Vyavaharaprakasha (Mitramishra) 8.p901
Vyavahāraprakāśa (Mitramiśra) 8.p901
- Language
- Sanskrit
8.p901
upāsate sutaṃ jātaṃ śakuntā iva pippalam | madhumāṃsaiśca śākaiśca payasā pāyasena ca | eṣa no dāsyati śrāddhaṃ varṣāsu ca maghāsu ca || iti | tathā ca ślokaśaṅkhalikhitagautamāḥpitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ | jātaṃ putraṃ praśaṃsanti pippalaṃ śakunā iva || madhumāṃsena khaḍgena payasā pāyasena ca | eṣa dāsyati nastṛptiṃ varṣāsu ca maghāsu ca || iti | evaṃ tulyādhikārāt janmanā svatvasyāpi tulyatvāttulyabhāgabhāgitā prasaktāpi "anekapitṛkāṇāṃ tu" itivacanena nivarttate | "jīvatpitṛkayoḥ pautraprapautrayoḥ pārvaṇānadhikāreṇa piṇḍadātṛtvābhāvātpitāmahaprapitāmahadhane'nadhikāraḥ | yadā caikasya putrasya putrāḥ santyekaśca putra evāsti | tadā putrasyaiko bhāgo'paraścaikaḥ sarveṣāṃ pautrāṇām | svapitradhīnajanmamūlakatvāt pitāmahadhanasambandhasya yāvatyeva dhane tasya svāmitvaṃ tāvatyeva teṣāmapi" iti jīmūtavāhanoktaṃ (a0 3 pa0 1) tvanādeyam | janmanā pautrāṇāmapi pitāmahadhane svatvavyavasthāpanāt | tasmāt pautrāṇāṃ pitāmahadhane vācanikameva vibhāgavaiṣamyaṃ na tvaupapattikam | yattu tenaivoktam-yatraikasya bhrāturanekasaṅkhyāḥ putrā anyasya ca tato'lpasaṅkhyāstatredamanekapitṛkāṇāmiti vacanaṃ pautratvena sarveṣāṃ samabhāganivṛttyartham | jīvati tu pitari pautrāṇāṃ pitāmahadhanasvāmye saputrāputrabhrātṛdvayavibhāge tatputrāṇāmapi vibhāgaḥ syāt svāmyāviśeṣāditi | tatprāgeva nirastam | ukto'tiprasaṅgo'pyanenaiva parāstaḥ | ata eva pitṛbhrātṛputrasamavāye pitṛvyapitṛdhanaṃ taditi bhrātṛputrāṇāṃ tatra svāmyābhāvāddibhāga eva na syādityapyapāstam | yacca jīvatpitṛkayorityādi | tadapi mandam | na hi piṇḍadānādhikāra eva dāyagrahaṇe prayojakaḥ | jyeṣṭhe sati kanīyasāmanadhikāre'pi dāyagrahaṇāt | tadarhatāyāścātrāpyanapāyāt | gotrajādīnāṃ dāyaharāṇāmanekeṣāṃ samavāye piṇḍadānādyupakāritvaṃ dhanasvāmino yat tat anupakārivyāvarttakaparaṃ natu tadeva prayojakam | jīvāddibhāge 'jīvāddibhāge vā kasyāṃ citpitṛpatnyāṃ bhrātṛpatnyāṃ vā spaṣṭagarbhāyāmāprasavaṃ pratīkṣya vibhāgaḥ kāryyaḥ | atha bhrātṛṇāṃ dāyavibhāgo yāścānapatyāḥ striyastāsāmāputralābhāt| iti vaśiṣṭhasmaraṇāt | āputralābhāditi vacanāt spaṣṭagarbhāsu pratīkṣā'spaṣṭagarbhāsu tu netyavagamyate | ata eva tatra paścādutpannasya vibhāgaprakāramāha— yogīśvaraḥ, ( a0 2 ślo0 122 ) vibhakteṣu suto jātaḥ savarṇāyāṃ vibhāgabhāk | pitricchayā putrecchayā vā jīvatoḥ pitrorvibhakteṣu putreṣu paścātsavarṇāyāṃ bhāryāyāmutpanno vibhāgabhāk | vibhajyate iti vibhāgaḥ pitro rbhāgastaṃ bhajane iti vibhāgabhāgabhavati | pitrorūrdhvaṃ sa eva tayoraṃśaṃ la bhata ityarthaḥ | asatyāṃ duhitari mātṛbhāgamiti viśeṣaḥ | savarṇāyāmiti viśeṣaṇādasavarṇāyāṃ jātastu pitryādddhanātsvāṃśameva labhate duhitrabhāve mātṛbhāgaṃ sarvvameva | anenaiva nyāyena jīvadvibhāge'pi vibhaktajo'savarṇāputraḥ svajātyucitabhāgabhāgyeva na sakalapitryabhāgityavaseyam | etadevābhipretya— manuḥ, ( a0 9 ślo0 216 ) ūrdhvaṃ vibhāgājjātastu pitryameva hareddhanam | iti | pitroridaṃ pitryaṃ dhanaṃ yathoktavyavasthayā haret | evakāreṇa bhrātṛbhiḥ svāṃśādākṛṣya svabhāgasamabhāgabhāk sa na kāryyaḥ | gautamo'pi— viktajaḥ pitryameveti | jīvati tu pitari mātari tatsapatnyāṃ vā'vispaṣṭagarbhāyāṃ vibhaktairvibhāgānantarotpanno'yaṃ svasvabhāgādākṛṣya svabhāgasamabhāgabhāk kāryyaḥ | tathā ca viṣṇuḥ— pitṛvibhaktā vibhāgānantarotpannāya vibhāgaṃ dadyuriti | taṃ ca bhrātṛdattaṃ tadvibhāgaṃ pitaiva gṛhītvā taṃ paripālayet | tasyaiva tatrādhikārāt | “aprāptavyavahārāṇāṃ” ityādiprāguktavacanācca | yadya vacanam— anīśaḥ pūrvajaḥ pitrorbhrātṛbhāṃge vibhaktajaḥ | iti | tasyāpyayameva viṣayaḥ | pūrvajo vibhāgātpūrvvamutpannaḥ prāptapitṛdhanavibhāgaḥ pitrorvibhāge'nīśo na svāmī | vibhaktajaśca pūrvvavibhaktasya bhrātu rbhāge'nīśa ityarthaḥ | vibhāgottaraṃ ca yatpitrārjitaṃ tadapi vibhaktajasyaiva | putraiḥ saha vibhaktena pitrā yat svayamarjitam | vibhaktajasya tatsarvvamanīśāstatra pūrvvajāḥ || yathā dhane tatharṇe ca dānādhānakrayeṣu ca | parasparamanīśāste muktvā śaucodakakriyām || piprā saha vibhaktā ye sāpanā vā sahodarāḥ | jaghanyajāstu ye teṣāṃ pitṛbhāgaharāstu te
Linked texts (3)
- Vasiṣṭhadharmasūtra (ed. G. Bühler) — Sanskrit
- Smṛtīnāṃ Samuccayaḥ — Sanskrit
- Dāyabhāga — Jīmūtavāhana, Sanskrit