Pramāṇa · Search · About · API

The Law Code of Yājñavalkya 5: atha upanidhiprakaraṇam

Bālakrīḍā 5

Language
Sanskrit

atha upanidhiprakaraṇam

5.p1

ādhyānantaraṃ viśvāsārpitatvasāmānyādupanidhirucyate —

5.p2

ucyata iti śeṣaḥ ||

5.67

kvāpi sthitamanirdiṣṭasvarūpaṃ kasyacit parigrahe evamuktvā yat samarpyate ‘tvayedaṃ rakṣaṇīyami’ti | hastaśabdaḥ parigrahārthaḥ | nyasya kṣiptvetyarthaḥ | tad aupanidhikasaṃjñakaṃ yathā gṛhītaṃ tathaiva pratyarpaṇīyamityarthaḥ |
yattu dravyamupanihitaṃ—

5.68

rājādyapahṛtamanaparādhī na dāpyaḥ | doṣaścenmārgrite prayācite adatte anarpite taskarāpahārādilakṣaṇo doṣaśced dāpyo'pahṛtaṃ, tatsamaṃ ca rājñe dāpyo daṇḍam | ṛjvanyat |
svāmyananujñayaivaupanidhikaṃ dravyam—

5.69

yācitaṃ kāryārthamāhṛtaṃ parakīyamupaskarādi | anvāhitam ādhyasāmarthye yadanyadarpitam | pratigrahaprasaṅgena vā yadalabdhameva pātrādi upakaraṇatvenāhṛtam | nyāso nirdiṣṭasvarūpaṃ dravyaṃ, yad rakṣaṇārthaṃ samarpitam | nikṣepo'nyahasta eva yadanyasmai deyatvena nikṣiptam | eteṣvapi yācitādiṣvayamevaupanidhiko vidhirdraṣṭavyaḥ |
atha sākṣiprakaraṇam | sarvatra ṛṇādānādau vyaktihetavo likhitaṃ sākṣiṇo bhuktiśceti | tatra bhuktiḥ sthāvarādau | anyatra tu likhitaṃ sākṣiṇaśca | tathāca nāradaḥ— 'likhitaṃ sākṣiṇa ścaiva pramāṇe vyaktikārake' iti sāmānyavivakṣayaivāha | tenārthipratyarthibhyāṃ sākṣibhirlikhitena vā svapakṣasiddhiḥ kāryetyukte kiṃlakṣaṇāstu sākṣiṇo lekhyaṃ cetyetad vaktavyam | tatra sākṣiṇastāvaducyante—

5.71

tapaḥprabhṛtayo yathopalabdhavāditve hetavaḥ | katham | yo hi niṣkāraṇaṃ paralokasādhanaikapravaṇastapodānādipravṛtto'tiśayitetarapuruṣaprajñaḥ, sa kathamivātmano dṛṣṭādṛṣṭaviruddhaṃ vimārgāśrayiṇaḥ parasyārthe'nṛtaṃ brūyādityabhiprāyaḥ | tapodānādibhirye dharmapradhānatayā satyavādinaḥ, ye vā kulīnāḥ svakulakalaṅkabhiyā, ye vā putriṇo dhaninaśca tadvināśabhītyā, prakṛtyā ṛjavaḥ upalabdhātiriktavacanāśaktyānanyathāvādinaḥ, te tryavarāḥ sākṣiṇo jñeyāḥ | trayo yeṣāmavarāste tryavarāḥ, triprabhṛtaya ityarthaḥ | sākṣiṇo jñeyā iti pratyakṣamūlatvābhiprāyam | nipuṇataḥ pratyakṣādibhirlakṣaṇataḥ sākṣiṇo nirūpaṇīyā ityarthaḥ | pañcayajñakriyāratā iti | ānvāhikāśakyaparihāryahiṃsānivṛttyarthaṃ hi pañcayajñakriyāvidhānam | tad ye hyaśakyaparihārāmapi hiṃsāmapākartuṃ pravṛttāḥ, te kathamiva svābhiprāyeṇānyāyavartijanavadasadvādeṣu pravarterannityabhiprāyaḥ | evaṃ smṛtyantarāṇyapi sākṣiprapañcaviṣayāṇi vyākhyeyāni | yattu nāradenaikādaśavidhaṃ sākṣyaṃ kṛtākṛtatvabhedenoktaṃ, tat sauhṛdānmugdhajanavyutpattyartham | tacca tasmādevāvagantavyam | yathājātīti | manuṣyastrījātibhedābhiprāyaṃ vā jātivacanam | yathoktaṃ nāradena — 'śreṇīṣu śreṇipuruṣā' ityādi | yathāvarṇaṃ ca brāhmaṇādīnāṃ ca sākṣyam | sarve vā sarvāsu jātiṣu jātiśabdābhidheyatvād varṇe'pi strīliṅgāvirodhaḥ | punaḥśabdo'vasarāpekṣayā | sākṣyantarābhāve punarvakṣyamāṇakāryāpekṣayā vā sarve sarveṣāṃ, yathā 'sarvaḥ saṅgrahaṇe sākṣī'ti || 70, 71 ||
uktanyāyāvirodhaṃ tu —

5.73

yeṣāṃ tu dṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā yathābhūtārthadarśane dṛṣṭārthābhidhāyitve ca kāraṇaṃ na syād, viparyaye vā syāt, te na sākṣiṇa ityarthaḥ | sarve cābhojyaprakaraṇoktā agnihīnādayaḥ sākṣyānarhā draṣṭavyāḥ | tadupalakṣaṇārthaivātra strī | yathoktam—‘avīrāyāśca yoṣitaḥ’ iti | saiva cāpyatrāpyabhipretā | savīrāyāstu tadadhiṣṭhitāyāḥ sākṣyaṃ kacidastyeva | yathoktaṃ svayambhuvā— ‘strīṇāṃ sākṣyaṃ striyaḥ kuryur’ti | raṅgāvatārī mallaḥ | spaṣṭamanyat | abhojyānnānāṃ tu sākṣyānadhikāraṃ nyāyasiddhamevābhipretya nāradenoktaṃ— “nārthasambandhino nāptā na sahāyā na vairiṇaḥ | na dṛṣṭadoṣāḥ kartavyā na vyādhyārtā na dūṣitāḥ ||” ityuktvā tataḥ, “dāsanaikṛtikaśrāntavṛddhastrībāladhikkṛtāḥ |” iti | evaṃ sarve'bhojyānnā anukrāntāḥ | pramāṇāntaramūlaṃ cāsākṣitvaṃ prapañcitam | yathā— “bālo'jñānādamatyā strī pāpābhyāsācca kūṭakṛt | vibrūyurbāndhavāḥ snehād vairaniryāttanādariḥ ||” iti | vacanādapi kacit | yathāha— “śrotriyādyā vacanataḥ stenādyā doṣadarśanāt” iti | sarvathānayā diśā nyāyāgamābhyāṃ sākṣyamasākṣyaṃ ca prapañcanīyam || 72, 73 || deśakālādyapekṣayā punaḥ—

5.74

arthikratyarthibhyāmanumato'tiśayaguṇavāneko'pi sākṣī syāt | apiśabdād dvāvapi | sākṣipunarvacanaṃ ca samakṣadarśanādeva saṅgrahaṇādau sākṣyaṃ yathā syāt | aviśeṣābhidhāne'pi bhūtārthopalambhavacanāśaktaterbālādayo na syuḥ | tathāca nāradaḥ— "asākṣiṇo'pi ye'troktā dāsakaikatikādayaḥ | kāryagauravamāsādya bhaveyuste'pi sākṣiṇaḥ || sāhaseṣu tu sarveṣu steyasaṅgrahaṇādiṣu | vāgdaṇḍayośca pāruṣye na parīkṣeta sākṣiṇaḥ ||" ityuktvāha — "eṣāmapi na bālaḥ syānnaiko na strī na kūṭakṛt | na bāndhavo na cārātiḥ kuryuste sākṣyamanyathā ||" iti | ato bālādivarjaṃ dviprabhṛtisākṣyamaviruddham | yadvā naika iti nāyaṃ saṅkhyāniṣedhaḥ, puruṣamātrapratiṣedha evāyam | yathaivakā strī niṣiddhā 'yoṣitaṃ cāvīrāmi'ti, tathaiva strīrahita ekaḥ pumānanarha iti vyākhyeyam | ataśca vyavarāṇāmeva saṅgrahaṇādau sākṣyamityavaseyam | nyāyamūlatvādeva cālyarthamanumānakuśalatayāyamapi nāradīyaḥ pratiṣedho'tikrāmayitavyaḥ | tathāca svāyambhuvaṃ — "striyāpyasambhave kāryaṃ bālena sthavireṇa vā | śiṣyeṇa bandhunā vāpi dāsena bhṛtakena vā ||" iti | anumānānusāriṇī ca niścayāvagatistatraivoktā — "bālavṛddhāturāṇāṃ ca sākṣyeṣu vadatāmṛtam | jānīyādasthirāṃ vācamutsiktamanasāṃ tathā || iti | evamanyatrāpi vyavahāraprakaraṇe nyāyāgamavivekaḥ prapañcanīyaḥ |
nanvevamapi saṅkaṭe sākṣyavyavahāre yadi na kaścit sākṣyaṃ brūyāt | satyam | tenaiva cāha —

5.75

yadyapyarogaścipakṣeṇāpi sākṣyaṃ na brūyāt, tato rājñā sadaśabandhakamṛṇaṃ pramathya dāpyaḥ | saha daśabandhakena sadaśabandhakam | daśāṃśābhyadhikamityarthaḥ | ṛṇagrahaṇaṃ sarvavivādopalakṣaṇārtham |
kiñca —

5.76

jānannapīti padaṃ niṣedhaprakarṣādhikyaṃ darśayati | tathāca svayambhūḥ— "yatrānibaddho vīkṣeta śṛṇuyād vāpi kaścana | pṛṣṭastatrāpi tad brūyād yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam ||" iti | yataścānabhidhāne pratyavāyaḥ, tato jānatā tatkālaniyuktenāpi vaktavyamityarthaḥ |
kūṭasākṣiṇo mithyāvādinaḥ | teṣāṃ yat pāpaṃ, tat prakāraṇāntareṇa darśayati —

5.78

smṛtyantarānnyāyācca prāṅmukhānudaṅmukhān vā prayatān pūrvāhne praṇihitaikāgrānarthipratyarthisabhyasamakṣaṃ tathābhūta eva prāḍvivāko'pi hi 'ye pāta kakṛtāṃ lokā' iti śrāvayet | spaṣṭamanyat || 77, 78 || evaṃ śrāvayitvā tatsvarūpāpekṣayā yathārhaṃ pṛcchet | dharmānabhijñāṃstvevaṃ pratibodhayet—

5.79

evamukte yathānubhavaṃ vadatāṃ —

5.80

evaṃca parīkṣitavacanāḥ —

5.81

pratijñāmityaviśeṣavacanāt kṛtsnapratijñātārthasatyatva eva jayo vijñeyaḥ | anyathā tu parājaya eva syāt | tathāca nāradaḥ — "deśakālavayodravyapramāṇākṛtijātiṣu | yatra vipratipattiḥ syāt sākṣyaṃ tadapi cānyathā ||" iti | bahvarthapratijñāyāṃ ca,
iti | ataḥ kṛtsnapratijñātārthasatyatva eva dhruvo jayaḥ | nyāyamūlatvācca vyavahārasmṛteḥ |

5.82

evaṃca kauṭasākṣye sākṣiṇāṃ vyavahārakartrorvā kūṭavyavahārakartṛtve sākṣīkṛte nirvikalpaṃ rājñā —

5.83

kūṭavyavahārakartā kūṭakṛd daṇḍyaḥ | ekaikaśaśca pṛthak pṛthak sākṣī vivādādviguṇaṃ dravyaṃ dāpyaḥ | brāhmaṇastvadadad daṇḍaṃ samagradhana eva ca rāṣṭrād vivāsyaḥ | tathāca svāyambhuvaṃ —
iti | vadhaprasaṅge (daṇḍapradhānena ? daṇḍāpradāne) vā samagradhana evaṃ rāṣṭrād bahiṣkāryaḥ | na tu śārīro nigraho'nyathā vā brāhmaṇasya kārya ityarthaḥ |
uttarasākṣī tu pravatsyatā mumūrṣuṇā vā --

5.84

ato'vaśyaṃ vaktavyaṃ sākṣyaṃ satyaṃ ca |
asyāpavādaḥ -

5.85

śūdreṇa tu dānādaya ityabhiprāyaḥ | caturṣvapi bhavā brāhmaṇādayo varṇinaḥ | teṣāṃ yatra sākṣiṇi satyābhidhātari vadhaḥ syāt, tatra sākṣyanṛtaṃ vaktumarhati | sadoṣamapi guṇabhūjñānṛtavacanamabhyupagamyate | tathāca gautamaḥ- 'nānṛtavacane doṣo jīvanaṃ cet tadadhīnam' ityuktvāha - na tu pāpīyaso jīvanam' iti | adoṣavacanaṃ cālpadoṣābhiprāyaṃ prāyaścittavidhānasāmarthyād draṣṭavyam | etacca nyāyaprāptameva mandabuddhipratibodhanāya | prāyaścittavidhānāccāvaśyakartavyatātrocyate | anyatrāpi gurulaghutve samīkṣya pāpasyāpyanuṣṭhānaṃ prāyaścittaṃ ca tadapanuttaye kāryaṃ yathā syāt | dharmāntaropayogitvāccaitat kāmakṛtamapyakāmakṛtameva draṣṭavyam | svāyambhuve tu - "vāgdaivatyaiśca carubhiryajeraṃste sarasvatīm | anṛtasyainasastasya kurvāṇā niṣkṛtiṃ parām || kūṣmāṇḍairvāpi juhuyād ghṛtamagnau yathāvidhi | udityūcā vā vāruṇyā tṛcenābdaivatena vā ||” iti | evaṃ prāyaścittacatuṣṭayaṃ yadāmnātaṃ, tat tannirdeśānusāracchūdrādikrameṇa yathāvarṇaṃ kramaśau draṣṭavyam | śūdrasvarūpāpekṣayā ca caroḥ sakṛdvṛttirāvṛttiryathā syāditi carubhirityuktam | asmādeva ca prāyaścittānutānujñānād rājño naiyogikaṃ vadhyānupekṣaṇamiti gamyate | sākṣiṇastu prāyaścittopadeśamātrāi rājakīyavijayānarhā ityavaseyam |
iti sākṣiprakaraṇam | atha likhitaprakaraṇam | sākṣyanantaraṃ vyaktipramāṇakatvāviśeṣāllikhitamucyate -
yaḥkaścid ṛṇādhikrayapratigrahavikrayādirartho niṣṇātaḥ pariśuddhasvarūpasaṅkhyāparimāṇavṛddhyavadhyādikaḥ dhanikarṇikādīnāṃ svarucyā parasparamavasthite tasminnavyabhicārārthaṃ lekhyaṃ voktalakṣaṇasākṣiyuktaṃ bhāvisandehāpanodanakṣamaṃ kāryam | tasya cāyaṃ kramaḥ | dhanikapūrvakaṃ syād ṛṇikāpekṣayā ca dhanikasya pūrvatvaṃ na kālādyapekṣayā |
tataścāyaṃ kramaḥ-

5.89

atrāhamamukaḥ sākṣītyevaṃ likheyuḥ | asamāḥ traya ityarthaḥ | anye tu samā iti chedabhrāntyā dvāvityāhuḥ | tattu bahuvacanavirodhādayuktam | na ca caturabhiprāyaṃ taditi yuktam | ‘lekhye tu paramāstrayaḥ’ iti vacanāt || 87-89 ||

5.90

ṛṇī sākṣī vā yo'lipijñaḥ, sa sarvasākṣisamakṣaṃ lekhakena sākṣiṇā vānyena svamataṃ sākṣyaṃ vā lekhayet |
tataḥ-

5.91

antata iti vacanaṃ prāptatvādadhikanivṛttyartham |
kiṃ punaḥ svahastāropaṇe prayojanam | ucyate—

5.92

ṛṇikasampratipattyarthe hi sākṣiṇaḥ | sa cet svahastenāpi sampratipadyeta, mandaṃ sākṣiprayojanaṃ manyate | etaccopagatādiviṣayaṃ draṣṭavyam |
nirvyājapramāṇaśuddhaṃ ca —

5.93

yad ṛṇaṃ lekhyagataṃ lekhsārūḍhamityarthaḥ | tad deyaṃ puruṣaistribhireva kartṛtatputrapautrairityarthaḥ | tuśabdo vyavacchedārthaḥ | tathāca nāradaḥ — “kramādvyāhataṃ prāptaṃ putrairṛrṇamṛddhṛtam | dadyuḥ paitāmahaṃ pautrāstaccaturthānnivarsate ||” iti | asyāpavādaḥ— ādhistu bhujyate, na caturthānnivarsate | kimanavadhika eva | nahi | tāvat, yāvat tad deyaṃ na pradīyate |
yadā tvṛṇikadeśād deśāntare lekhyaṃ, pramāṇato vā bhraṣṭaṃ, tadā yaḥ prakāraḥ tamāha —

5.94

rājā, parasparaṃ vā dhanikarṇikāvityabhiprāyaḥ | lekhyadoṣo yatra pramādālikhyamāne sañjātaḥ, tad durlekhyam | unmṛṣṭaṃ bhagnākṣaram | chinnaṃ mūṣikādibhiḥ | bhinnaṃ pāṭitam | tathāśabdaḥ prakārārthaḥ | spaṣṭamanyat |
lekhyasvarūpe ced vyabhicārāśaṅkā, ko'tra nirṇayahetuḥ | ucyate—

5.95

sandigdhaścāsāvarthaśceti sandigdhārthaḥ, tadviśuddhirarthaḥ prayojanaṃ yasya lekhyasya tat tathoktam | sandigdhārthanirṇaye tadeva pramāṇamityarthaḥ | tacca svahastalikhitaṃ yadi syāt, tataḥ śuddhameva | saṃśaye tu yuktyādibhirni-
rṇayaḥ kāryaḥ | tasmin kāle devadattasya dravyaprayojanamāsīd , yajñadattaśca tadā svadhanaṃ prayuktavān ityādikā yuktiḥ | samānadeśasthau tadobhāvapyabhūtām iti prāptiḥ | apratārakaścāsau lekhakaḥ prasiddhaḥ, tadīyā lekhyā iti kriyā | cihnaṃ mudrālipiviśeṣādikam | sambandho balopadhyādyabhāvaḥ | āgamo lekhyalakṣaṇayogaḥ | kūṭasākṣitvādyasambhavo hetuḥ | evaṃ yuktyādibhiryat parīkṣitaṃ lekhyaṃ, tat pramāṇamityavaseyam |
evañca nyāyāgamapariniṣṭhitaprāmāṇyasya-

5.96

yanmūlyāt kalāntarādvā dadyāt , tat tasyaiva patrasya pṛṣṭhe lekhayet | dhaniko vānyat svahastaṃ paricihnitamṛṇikāyopagataṃ dadyāt | anyathā dattamapyadattaṃ syāt |
niśśeṣaṃ tu-
ṛṇaṃ dattvā lekhyaṃ pāṭayet | śuddhayai śuddhayarthaṃ nirapavādatvāyeti | yadvā anyattu kārayed anyadeva vā lekhyaṃ kāryam | ṛṇikasyecchayā vikalpaḥ | lekhyavyatirekeṇāpi tu sasākṣikaṃ yad gṛhītaṃ, tat sasākṣikameva dātavyaṃ pariśodhanīyatvāt | sarvathā lekhyavatyarthe lekhyāntarād viśuddhiḥ, sākṣimati ca sākṣyantarāt | yathaivārtho gṛhītaḥ, tathaiva pratideya ityarthaḥ |
iti likhitaprakaraṇam | atha divyaprakaraṇam |
likhitādyabhāve vā parituṣṭayasāmarthye sati-

5.98

mahābhiyogeṣviti vadannamahābhiyogeṣu śapathaprāptiṃ darśayati | tathāca nāradaḥ —
iti | mahābhiyoge mahāpātakādyabhiyoge | spaṣṭamanyat |
kimabhiyoktrāvaśyaṃ śiro vartanīyam | eṣa tāvannyāyaḥ —

5.99

icchayaivābhiyojyābhiyoktroranyataro divyaṃ kuryāt | anyataraḥ śiro vartayet | yadyabhiyukto'rtho'nyathā syāt, tato mamedaṃ dhanaṃ sarvasvaṃ vā yadvedamaṅgaṃ śiro vā gacchedityevamavaṣṭambhena divyakriyāprayoktā śirovartītyucyate | rājadrohamahāpātakāśaṅkāyāṃ tvaśīrṣakamapi syādeva | spaṣṭamanyat |
mahāpātakādyāśaṅkābhāve tu—

5.100

paraśabdo'rthavacanaḥ, yathā brāhmaṇaparamasya dravyam | brāhmaṇārthamityarthaḥ | sahasrādarvāṅ na phālādīni syuḥ sahasrādarvāgeṣāmapravṛttiḥ | nṛpārtheṣu tvalpāmiyogeṣvapi vaheyuḥ kuryuhityarthaḥ | śucayaḥ sadeti | ye hi nityaṃ śucayo daivādāśaṅkitāḥ, ta eva kuryuḥ | na tu sambhāvitāśucitvā apītyarthaḥ |
evaṃśca sati—

5.101

spaṣṭārthaḥ ślokaḥ |
kiṃ sadya eva divyakriyā | netyāha | kiṃ tarhi—

5.102

nṛpādisannidhivacanaṃ kāryagauravapratipattyartham |
na cāviśeṣeṇa sarveṣāṃ sarvadivyāni syuḥ | kiṃ tarhi—

5.103

stryādigrahaṇaṃ kṣatriyādyartham | agnirjalaṃ vāśūdrasyeti | aśūdrasyāgnirjalaṃ vā syāt | vyavasthitavikalpaścāyam | kṣatriyasyāgniḥ, vaiśyasya ca jalaṃ, śūdrasya tu yavāḥ sapta viṣasya vā jalaṃ vā agnirvetyarthaḥ | yadvā agnirjalaṃ vāśūdrasya kṣatriyādijātasyetyarthaḥ | tataśca kṣatriyādīnāmagnyādiṣvicchāvikalpaḥ | smṛtyantarāttu deśakālādivyavasthāprapañcakalpanā |
adhikṛtaśca prāguktaniyamavān kṛtasvastyayanamaṅgalaḥ smṛtyantaroktalakṣaṇatulāṃ pratyupasthitaḥ —

5.104

vakṣyamāṇaṃ karma kuryāditi śeṣaḥ | abhiyukto vyavahāre'bhiśastaḥ | sa tulāmārūḍhaḥ pratimānasamatyena tulādhāraṇavidbhiryadā lakṣitaḥ, tadāsyāsmin pradeśe idamaṅgamityevaṃ cihnārthaṃ lekhāḥ kṛtvāvatāraṇīyaḥ | tulādhāraṇavidvāṃsaḥ svarṇakārādayaḥ | pratimānam aparabhāgasthitaśikyasthaṃ pāṃsuloṣṭapūrṇaṃ piṭakam | spaṣṭamanyat |
avatīrya codaṅmukhaḥ sthitvā —

5.106

sa yadi tulita ūrdhvaṃ gacchet, tadā śuddhiḥ | anyathā tu viparyayaḥ | yattu nāradīye — ‘‘tulito yadi vardheta viśuddhaḥ syānna saṃśayaḥ | samo vā hīyamāno vā na viśuddho bhavet tataḥ ||’’ ityadhogatyāṃ śuddhivacanaṃ, tat taduktābhimantraṇaviṣayaṃ draṣṭavyam || 105, 106 || taptāyaḥpiṇḍadhāraṇaśastraṃ —

5.107

kṛtavrīhivimardanasya taptalohahāriṇo dāhaspaṣṭīkaraṇārthaṃ hastau kṛtavraṇapradeśau lekhākaraṇena ca lakṣayitvā saptāśvatthasya patrāṇyantardhānāya hastayorādhāya saptakṛtvaḥ sūtreṇa veṣṭayitvā vakṣyamāṇalohapiṇḍārpaṇanipuṇaṃ lohakāraṃ gṛhītataptalohapiṇḍaṃ maṇḍalakāsthitasya samīpe prāṅmukhaṃ kuryāt |
itaro'pi prāguktaniyamavānudaṅmukho'dhaḥpiṇḍamīkṣamāṇaḥ kṛtāñjalirbrūyāt—

5.108

lohakāro'pi,

5.111

kṛtalakṣaṇau hastau darśayitvā punaśca mṛditavrīhirapyalakṣitadāhaḥ parājayavyañjakalalāṭasvedādilakṣaṇahīnaḥ kuhakādiśaṅkāvinirmuktaḥ śuddhimāpnuyāt | dāhasaṃśayāntarāpiṇḍapatanayostu punastrirātre saptarātre vā smṛtyantarānusārāt karaṇamavaseyam | spaṣṭamanyat || 109-111 ||

5.112

'satyena mābhirakṣasva varuṇe'tyevamantenodakamabhimantrya nābhipramāṇodakasthasyātidṛḍhasya balinaḥ puruṣasyorū hastābhyāṃ gṛhītvodakaṃ praviśet | punarjalagrahaṇamādarārtham |

5.113

animagnasyaiveṣutraye kṣipte madhyameṣusamīpe javiṣṭhaṃ puruṣamāsthāpya majjanasamakālamevodakasamīpādanyo javiṣṭhastamiṣudeśaṃ pradhāvan gacchet | gate ca tasmin pūrvopasthita iṣumādāya tathaiva pratyāgato yadyudakasthitaṃ magnāṅgamadeśāntarasthaṃ ca paśyet, tataḥ śuddhimāpnuyāditi kṛtavyākhyānamevaitat |

5.115

evamiti prakārārtham, mantrānadhikṛtasyānabhijñasya vāyamevārthaḥ paryāyavacanairvācyo yathā syāt | śārṅgavacanaṃ mandavīryaviṣanivṛttyartham | haimavacanaṃ kālakūṭādivyudāsārtham | spaṣṭamanyat |
prayojanālpatve rucyā vā pūrvoktaniyamevāneva nṛpabrāhmaṇasannidhau gatvā —

5.116

devānugrānādityaprabhṛtīn samyag vidhānenābhimukhyakaraṇāyārcayitvā tadīyaṃ snānodakamādāyābhiyuktaṃ saṃśrāvya 'maivaṃ saṃsthāḥ yathānya Terrakapānamabhipretavaitṛṣṇyādinimittamiti | etaddhi mithyāvādinaṃ janmāntaraśatairapi dāridryakuṣṭhādyupadravaiḥ pratikurvāṇaṃ durnivāraṃ bhaviṣyati ityevamālocya satyāvaṣṭambhamantareṇa mā kurvī'tyuktvā prasṛtitrayaṃ pāyayet |
kathamatra vyaktirityata āha —

5.117

tātkālikaṃ lalāṭasvedādi dvisaptarātreṇa vā daivarājakaṃ yadyugraṃ vyasanaṃ notpadyate, tato nissaṃśayaṃ śuddhiravaseyā | etacca sarvadivyaśeṣatayā ślokārthamavaseyam | tātkālikaṃ yadi dāhādi lalāṭasvedādi vā na syāt, yadi caturdaśarātrādarvāg daivarājakavyasanāvutpādaḥ, tato nissaṃśayaṃ śuddhiḥ, anyathā tu viparyaya ityabhiprāyaḥ | tathāca svāyambhuvaṃ —
“yamiddho na dahatyagnirāno nonmajjayanti ca | na cārtimṛcchati kṣipraṃ sa jñeyaḥ śapathai śuciḥ ||”
iti | 'na cārttimṛcchati kṣiprami'tyetat pūrveṇādāhādinā samuccīyate | caśabdasāmarthyācca lalāṭasvedādyapi | kuhakādipratibandhenāpyadāhādisambhavaḥ | ato na cārtimṛcchatīti dvitīyavyañjakopādānamaviruddham | nanviṃyaṃ divyasmṛtiravyaktamūleva lakṣyate, yato na pratyakṣāderayaṃ viṣayaḥ, divyābhidhānādeva | akāryatvācca nāgamasya | nahyanenedaṃ bhavatītyāgamasya viṣayaḥ | kathaṃ tarhi yāgāt svarga iti | svargakāmasya kartavyatopadeśādasādhanatve ca tadvyāghātād yāgādeḥ sādhanatvamavagamya yāgāt svarga ityucyate | atrāpi tarhi prāyaścittavat saṃśodhanārtho divyopadeśaḥ syāt | satyam | yadyanuṣṭhānamātropadeśaḥ syāt | iha tu taptāyaḥpiṇḍenādagdhasyāparaṃ nirdoṣatvajñāpanamuktam | tadapeśalamiva syāt | ucyate | dve hyete codane | steyādiśaṅkitasya abhyupagacchataḥ prāyaścittarājadaṇḍādiprasaṅgaḥ | anabhyupagame tu ghaṭādyanuṣṭhānamiti | atra cordhvagamanādau satyaduṣṭavyavahāraḥ kārya iti | ataścārthādidamāpadyeta—ūrdhvagamanād vinā na śuddhiriti | ata evopalabhyavyañjakābhāve'pi śapathāyanuṣṭhānamātrādevādṣṭavyavahārasiddhiḥ | tasya tvāmuṣmiko doṣaḥ sthita eva | tathācoktaṃ—'divyānīha viśuddhaye' iti | ihaiva nāmutretyarthaḥ | kuhakādipratibandhe'pi tarhi śuddhiprasaṅgaḥ, na, pratiṣedhāt | yathāha bṛhaspatiḥ—
iti | ataḥ kuhakādirahita evordhvagamanādau śuddhavyavahāraḥ, kuhakādibhāvāśaṅkāyāṃ vā daivarājakavyasanānyutpattau | pāramārthi(ke ? kyau) tu śuddhyaśuddhī kopayujyete | ato vedamūlatvamaviruddham | tathācāmnāyaśchāndogyaḥ— 'puruṣaṃ somyota hastagṛhītamānayantyapahāṣīt steyamakārṣīt | paraśumasmai tapateti | sa yadi tasya kartā bhavati tata evātmānamanṛtaṃ kurute | so'nṛtābhisandho'nṛtenātmānamantardhāya paraśuṃ taptaṃ pratigṛhṇāti | sa dahyate | atha hanyate | atha yadyakartā bhavati tata eva satyamātmānaṃ kurute | sa satyābhisandhaḥ satyenātmānamantardhāya paraśuṃ taptaṃ pratigṛhṇāti sa na dahyate | atha mucyate' iti | evamādīnyanyānyapi tulādidivyaprayogamūlānyanvikyodāharaṇīyāni | atra ca śaṅkitasya paraśugrahaṇenādagdhasya mocanamaduṣṭavyavahārakaraṇaṃ ca vidhīyate | anyattu 1... | ato'pyuktaprakāraṃ vedamūlatvamaviruddham | astu vā śravaṇānusāreṇa vaidikatvam | svarūpe'pyevamādau prāmāṇyamupaniṣadvākyānāmivāviruddhameva | yathācaitadevaṃ tathā vakṣyāmaḥ | evaṃ sati ...darśanānusāreṇādhiṣṭhātṛtvena tulādyantargatalokapālādijagatsākṣībhūtadevatākalpanamapyaviruddham | tathāca māntravarṇikyo devatāḥ 'tvameva sarvabhūtānāmantaścarasi pāvaka!' ityuktāḥ | evaṃ svāyambhuve'pi ca devatādhiṣṭhānameva satyadharmānusāri pradarśitam | tathāha"vatsasya hyabhiśastasya purā bhrātrā yavīyasā | nāgnirdadāha romāpi satyena jagataḥ spaśaḥ ||" iti | spaśaśvaraḥ, sākṣītyarthaḥ, athavā, anumānamūlatvamevāstu | nirdoṣasya doṣatayā śaṅkitasyāgniradāhakaḥ abhrakāderiva dāhānupalambhanāt | anādikālikāvyabhicārivyavahārapravṛttyavāsānvayavyatirekaśuddhānumānaṃ vahnyabhāva iva nirdhūmatānumānamapratihatameva | ato'pyupapannaṃ divyasmṛteḥ samūlatvamityeṣā dik | nanvevaṃsati bhāvinyarthe divyāni na syuḥ | dauṣṭyatadabhāvayorasiddhatvāt | ko vānyathāha | kathaṃ tarhi bhāvinyarthe kośapānādivyavahāraḥ | satyasaṅkalpaprakaṭīkaraṇamātraṃ tad vyabhicarataḥ śiṣṭavigarhaṇasiddhyartham | saṅkalpitānyathākaraṇāttadgatadoṣaḥ sthita evetyalaṃ prasaktyā |

Linked texts (1)