājyaṃ devasyatvā kuśodakam
ebhistu pañcabhiryuktaṃ pañcagavyaṃ pracakṣate
etadeva mahāpuṇyaṃ brahmakūrcamiti smṛtam
brahmakūrca lakṣaṇaṃ, brahmapurāṇāt
vyāsaḥ | gomūtretāmravarṇāyāstva ṣanmāṣakasaṃkhyayā
puṇyaṃ varuṇadaivatyaṅgāyatryābhimantritam
gomayaṃśvetavarṇāyāścaturmāṣakamātrayā
gṛhṇīyā dagnidaivatyaṅgandhadvāreti vai śanaiḥ
kṣīraṃ kāñcanavarṇāyāḥ somadaivatyameva ca
āpyāyasve ti mantreṇa māṣa dvādaśasañcitam
gṛhṇanti vāyudaivatyaṃ kṛṣṇavarṇodbhavaṃ dadhi
daśamāṣakamātrantu dadhikrāvaṇa iti smaran
ghṛte tu nīlavarṇāyāḥ pañcamāṣakasaṃkhyayā
gṛhṇanti sūryyadaivatyante jo'sīti japan kramāt
śatatrayaṃ māṣamānaṃ catvāriṃśañca pañca ca
kuśodakasya gṛhṇīyāddevasyatveti kīrttayan
tāmrapātre palāśa vā pātre mivrīkṛtañca yat
āpohiṣṭheti cāloya praṇavena pibanti ca
udaṅmukhaścirācamya tato gacchet sa tadgṛham

2.p1.11

tatrāpi homeprāgdehaṃ kṛtvā dadyāccadakṣiṇām
brāhmaṇasya yathā śaktyā śobhanaṃ tu manoharam
gavāṃ varṇāstu śuklādyāḥ santi deśeṣu yatra na
tatra varṇavibhāgena pañcagavyāni cāharet
varṇānābhātra doṣo'sti mātrāhīnaṃ vivarjayet
tyājyāni dūṣitānāṃ ca dadhimūtrapayāṃsi ca
prasaktānāṃ ca śukreṇa yatva jñātāca śoṇitam
celakeśāsthibhakṣyāṇāṃ abhakṣyaiḥ sambhṛṣāṃ tathā
rogārttānāṃ ca yūkāttimmṛtāvratānāmamaṅgalam
niṣkalatvena vandhyānāṃ kṛśānāṃ kamibhistathā
pramānapratiduṣṭāni saśvinīprabhavāni ca
guḍhabhāṇḍe manojñe ca bhūmāvapatitāni ca
grahītavyāni vividhaṃ khedantāsāṃ na kārayet
brahmakūrcca vratamidaṃ sarvvapāpapraṇāśanam
sarvvakāmapradaṃ puṃsāṃ rūpārogyayaśaḥ pradam
mahatāmapi pāpānāṃ nāśanaṃ śrauvivarddhanam
brahma purāṇe
aśvattho-dumbara-plakṣa-cūta-nyagrodha-pallavāḥ
pañcabhaṅgā iti proktāḥ sarvvakarmmasu śobhanāḥ
āditya purāṇe
suvarṇa rajataṃ muktā rājāvarttaṃ pravālakam
ratnapañcakamākhyātaṃ śeṣaṃ vastu bravīmyaham
viṣṇu dharmottare
muktāphalaṃ hiraṇyañca vaidūryyaṃ padmarāgakam
puṣparāgañca gomadakhīla gārutmataṃ tathā
pravālamuktādīnyuktāni
bhaviṣyat purāṇe
madhuro'mlaśca lavaṇaṃ kaṣāyastikta eva ca
kaṭukaśceti rājendra rasaṣaṭka mudāhṛtam
mūla-patra-karīrā-yaphala kāṇḍādhirūḍhakāḥ
tvak puṣpaṃ kavakañceti śākaṃ daśavidhaṃ smṛtam
ṣaḍviṃśanmate ca
yavagodhūmadhānyāni tilāḥ kaṅgustathaiva ca
śyāmākaṃ caunakañcaiva saptadhānya mudāhṛtaṃ
bhaviṣyat purāṇe
suvarṇaṃ rajataṃ tāmra māra kūṭaṃ tathaiva ca
lohaṃ trapu tathāsausaṃ dhātavaḥ sapta kīrttitāḥ

2.p1.12

apaḥ cauraṃ kuśāgrāṇi dadhyacatatilāstathā
yavāḥ siddārthakāścaiva margho'ṣṭāṅgaḥ prakīrttitaḥ
bhaviṣyottarāt
puṣpaṃ phalaṃ yavāḥ cauraṃ dadhi dugdhaṃ kuśāstilāḥ
taṇḍulāśca tilairmitrā margho'ṣṭāṅgaḥ sa ucyate
matsya purāṇe
dagdheṣu lokeṣu bhūrbhuvaḥ kharmahādiṣu
saubhāgyaṃ sarvvalokānāmekasthamabhavattadā
dyāmāpnoti vasudhātalaṃ
utkṣipta mantarikṣasthaṃ brahmaputreṇa dhīmatā
daceṇa pītamātraṃ tu rūpalāvaṇyakārakam
balaṃ tejohavirjjātaṃ dacasya parameṣṭhinaḥ
śeṣaṃ tadapatadbhūmāvaṣṭadhā tadajāyate
dṛcavastarurājañca nauṣāvā yaji dhānyakaṃ
vikāroyavagocauraṃ kusumaṃ kuṅkumaṃ tathā
lavaṇaṃ cāṣṭamantatra sobhāgyāṣṭaka mucyate
vātulāgama
ghṛtaṃ dadhi madhu kṣaurantararājaśca dhānyakam
ajājīcaiva niṣpāvā maṅgalāṣṭaka ucyate
āditya purāṇe
madhyāhnaḥkhaḍgapātraṃ tat tathā nepālakambalaḥ
rupyaṃ-darbhā-stilā-gāvo-dauhitraḥ-kutapāṣṭakam
tathā| dūrvvā yavāṅkurācaiva vālakaṃ cūtapallavāḥ
haridrāya siḍārthaṃ nikṣiptacoragatvacaḥ
kaṅguṣoṣadhayañcetāḥ kautukākhyā nava smṛtāḥ
chandogapariśiṣṭe
kuṣṭhaṃ māṃsī haridre he murā śailaiya, candanam
vacā campaka, muste ca sarvvauṣadhyodaśa smṛtāḥ
mārkaṇḍeyaḥ
jagmuretāni vījāni grāmyāraṇyābhidhāni ca
oṣadhyaḥ phalapākāntāḥ śataṃ saptadaśa smṛtāḥ
vrīhayaśca yavāścaiva godhūmāḥ kaṅgu sarṣapāḥ
priyaṅgavaḥ kovidārāḥ koradūṣāḥ sacīnakāḥ
māṣā muṅgā masūrāca niṣpāvāḥ sakulatyakāḥ
āḍhakyaścaṇakācaiva yāmyaraṇyāśca ṣoḍaśam
ityetā oṣadhīnāṃ tu grāmyāṇāṃ jātayaḥ smṛtāḥ
oṣadhyo yajñiyā jñeyā grāmyāraṇyāścaturdaśa
vrīhayaśca yavāścaiva godhūmāḥ kaṅgu sarṣapāḥ

2.p1.13

māṣā mudgāḥ sasamāśrva aṣṭamāśca kulatthakāḥ
śyāmākāścaiva nīvārā jarttilāḥ sagavedhukāḥ
kovidārasamāyuktāstathā veṇuyavāśca ye
grāmyāraṇyāḥ smṛtāhyetā oṣadhayaścaturdaśa
bhaviṣyat purāṇe
aguruṃ candanaṃ mustā sihlakaṃ vṛṣaṇaṃ tathā
samabhāgantu karttavyaṃ dhūpo'yamamṛtāhvayaḥ
tathā| śrīkhaṇḍaṃ granthisahitamaguruṃ sihlakaṃ tathā
mustātathendubhūteśa śarkarāśca daheccāham
ityeṣo'nantadhūpaśca kathito devasattama
tathā| kṛṣṇāguruṃ sihlakañca vālakaṃ vṛṣaṇaṃ tathā
candanantagaraṃ mustā prabodhaḥ śarkarānvitaḥ
karpūraṃ candanaṃ kuṣṭhamuśīraṃ sihlakaṃ tathā
granthikaṃ vṛṣaṇaṃ bhīma kuṅkumaṃ gṛñjanaṃ tathā
harītakī tathośīraṃ yakṣadhūpa udāhṛtaḥ
tathā| ṣaḍbhāga kuṣṭhaṃ dviguṇaṃ guḍasya
lākṣātrayaṃ pañcanakhasya bhāgāḥ
harotakī sarjarasaḥ samāṃsī
bhāgaikamekaṃ vilvavaṃ śilājam
ghanasya catvāri purasya caiko
dhūpodagāṅgaḥ kathito munīndraiḥ
tathā | haṣaṇaṃ sithlakaṃ vipra śrīkhaṇḍamaguruṃ tathā
karpūrañca tathā mustāṃ śarkarāṃ satvacaṃ dvija
ityeṣa vijayodhūpaḥ svayaṃ devena nirmmitaḥ
karpūraṃ candanaṃ māṃsī tvak pacailālavaṅgakam
aguruṃ sihlakaṃ dhūpaṃ prājāpatyaṃ pracakṣate
atha mānakathanaṃ
atha nāmāni
jālāttaragate bhānau yat sūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ
prathamantat pramāṇānāṃ trasareṇuṃ pracakṣate
trasareṇava vijñeya aṣṭau tu paramāṇavaḥ
trasareṇavastu te hyaṣṭau rathareṇustu sasmṛtaḥ
rathareṇavastu tehyaṣṭau bālāgraṃ tat smṛtaṃ budhaiḥ
bālāgrāṇyaṣṭa likṣā tu yūkā likṣāṣṭakaṃ budhaiḥ
aṣṭau yūkā yavaṃ prāhuraṅgulantu yavāṣṭakam
dvādaśāṅgulamātro vai vitastiśca prakīrttitaḥ

2.p1.14

aṅguṣṭhasya pradeśinyā vyāsaḥ prādeśa ucyate
tālaḥsmṛto madhyamayā gokarṇaścāpyanāmayā
kaniṣṭhayā vitastistu dvādaśāṅgulikaḥ smṛtaḥ
ravi svaṅguliparvvāṇi vijñeyaścaikaviṃśatiḥ
catvāri viṃśatiścaiva hastapādāṅgu lāni tu
kiṣkuḥ smṛtocchritaḥ striyaḥ dvicatvāriṃśadaṅgulaḥ
ṣasravatyaṅgu laiścaiva dhanurdaṇḍaḥ prakīrttitaḥ
dhanurdaṇḍayugañcāsmim̐ṇaiyantā yavāṅgulaiḥ
dhanuṣāṃ triśatā rtyasta māhuḥ saṃkhyāvidomanāḥ
dhanuḥ sahasre dve vāpi gavyati rupadiśyate
aṣṭau dhanuḥsahasrāṇi yojanantu prakīrttitam
mārkaṇḍeya purāṇe
paramāṇuḥ paraṃ sūkṣmaṃ trasareṇurmahīrajaḥ
bālāgrañcaiva likṣā ca yūkācātha yavāṅgulam
kramādaṣṭa guṇān prāhuryavāccāṣṭa tatoṅgulam
ṣaḍaṅgulaṃ padaṃ prāhu rvitastirdviguṇaḥ smṛtaḥ
dve vitastī tatohasto brahmātīrthaṃ dviveṣṭanaiḥ
caturhasto dhanurdaṇḍo nālikā tadyugena tu
krośodhanuḥsahasre dve gavyūtiśca caturguṇā
dviguṇaṃ yojanaṃ tasmāt proktaṃ saṃkhyāmakovidaiḥ
bṛhaspatiḥ
daśahastena daṇḍena triṃśaddaṇḍā nivarttanam
daśa tāmyeva gocarma brāhmaṇebhyo dadāti yaḥ
vasiṣṭhaḥ
daśahastena vaṃśena daśavaṃśāṃstamantataḥ
pañcacāpyadhikān dadyādetadgocarmacocyate
viṣṇudharmmottare
yadutpannamadyā yāti naraḥ samvatsaraṃ dvijaḥ
etadgocarmmamātrantu bhuvaḥ proktaṃ vicakṣaṇaiḥ
matsya purāṇe
daṇḍena saptahastena triṃśaddaṇḍā nivarttanam
tribhāgahīnaṃ gocarmmamānamāha prajāpatiḥ
vṛddhavasiṣṭhaḥ
gavāṃ śataṃ vṛṣaścaiko yatra tiṣṭhedayantritaḥ
etadgocarmmamātra' tu prāhurvedavido janāḥ
brahmapurāṇe
dharmmaśāstreṣu mānārthaṃ yāḥ saṃjñā munibhiḥ kṛtāḥ

2.p1.15

tāḥ sarvvāḥ vyavahārārthaṃ boddhavyāḥ sampradāyataḥ
manuḥ | loka saṃvyavahārārthaṃ yāḥ saṃjñāḥ prathitā bhuvi
tāmra rūpya suvarṇānāṃ tāḥ pravakṣyāmyaśeṣataḥ
jālāntaragate bhānau yat sūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ
paramaṃ tat pramāṇānāntrasareṇu' pracakṣate
trasareṇvaṣṭakaṃ† likṣānniyaikā parimāṇataḥ
tā rājarṣapastisraste ṣaḍgaurasarṣapaḥ
sarṣapāḥ ṣaṭ yomadhyaḥ triyavastvekakṛṣṇalaṃ
pañcakṛṣṇalakomāṣaste suvarṇastu ṣoḍaśa
palaṃ suvarṇāścatvāraḥ palāni dharaṇaṃ daśa
dve kṛṣṇale samaṣṭate vijñeyo raupyamāṣakaḥ
te ṣoḍaśasyāddharaṇaṃ purāṇaścaiva rājataḥ
kārṣāpaṇastu vijñeyastāmrikaḥ kārṣikaḥ paṇaḥ
dhara ṇāni daśa jñeyaḥ śatamānastu rājataḥ
catuḥsauvarṇiko niṣko vijñeyastu pramāṇataḥ
yājñavalkyaḥ
jālasūryyamarīcisthaṃ trasareṇu rajaḥ smṛtam
taiṣṭau likṣā tu tāstisro rājasarṣapa ucyate
gaurastu te trayaḥ ṣaṭ‌te yavā madhyāstu te trayaḥ
kṛṣṇalaḥ pañca te māṣaste suvarṇastu ṣoḍaśa
palaṃ suvarṇāścatvāraḥ pañca vāpi prakīrttitam
dve kṛṣṇale rūpyamāṣo dharaṇaṃ ṣor̤aśaiva te
śatamānaṃ tu daśabhirddharaṇaiḥ palameva ca
niṣkaḥ suvarṇāścatvāraḥ kārṣikastāmrikaḥ paṇaḥ
kātyāyanaḥ
bhāṣoviṃśatibhāgastu jñeyaḥ kārṣāpaṇasya tu
kākinī tu caturthāgo māṣakasya paṇasya ca
pañcanadyāḥ pradeśe tu saṃjñeyaṃ vyāvahārikau
kārṣāpaṇa pramāṇantu tannibaḍamihai kayā
kārṣāpaṇasyaikāṃśe yā tāmratastu dhānakaḥ
agasti proktepi
yavaḥ syātsarṣapaiḥ ṣaḍbhirguñjā ca syāttribhiryavaiḥ
guñjābhiḥ pañcabhiñcai ko māṣakaḥ parikīrttitaḥ
bhavet ṣor̤aśabhirmāṣaiḥ suvarṇastaiḥ punaḥ smṛtaḥ
caturbhiḥ palamekasya daśāṃśodharaṇaṃ viduḥ

2.p1.16

aṣṭabhirbhavati vyaktaiḥ taṇḍulo gaurasarṣapaiḥ
sarvveṣvevayavaḥ prokto godhūmaṃcāpare jaguḥ
viṣṇuguptaḥ
pañcaguñjo bhavenmāṣaḥ sarṣapaiśca caturguṇaiḥ
kavayo dhara ṇaṃ prāhurmaṇimānaviśāradāḥ
majjāṭikā kaṇajaviśeṣastolye guñjādvayaṃ viduḥ
majjāṭikāviṃśatistu dharaṇaṃ tadvidāṃ matam
sthūlamadhyātisūkṣmāṇāṃ susūkṣmāṇā mapi smṛtaṃ
māṣakaiḥ padmarāgaḥ khādindranīlādiṣu smṛtaḥ
istatrayaṃ prayoktavyaṃ na yasminmānamīritam
dīnāro raupyakairaṣṭāviṃśatyā parikīrttitaḥ
suvarṇasya saptatito bhāṣo raupyakaicyate
sukṣetre yathāvat madhyapākakāle niṣpannā dhānyamāṣā daśa
suvarṇaṃ māṣaḥ pañcavā guñjāḥ suvarṇamāṣakaḥ te ṣoḍaśa suvarṇaḥ
brahma prokte
palānāṃ viṃśatirvīśaḥ pañcavīśāstulā matā
udatolikaḥ sa eva syādbhāro viṃśatitolikaḥ
rūpyasya suvarṇādvicaṃ mānamabhidhīyate
aṣṭabhi gaurasarṣapaistacchu kaṃ kalpayediti
kaparddhibhāṣyakāraḥ
nighaṇṭau
tathā| mānaṃ tulā,ṅguli, prasthaiḥ guṃjāḥ pañcādyamāṣakaḥ
te ṣor̤aśācaḥ karṣo'kṣo palaṃ karṣacatuṣṭayam
suvarṇavisto hemnoce kuruvistastu tatpale
tulā striyāṃ palaśataṃ bhāraḥ syādviṃśatistulā
ācitodaśa bhārāḥ syuḥ śākaṭobhāra ācitaḥ
kārṣāpaṇaḥ kārṣikaḥsyāt kārṣika stāmrikaḥ paṇaḥ
bhaviṣyat purāṇe
paladvayaṃ tu prasṛti rddiguṇaṃ kur̤avaṃ matam
caturbhiḥ kur̤avaiḥ prasthaḥ prasthāñcatvāra āḍhakaḥ
āḍhakai staiścaturbhiñca droṇastu kathito budhaiḥ
kumbho, droṇadvayaṃ śūrpaḥ khārī droṇāstu ṣor̤aśa
vārāha purāṇe
paladvayaṃ tu prasṛtaṃ muṣṭirekaṃ palaṃ smṛtam
aṣṭamuṣṭi rbhavet kuciḥ kukṣayo'ṣṭau tu puṣkalam
puṣkalāni ca catvāri āḍhakaḥ parikīrttitaḥ

2.p1.17

caturāḍhakī bhaveddroṇa itye tanmāna lakṣaṇam
caturbhiḥ setikābhistu prastha ekaḥ prakīrttitaḥ
pātra pakṣahayena prasṛtaṃ dviguṇaṃ kuḍavaṃ matam
caturbhiḥ kuḍavaiḥ prasthaḥ prasyaiścaturbhirādhakaḥ
caturādhako bhavedroṇa ityetadroṇamānakam
gopatha brāhmaṇe
pañcākṣalakomāṣasaiścataḥṣaṣṭibhiḥ palaṃ
dātriṃśadbhiḥ palaiḥ prastho māgadheṣu prakīrttitaḥ
āḍhakastaiścaturbhica droṇaḥ syāccaturāḍhakaḥ
atha maṇḍapādi lakṣaṇam
bhaviṣyat purāṇe
ghano, ghoṣo virājaśca kāñcanaḥ kāma, rāmakauḥ
sughoṣo, ghargharo, dakṣo maṇḍapā navamā matāḥ
catasro dvārikāḥ koṇe he he dvāriṣu pārśvayoḥ
vistāre tu yathā śobhe aparā api dvārikāḥ
prācī dumbarikā, khatthā vaṭāḥ prāgāditoraṇāḥ
pañcaṣaṭ saptahastāḥ syuḥ kanīyaḥ syāttataḥ param
vastre vedāṅga lāvṛddhiḥ sārddhamaṣṭakaraṃ param
śūlaṃ navāṅgulaṃ cāyaṃ viddhyāccāṣṭāṅgulaṃ tataḥ
vistāraṃ śaṅkhayoścāsya praveśo dvāṅgalāyataḥ
atra yaduktaṃpiṅgalāmate
hastaiyaṃ vahistyaktā toraṇāni niveśayet
śūle navāṅgulaṃ dairghyaṃ taturīyāṃśena vistṛtiḥ
ṛju vai madhyaśṛṅgaṃ syāt kiñcidvakrantu pārśvayoḥ
prathamaṃ tattamākhyātaṃ śaṅkala roṣayedatha
śeṣāṇāṃ hyaṅgulā vṛddhirvaiyyaṅgulavṛddhitaḥ
śūlyaṃ vasvaṅgulānāramyaparaṃ vai ṣoḍaśāṅga lāt
lalāṭe pārśvayoścaiva pṛthutvaṃ ṣaḍbhiraṅgulaiḥ
anyametat samākhyātaṃ śeṣe'ṣṭāṅgulavṛddhitaḥ
svastikaḥ śrīkajākaṃ vā sarvvatoraṇamiṣṭadam
ucchrayeṇa tadadharddhāttoraṇānāṃ pravistaraḥ
dhārikā toraṇe stulyā vedīstambhāḥ ṣaḍunnatāḥ
khātaṃ pañcāṃśatasteṣāṃ bhūmibhāgavaśena vā
vedī catuṣkarā madhye koṇe stambhacatuṣṭayaṃ

2.p1.18

aṣṭāṅgulocchritānyeṣāṃ karāṅguṣṭhaikavṛddhitaḥ
vistārāducchrayādvāpi nāntare granthivandhanam
potā mahotkā devī tu liṅgāyāmadvivistarā
vistāraṃ navadhā kṛtvā maṇḍapānāṃ kvacinmate
madhye padena vedī syāt kuṇḍānāṃ saipavistaraḥ
hastādūrddhaṃ kvacidvedī ṣaṭ ṣaḍaṅgulavṛddhitaḥ
vedīpādottarantyaktā kuṇḍāni nava pañca ca
vedāstānyeva tāni syurvvarttulānyathavā kvacit
uktaṃ ca śaucācārapaddhatau
śastāni tāni hastāni caturasrāṇi vā sadā
dāhāyāgnau bhagākāraṃ dveṣe khaṃ dakṣiṇettare
astraṃ cayāya nairṛtyāṃ ṣaḍasraṃ vāyave matam
vṛttaṃ kuṇḍamiha proktaṃ vāruṇyāṃ śāntike hitam
kuṇḍaṃ kumeśaśaśākāraṃ, suttare puṣṭivardhanam
raudrāṃ bhayahamaṣṭāsramiti vṛddhaśivāgamaḥ
aindrāṃ kuṇḍaṃ catuṣkoṇaṃ mucyate sarvvakarmmaṇi
sarvvadikṣu caye kuṇḍaṃ vedāstraṃ snāpane vidhau
tadeva vṛttaṃ vā kāryyaṃ kāmye kalpoditaṃ tathā
caturasraṃ bhavet prācyāṃ sarvvakāmapradaṃ śubham
āgneyyāṃ bodhipatrābhaṃ sadāsantānavarddhanam
arddhacandranibhaṃ kuṇḍaṃ yāmye vidveṣaṇaṃ nṛṇām
trikoṇaṃ nairṛtāśāyāṃ māraṇārthaṃ prakalpayet
nityamāpyāyane vṛttaṃ paścime kuṇḍasuttamam
ṣaṭkoṇaṃ vāyukoṇasthaṃ kuṇḍamuccāṭane matam
padmākāraṃ bhavet kuṇḍa muttare puṣṭisādhanam
aṣṭakoṇamatheśānyā matyantaṃ ca bhayapradaṃ
kāmya metat sadā kuṇḍaṃ snāpanāhau vivarjjayet
caturasraṃ bhavet kuṇḍaṃ vṛttaṃ vā hastasammitam
nitye naimittike caiva kāmyaṃ vā kalpacoditam
caturasrambhavet prācyāmāgneyyāntu bhagākṛti
yāmyāmārthacandraṃ tu nairṛtyāñca trikoṇakam
vṛttaṃ kuṇḍantu vāruṇyāṃ vāyavyāṃ pañcakoṇakam
padmākārantu saumyāyāmaiśānyāmaṣṭakoṇakam

2.p1.19

astrāṇāṃ vāruṇānāṃ tu kumbhākāraṃ vidhīyate
vāyavyānāṃ patākābhaṃ māhendrāṇāntu vajravat
saptajihvākṛti prokta māgneyyāṅkurusattamaiḥ
madhyamottamavīryyāṇāṃ caturasrāṅkalapradam
trikoṇamalpavīryyāṇāṃ strīrūpāṇāṃ bhagākṛti
arddhacandraṃ tu raudrāṇāṃ saumyānāṃ vṛttamevahi
pañcakoṇaṃ tu dūtīnāṃ kinnarāṇāṃ tathaiva ca
vidyāvidveṣakaraṇaṃ padmākāraṃ hitaṃ matam
sarveṣā meva mantrāṇāṃ vṛttaṃ syāt sārvvakāmikam
tena vṛttaṃ prakurvvanti vidhiśāstravidomanāḥ
yaduktaṃ kālottare
aṣṭamūrtyātmake nyāse nava kuṇḍāni kalpayet
pañcamūrtyātmake pañca vedāstrāṇyeva kalpayet
śāntike vṛttamātrāṇi kuṇḍāni parikalpayet
kramādaṅgulayā vṛddhayā tataḥ śeṣeṣu ṣaṇmukha
aṣṭādiksthakuṇḍāni vedīpādodratāni tu
navamaṃ kārayet kuṇḍaṃ vedātraṃ kuṇḍamadhyamam
caturddikṣu ca catvāri pañcamaṃ tvīśakoṇakaṃ
avi vedāṅgulaṃ kuṇḍadigādiṣu yathākramam
jyeṣṭādikanyasāntānāṃ vedīpādādbahiḥ kṣatam
vedayugmāśritaṃ kṛtvā aṅgulaṃ bhāgasammitam
tāvadbhiraṅgulairhastaṃ kuṇḍānāṃ parikalpayet
hastamātraṃ khanettiryyak urddhvaṃ mekhalayā saha
khātādvāhye'ṅgulaḥ kaṇṭhaḥ sarvvakuṇḍe ṣkhayaṃ vidhiḥ
mekhalā tritayaṃ kāryyaṃ kauṇairāmayamāṅgulaiḥ
dairghyāt sūyyāṅgulā nābhistyaṃgonāvistareṇa tu
ekāṅgulocchritā sā ca pratiṣṭhābhyantare tathā
kumbhaddayasamāyuktā cāśvatthadalavannatā
aṅguṣṭhamekhalā yuktā madhyevāñca dhṛtistathā
dattasthā pūrvvayāmye tu jalasthā paścimottare
'†' itarasyāpi kuṇḍasya yoni rddakṣadalasthitā
dikṣu vedāprahastāni pañcamaṃ tvīśagocare
tasya nābhidale datte yadiṣṭaṃ tadbhidhīyate

2.p1.20

kuṇḍānāṃ pañcakaṃ vāpya karttavyaṃ pūrvvatasthitamiti
kuṇḍaṃ jināṅgulaṃ tiryyagūrddha mekhalayā saha
pareṣāṃ dvyaṅgulā vṛddhirāṅgajāyatasamanvitā
vināmānāḍu lādūrddhaṃ caturviṃśatimāṃśakam
aṅgu lattvena kuṇḍānāmahnātāṃtaṃ vidhīyate
kaṇṭhāṅgu lāhribhiḥ kāryyā mekhalaikā ṣaḍaṅgu lā
catu-stri-dvayaṅgu lā-yaddā-tisraḥ sarvvatraśobhanāḥ
mekhalā madhyatoyoniḥ kuṇḍā ddharddhāṃśavistṛtā
aṅgu ṣṭhamānoṣṭhakaṃ vā kāryyāśvatthadalākkatiḥ
prāgamniyāmyakuṇḍānāṃ proktā yonirudaṅmu khī
pūrvām‌khāḥsmṛtāḥ śeṣādyathāśobhaṃ samanvitā
devī purāṇe
hastādi likhite kuṇḍe samākhyātaṃ samaucate
oṣṭhamekāṃgulaṃ kāryyaṃ bhāgo dvādaśamāyataḥ
oṣṭha' vistarasāmānyāgajaoṣṭhasadṛśī śubhā
caturaṅgu lamānena prathamā mekhalā bhavet
ekīnāhaṃgulauyā tu evaṃ kuṇḍaṃ śubhāvaham
caturasra' tu pūrbvādi aśvatthadala sanmitam
arddhakuṇḍaṅkajākāraṃ vṛttaṃ pañcakamaṣṭavā
padmākāraṃ prakarttavyaṃ kuṇḍa' ceśānagocaram
yaduktaṃ pratiṣṭhāsārasaṃgrahe
pratiṣṭhāsthāpanādīnāṃ mukhyamākhyāpanaṃ yataḥ
maṇḍapottara sutsṛjya karttavyaṃ maṇḍapadvayaṃ
dhānnīdhāmāntaraṃ tyaktvā dhāmātre yatra maṇḍapaḥ
daśaddādaśahastovā dvidvivṛḍyā tataḥ kramāt
tanmadhye navadhā kṛtvā madhyabhāgena vedikā
vistārārkāṅguliḥ kāryyā prāḍūtā vā navāṅgulaiḥ
tadvaduttaramutsṛjya daśahastapramāṇataḥ
pūrvvabhāge'thavā saumye karttavyaḥ śāntimaṇḍapaḥ
tanmadhye vedikāpadme karttavyaṃ grahapūjanam
tatrāpi śāntihomārthaṃ nava kuṇḍāni kalpayet
yajñamaṇḍapamadhye tu vedopādādvahiḥ kramāt
sarvvadikṣu ca yat kuṇḍaṃ vedātraṃ sthāpane vidhau

2.p1.21

tadeva hastaṃ vā kāryyamanyathākāranirmitam
caturvviṃśoṅgalādūrddhaṃ hyaṅgulādivivarddhitaḥ
vyāsāt khātaḥkaraḥ prokto nimnāstiyyaṅgalenatu
khātādṛṣṭāṅgalaḥ kaṇṭhaḥ tadvāhye mekhalā kramāt
prathamāṣṭāṅgalā vyāsādunnatāsā navāṅgulaiḥ
madhyamāṣṭāṅgalā vāhye tṛtīyā tu yamāṅgalā
mekhalāḥ pañca vā kāryyā ṣaṭ pañcantri tripañcakaiḥ
pañcantri mekhalocchrāyaṃ jñātvāśeṣamadhaḥ khanet
khātādhike bhavedrogī hone dhenudhanakṣayaḥ
cakrakuṇḍe tu santāpomaraṇaṃ bhinnamekhale
mekhalārahite śoko'bhyadhike vittasaṃcayaḥ
bhāryyāvināśanaṃ proktaṃ kuṇḍaṃ yonyā vinā kṛtaṃ
apatyadhvaṃsanaṃ proktaṃ kuṇḍaṃ yat kaṇṭhavarjitam
sthāpane sarvvakuṇḍānāṃ dhvajāgraṃ sarvvasiddhidaṃ iti
pratikuṇḍaṃ patākādyāḥ proktāḥ kālottare tathā
saptahastāḥ patākāḥ syuḥ saptamāṃśena vistṛtāḥ
lokapālāḥ suvarṇena navamī tuhinaprabhāḥ
pīta, raktādivarṇāya pañcahastā dhvajāḥ smṛtāḥ
dvipañcahastairdaṇḍaistairvvajraiḥ saṃyutā matāḥ
saptaviṃśatibhiḥ kāṇḍo viṣṭarā ṣaḍumātrakāḥ
hastārthāḥ samidhaḥ śastā dṛḍha vai cottare punaḥ
pañcahastāḥ dhvajāḥ kāryyā vaipulyena dvikastakāḥ
saptahastāḥ patākāḥ syurvviṃśatyaṅgulavistṛtāḥ
pañcahastadhvajānāntu pañcamāṃśapraveśitāḥ
daśahastapatākānāṃ daṇḍāḥ pañca praveśitāḥ
sindūrāḥ karvvurā dhūmnā dhūsarā meghasannibhāḥ
haritāḥ pāṇḍuvarṇāśca śubhrāḥ pūrvvāditaḥ kramāt
evaṃ varṇā dhvajāḥ kāryyāḥ patākāḥ pākaśāsana
kalaśotpattikalaśalakṣaṇam
devīpurāṇe
kalaśān sudṛḍhān kuryyāllakṣaṇāni vadāmi te
utpatti-lakṣaṇaṃ mānaṃ kathayāmi yathā mune
vārakāḥ kalaśāścaiva yena loke prakīrttitāḥ

2.p1.22

amṛte mathyamāne tu sarvvadevaiḥ samanvitaiḥ
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā tu vāsukim
utpannamamṛtaṃ tatra mahāvīryyaparākramam
tasyāyaṃ dhāraṇāyaiva kalaśaḥ parikīrttitaḥ
kalāṃ kalāṃ gṛhītvā vai devānāṃ viśvakarmaṇā
nimmito'yaṃ surairyyasmāt kalaśastena kathyate
vārayanti grahān yasmāt mānavā vividhāṃ stathā
duhṛdaśca tathāghorā sam te vārakāḥ smṛtāḥ
kalaśasya mukhe brahmā grīvāyāntu maheśvaraḥ
mūle tu saṃsthito viṣṇummaṃdhye mātṛgaṇāḥ sthitāḥ
śikhāsu devatāḥ sarvvā veṣṭayanti catuddiśam
pṛthivyāṃ yāni tīrthāni kalaśe nivasanti hi
gṛhe śāntiśca puṣṭiśca prītirgohasti reva ca
ṛgvedo'tha yajuvvedaḥ sāmavedastathaiva ca
atharvvavedasahitāḥ sarvve kalaśasaṃsthitāḥ
pūrṇāmṛtena toyena snitāstvekāntato dhṛtāḥ
saritsaraḥkhātajena taḍāgena jalena vā
vāpī-kūpodadivyena sāmudreṇa sukhāvahāḥ
sarvvamaṅgalamāṅgalyāḥ sarvvakilviṣanāśakāḥ
abhiṣeke sadā grāhyāḥ kalaśā īdṛśāḥ śubhāḥ
yātrā, vivāha kāle vā pratiṣṭhā yajñakarmaṇi
yojanīyā viśeṣeṇa sarvvakarmaprasādhakāḥ
pañcāśāṅga lavaiṭulyā utsedhaḥ ṣoḍaśāṅgulaḥ
kalaśānāṃ pramāṇaṃ tu mukhamaṣṭāṅgulaṃ bhavet
atha ṛtvigvaraṇam
tatra brahmāṇḍadānamadhikṛtyoktam
padmapurāṇe
bālāgnihotriṇaṃ vipraṃ surūpañca guṇānvitam
sapatnīkañca sampūjya bhūṣayitvā vibhūṣaṇaiḥ
purohitaṃ mukhyatamaṃ ṛtvāndyāṃśca tathā dvijān
caturviṃśatyupapetān sapatnīkān nimantritān
ahatāmbarasaṃśchannān sragviṇastu vibhūṣitān
aṅgulīyakānī tathā karṇaveṣṭāṃśca dāpayet
evaṃ viśvāsya sampūjya teṣāmagre svayaṃ sthitaḥ
aṣṭāṅgapraṇipātena praṇamya ca punaḥ punaḥ

2.p1.23

purohitāya punaḥ kṛtvā kṛtvā vai karasampuṭam
yūyambe brāhmaṇā dhātrā maitreyecānugṛhṇatā
saumukhyeneha bhavatāṃ bhavetpūto naraḥ svayam
bhavatāṃ prītiyogena svayaṃ prītaḥ pitāmahaḥ
tulā puruṣamadhikṛtyoktaṃ
liṅgapurāṇe
śatanikādhikaṃ śreṣṭhaṃ tadarddhaṃ madhyamaṃ smṛtam
tasyāpyarddhaṃ kaniṣṭhaṃ syāttrividhaṃ tatra kalpitam
vastrayugmamathoṣṇīṣaṃ kuṇḍalaṃ kaṇṭhabhūṣaṇam
aṅgulībhūṣaṇañcaiva maṇibandhasya bhūṣaṇam
etāni caiva sarvvāṇi prārambhe sarvvakarmaṇi
purohitāya dattvātha ṛtvigbhyaḥ sampradāpayet
pūrvoktaṃ bhūṣaṇaṃ sarvvaṃ soṣṇīṣaṃ vastrasaṃyutam
dadyādetat prayoktṛbhya ācchādanapaṭaṃ budhaḥ
śubhāstatrāṣṭa hotāro dvārapālāstathāṣṭa vai
aṣṭau tu jāpakāḥ kāryyāḥ brāhmaṇā vedapāragāḥ
sarvve lakṣaṇasampannā mantravanto jitendriyāḥ
kula, śīla samāyuktāḥ jāpakāḥsyurhijottamāḥ
hemālaṅkāriṇaḥ kāryyāḥ pañcaviṃśatiṛtvijaḥ
dīkṣayecca samaṃ sarvvānācāryyo dviguṇaṃ labhediti
gandhapuṣpaira laṅkṛtya dvārapālān samantataḥ
paṭhadhvamiti tān brūyādācāryya' tvabhipūjayet
yajadhvamiti tān brūyāddhātṛkān pura eva tu
utkṛṣṭamantrajāpyena tiṣṭhadhvamiti jāpakāniti
atha madhuparkaḥ
āha jābāliḥ
brāhmaṇamṛtvijaṃ caiva śrotriyaṃ gṛhamāgatam
arcayenmadhuparkeṇa snātakaṃ priyamaiva ca
viśvāmitraḥ
sampūjya madhuparkeṇa ṛtvijaḥ karma kārayet
apūjya kārayan karma kilviṣeṇaiva yujyate

Linked texts (22)