Pramāṇa · Search · About · API

Kamasutra 18

Jayamaṅgalā 18

Language
Sanskrit

18.p1

na tveveti | ṛtau na yojayed, garbhāgrahaṇabhayāt, punarāvartane ca garbhagrahaṇāhārakadārike vyastaśīle syātāṃ, na prasūtāmaciraprasūtām pradarakaṭinirgamabhayād, na mṛgīṃ vṛṣāśvayorakhapāṭikābhayād, na garbhiṇīṃ garbhasrāvabhayād , nātivyāyatāmatisthūlāṃ vyāpārayitumaśakyatvāt |

18.p2

32 || puruṣāyitaṃ saptadaśaṃ prakaraṇam | tadantargatāni puruṣopasṛptānyaṣṭādaśaṃ prakaraṇam || iti śrīvātsyāyanīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalā''khyāyāṃ sāṃprayogike dvitīye'dhikaraṇe puruṣāyitaṃ puruṣopasṛptāni cāṣṭamo'dhyāyaḥ |

18.p3

āliṅganādipuruṣāyitāntaṃ catasṛṣu nāyikāsūktaṃ, 'tṛtīyāprakṛtiḥ pañcamītyeke' ityuktaṃ, tadviṣayamaupariṣṭakamucyate dvividhetyādinā-

18.1

tṛtīyāprakṛtiḥ = napuṃsakaṃ, strīrūpiṇī = strīsaṃsthānā stanādiyogāt, puruṣasaṃsthānā śmaśrulomādiyogād, yadvṛttimāśrityaupariṣṭakamanayostaducyate |
tatra pūrvamadhikṛtyāha-

18.2

tatreti | tayoḥ samyakstrītvakhyāpanārthaṃ tāvatstrīdharmānukarā', tatra veṣaḥ keśaparidhānādivinyāsena, ālāpaṃ=kākalyanugataṃ, līlāṃ=mantharādigamanam, bhāvaṃ=hāsādikam, mṛdutvam=akārkaśyam, bhīrutvaṃ= bhayaśīlatām, mugdhatām=ṛjutām,asahiṣṇutāṃ=prahaṇanavātātapādyakṣamatām, vrīḍāṃ=lajjām, anukurvīta |

18.3

tasyā iti | strīdharmānanukurvantyāḥ, vadane=mukhe, jaghanakarmeti | svarūpākhyānaṃ, bhage liṅgena yatkarma tanmukhe kriyamāṇamaupariṣṭakam, ācakṣata iti | pūrvācāryakṛteyaṃ saṃjñā, upariṣṭānmukhe bhavatītyaṇa- ‘avyayānāṃbhamātre ṭilopaḥ' paścāt 'saṃjñāyāṃ kan', 'amehakatasinnebhya eva' iti parigaṇanādyañ na bhavati |
phalamāha—

18.4

sā tata iti | aupariṣṭakādratiṃ prītimābhimānikīṃ prāguktalakṣaṇām, vṛttiṃ=jīvikām bhāṭolābhād , caritamiti | veśyāyā vṛttaṃ vaiśike vakṣyati, tadveśyeva prakāśayantī gamyairabhigamyamānā ratiṃ vṛttiṃ ca prāpnoti |
dvitīyāmadhikṛtyāha—
aupariṣṭakamekonaviṃśaṃ prakaraṇam || iti śrīvātsyāyanīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalā''khyāyāṃsāmprayogike dvitīye'dhikaraṇa aupariṣṭakaṃ navamo'dhyāyaḥ |

18.5

tuśabdo viśeṣaṇārthaḥ, ratiraupariṣṭakaṃ ca tulyaṃ; vṛttaṃ tu pṛthagiti yadāha-pracchannakāmeti | ābhimānikī prītiḥ kāmaḥ, sa pracchanno yasyāḥ sā puruṣarūpiṇītvātpuruṣeṇa sahasā na samprayujyata iti labdhumicchantī, saṃvāhakabhāvamupajīvediti | loke'ṅgamardanakarmaṇā jīvedityarthaḥ |
evamapi viśvāsābhāvātkathaṃ ratiriti viśvāsanāthamāha—

18.6

saṃvāhane saṃviṣṭasya nāyakasyorū svagātrairudvṛttaparicayatvādupagūhamāneva mṛdnīyād, evaṃ mṛdnatī prasṛtaparicayā cedūrūmūlamapi saṃspṛśet, sajaghanāmati | liṅgasthānaṃ tyaktvā saha jaghanasya stokena bhāgenorūmūlamityarthaḥ |

18.7

sthiraliṅgatāmiti | sajaghanabhāgorūmūlasaṃsparśātstabdhaliṅgatām, pāṇimantheneti | āgopālādipratītena liṅgaṃ ghaṭṭayed, na yathā kathañcit , cāpalaṃ kutsayantīveti | īdṛśastvaṃ capalo yadūrusparśamātreṇa stabdhaliṅgo 'sīti nindayantī svābhiprāyakhyāpanārthaṃ hased na tu ruṣyāt |

18.8

kṛtalakṣaṇenāpīti | stabdhaliṅgatvaṃ rāgasya lakṣaṇaṃ tatkṛtaṃ yasya nāyakasya, upalabdhavaikṛteneti | jñātamukhacāpalena yadi na codyate kuru mukhacāpalamivi, tadā tasminsvayameva vinā codanayopakrameta, puruṣeṇa tūpalabdhavaikṛtenānupalabdhavaikṛtena vā codyamānā nāhamevaṃvidhakarmeti sahasāṅgīkārapratiṣedhārthaṃ vivadeta, tadeva sphuṭayati-kṛcchreṇa ceti | strīrūpiṇī tu prakaṭakāmatvādacoditā'pyādita evopakrameta |

18.9

tatreti | aupariṣṭake, samuccayaprayojyamiti | krameṇa sarve samuccayena yojyamityarthaḥ |

18.10

teṣviti | nimitādiṣu, ekaikaṃ prathamātprabhṛtyabhyupagamya kṛtvā; parityāgecchāṃ darśayet, kautukajananārthamabhyarthanayā'paraṃ prayokṣyāmīti |

18.11

itaraśceti | nāyakaḥ, pūrvasminniti | nimite, taduttaramiti | tasmānnimitādantaraṃ pārśvato daṣṭaṃ, nirdiśedidaṃ ca kurviti, tasminnapi pārśvato daṣṭe kriyayā siddhe taduttaraṃ bahiḥsandaṃśamiti, anena krameṇa sarvesamuccayena nirdiśet, svarāgaparisamāptyarthaṃ, tasmāccābhimānikasukhajananāthaṃ nāyikā'pi tathaiva prayuñjītetyayaṃ codanāyāṃ vidhiḥ, svayamupakrame tu svābhiprāyeṇaiva samuccayaprayojyam |

18.12

karāvambitamiti | avanamanavāraṇārthaṃ kareṇa gṛhītam, oṣṭhayorupari vinyastamagrabhāgenāpavidhyoṣṭhena vartulīkṛtenāvaṣṭabhya; mukhaṃ svaṃ vidhunuyāt=kampayed, oṣṭhayorupari vinyastatvānnimitam |
puruṣābhiprāyādeveti | puruṣābhiprāyameva buddhvā; pratyāsannā'sya ratiriti, giret pīḍayecceti | jihvāvyāpāreṇa pīḍayitvā gired, oṣṭhavyāpāreṇa pīḍayed, āsamāpteriti | śukravisṛṣṭiṃ yāvat, saṅgaraḥ samantād giraṇāt |
19 ||

18.13

hastenāvacchādya muṣṭigrahaṇena, tataḥ pārśvato liṅgamauṣṭhābhyāmavapīḍya, nirdaśanamiti | kriyāviśeṣaṃ, dantavarjamityarthaḥ, dantaistu grahaṇamasti, yadāha—bhavatvetāvaditi | etāvadevāstu yad grahaṇaṃ, nāparaṃ khaṇḍanamiti sāntvayet |

18.14

bhūyaścoditeti | pārśvato daṣṭe sañcoditā punaranyatra coditā, svayamupakrame tvacoditaiva saṃmīlitauṣṭhī liṅgasyāgramantaḥ praveśya; mīlitāvoṣṭhau yayā sā, tābhyāmeva niṣpīḍya karṣayantīva mukhediti | oṣṭhābhyāmevāsya karṣarṇa kurvāṇeva tyajedityarthaḥ, bahiḥsandeśaścarmaṇo bahiḥsandarśanāt |
ābhyantaramāha—

18.15

tasminniti | bahiḥsandaṃśe kriyamāṇe, abhyarthanayā yācanayā, kiñcidadhikamiti | niṣkāsya granthi yāvannāyakaḥ praveśayedityayaṃ codanāpakṣaḥ, svayamupakrame tu kiñcidadhikaṃ praveśyāgraṃ maṇibandhamoṣṭhābhyāṃ niṣpīḍya; niṣṭhīved=nirasyed, antaḥsandaṃśo niṣkośitasya saṃdaṃśanāt |

18.16

oṣṭhavaditi | yathā'dharoṣṭhasyauṣṭhābhyāṃ grahaṇaṃ, tathā niṣkośitasyeti cumbitakaṃ, samagrasaṃjñākhyam |

18.17

taditi | cumbitakaṃ kṛtvā, anyathā hyayogād jihvā'greṇāntaḥ paribhramantā sarvato ghaṭṭayet=spṛśed , agre ca vyadhanaṃ srotaḥsthāne tāḍanaṃ jihvā'greṇaiva, parimṛṣṭakaṃ samantāt sparśanāt |

18.18

tathābhūtameveti | niṣkośitameva, rāgavaśāditi | nāyakasya rāgādhikyāt, tadardhapraviṣṭaṃ granthimatītya praviṣṭaṃ, nirdayamatyantam, avapīḍyāvapīḍyeti | jihrauṣṭhapuṭena dvikhiravapīḍyāvapīḍya mukhedabhyantara eva, tadāmrasyeva cūṣitakam |

18.20

yathārthamiti | yathā rāgo nimitādiṣu mṛdumadhyādhimātrādibhedena sthitastathā stananaprahaṇanayoḥ prayogaḥ, āliṅganādīnāmatrāsambhavād, ityaupariṣṭakamiti| evaṃ viṣayasvarūpaphalavṛttiprakārairaupariṣṭakamuktam|
deśasātmyavaśādviṣaye'pyasya vṛttiriti darśayannāha-

18.21

kulaṭā iti | yaḥ svakulādanyaddeśasadṛśamaṭantyo bhraṣṭaśīlāstāḥkulaṭāḥ, yāḥ sadṛśamasadṛśaṃ vā kulamavicārya; svacchandacāriṇyastāḥsvairiṇyaḥ, yā anyapūrvā vā muktapragrahā nāyakamupacaranti tāḥ paricārikāḥ, yāḥ saṃvāhanakarmaṇā jīvanti tāḥ saṃvāhikāḥ, etatprayojayantītyaupariṣṭakaṃ kārayanti, na kevalaṃ tṛtīyā prakṛtirityapiśabdārthaḥ |

18.22

tadetattu na kāryamiti | prayojyamānamapi, samayavirodhāditi | dharmaśāstre pratiṣiddhametad, 'na mukhe meheta' iti, asabhyatvācceti | sadbhirgarhitatvādasabhyatvaṃ, tasmādasabhyatvāt, prayokturapyasabhyatvaṃ dṛṣṭa eva doṣaḥ, ayaṃ cāpara ityāha-punarapi hīti | yadi hi kulaṭā''dīnāṃ mukhe jaghanakarma kuryāttadā punarapi jaghanakarmakāle rāgavaśādvadanasya saṃsarge saṃsparśe satyartiṃ pratipadyeta duḥkhamadhigacched, vicalito'smīti, svayameveti | na tatra nāyikā'pi |

18.23

veśyākāmina iti | kulaṭā''dayo'pi veśyāviśeṣāḥ, tatkāminonāyakasyādoṣo'yamiti, samayavirodhādityayaṃ doṣo na bhavatītyarthaḥ, patnyānāne caupariṣṭikādau doṣaḥ, 'na mukhe meheta' iti, yadāha vasiṣṭhaḥ— 'yastu pāṇigṛhītāyāṃ mukhe maithunamācaret | pitarastasya nāśnanti daśavarṣāṇi pañca ca' || iti, anyato'pi parihārya iti | asabhyatvādvadanasaṃsargācca, asabhyatvamatiścetyayaṃ doṣaḥ parihāryaḥ, guptyā vaktrasaṃrakṣaṇācca, kasya ciddeśapravṛtteradoṣatvādaparihārya ityapiśabdāt |
ubhayamapi deśapravṛttyā darśayannāha—

18.24

tasmāditi | yataścaivaṃ tasmānna saṃsṛjyanta iti saṃbandhaḥ, yāstviti | yā veśyāstvaupariṣṭakamācaranti mukhe jaghanakarma kurvanti, na tābhiḥ saha saṃsṛjyante saṃprayujyante, mā bhūttadvadanasaṃsarga iti, anyābhiradṛṣṭadoṣatvātsaṃsṛjyanta evetyarthoktam, prācyā aṅgātpūrveṇa |

18.25

āhicchatrikāḥ = ahicchatrabhavāḥ, na saṃsṛjyante, adṛṣṭamaśrutamapyaupariṣṭakaṃ tāsu saṃbhāvyata iti, saṃsṛṣṭā api ta eva kathaṃ cidrāmavaśād, mukhakarma cumbanam |

18.26

sāketāḥ = āyodhyākāḥ, te nirapekṣāḥ, veśyānāṃ saṃprayoge mukhakarmaṇi ca śaucāśaucavikalpābhāvāt |

18.27

nāgarakāḥ = pāṭaliputrakāḥ, saṃprayujyante veśyābhiḥ na tu svayaṃ tāsāṃmukhe jaghanakarma kurvanti, mā bhūdvadanasaṃsarga iti, prayojitāstvācaranti vadanasaṃgargavarjam |

18.28

sarvamiti | saṃprayogamaupariṣṭakaṃ mukhakarma ca, aviśaṅkayeti | sarvaṃ śucītthabhiprāyeṇetyarthaḥ, saurasenāḥ kauśāmbyā dakṣiṇataḥ kūle ye nivasanti |
śaṅkāyāṃ hi svabhāryāsvapyanāśvāsatāmeva darśayannāha—

18.29

evaṃ hyāha— ‘vatsaḥ prassravane medhyaḥ śvā mṛgagrahaṇe śuciḥ | śakuniḥ phalapāte tu strīmukhaṃ ratisaṃgame || iti || evaṃ hīti | śīlaṃ = svabhāvaṃ, śaucam = aśucidravyaviśleṣaṇam , ācāraṃ = trayīkarmānuṣṭhānaṃ, caritraṃ = kulakramā gatāṃ sthitiṃ, pratyayaṃ = viśvāsaṃ, vacanaṃ = valgitakaṃ, kaḥ śraddhātumarhati, paramārthataḥ pratyetuṃ navetyarthaḥ, kuta ityāha-nisargādeveti | ātmalābhādeva nānyasmād, malinadṛṣṭayaḥ = malinabuddhayaḥ, yallokaśāstraviruddhamapyācaranti, na ca parityājyā evaṃbhūtāapi, puruṣārthahetutvāt , tasmādratavidhau smṛtita eva śaucamanveṣṭavyaṃloke smṛteḥ prāmāṇyāt , tāṃ smṛtimāha-evaṃ hīti | āha-smṛtikāraḥ, mukhavarjaṃ gauḥ sarvato medhyetyuktaṃ, prasnavanakāle tu mukhaṃ śuci tatspṛṣṭaṃkṣīramapi, śvapacyucchiṣṭaṃ tyajedityukam, mṛgagrahaṇe phalapātakāle ca mukhasya śucitvānmāṃsaṃ phalaṃ ca śuci, tathā, ratisaṅgame = ratyarthasaṅgame, strīmukhaṃ kṛtaupariṣṭakamanyadvā medhyaṃ, nānyadā sarvāśucinidhānatvāditi, asminsmṛtyarthe sarvatra cumbanaprasaṅga iti |
svamataṃ darśayannāha—

18.30

śiṣṭavipratipatteriti | śiṣṭānāṃ prācyāhicchatrikanāgarakāṇāṃ vipratipattirdṛśyate, yathoktamprāk , tasmādratisaṅgame'pi strīmukhanna medhyaṃ, śiṣṭācārasya prāmāṇyād, yadyevaṃ vigītā smṛtiraprāmāṇikā syād, yathoktam— ‘viruddhā ca vigītā ca dṛṣṭārthā dṛṣṭakāraṇā | smṛtirna śrutimūlā syādyā caiṣā bhavataśrutiḥ’ iti | atrottaramāha-sāvakāśatvāditi | patnīmevādhikṛtyetyuktam— ‘strīmukhaṃ ratisaṅgame’ iti, yadyevaṃ veśyāsu cumbanavikalpānarthakyamityatra pākṣikamabhyanujñānamāha—deśasthiteriti | yo yasmindeśa ācārastadanurūpaṃ pravarttata, deśācārasya tatratyānāṃ prāmāṇyād, vṛttipratyayānurūpamiti | yathā saumanasyaṃ yathā ca viśvāsastathā pravarteta na śāstreṇaiva kevaleneti |
idaṃ strīviṣayamasādhāraṇamaupariṣṭikamuktaṃ striyā eva kartṛtvāt , puruṣaviṣayamāha—

18.31

pramṛṣṭakuṇḍalā iti | ujjvale kuṇḍale yeṣāmiti, nepathyopalakṣaṇaṃgṛhītanepathyā ityarthaḥ, yuvānaḥ prāptarāgatvārtkatuṃ kuśalā naṭasvarūpāḥ, nānye doṣād, yathoktam— 'ajātaśmaśravaśceṭā viśvāsyā mukhakarmaṇi | yojyā gṛhītanepathyā netare śmaśrudoṣataḥ' iti | keṣāṃ ciditi | ye mandarāgā gatavayaso'tivyāyatā ye ca strīṣvalabdhavṛttayaḥ |
idamapyasādhāraṇam ekasyaiva kartṛtvāt , dvayoḥ kartṛtve sādhāraṇaṃ, yadāha—

18.32

tatheti | nāgarakā ye nāgaravṛttāvadhikṛtāḥ, ke ciditi | yoṣāprāyāḥ, hitaiṣiṇaḥ, visraṣṭisukhakāritvād, rūḍhaviśvāsā maitryā, parasparaparigrahamiti | mama tāvatkuru paścāttavāpi kariṣyāmīti, yugapadvā dehavyatyāsena rāgātkālamanapekṣamāṇāviti dvividhaṃ sādhāraṇaṃnāgarakā ityupalakṣaṇaṃ, striyo'pi kurvanti, yathāktam— 'antaḥpuragatāḥ kāścit striyaścāprāptabhāṇḍakāḥ | bhage hyanyonyaviśvāsātkurvanti mukhacāpalam' iti |

18.33

tathā strīṣviti | yathā striyaḥ puruṣeṣu tathā stroṣu puruṣāḥ paricārakā nāyakā vā ke cidraṃge mukhena karma kurvanti, kileti | saṃbhāvanāyāṃ, tasya ceti | puruṣakartṛkasya, vyāsaḥ prakāraḥ, mukhacumbanavaditi | kanyācumbane nimitādinā, anyatra samādigrahaṇena yo vidhiḥ so'syāpi yathāsambhavaṃ vijñeyaḥ |

18.34

parivartitadehāviti | pārśvasaṃ Werner pumān striyā ūrvoḥ śiro nidhatte strī ca puṃsa iti yugatsaṃprayujyete, ekasminkāle mukhena parasparopasthendriyagrahaṇāt, kākilaḥ smṛta iti | strī pumāṃśca kāka iva kākaḥ, mukhenāmedhyagrahaṇāt, tau vidyete yasmin, kāma iti | picchādiṣu draṣṭavyaṃ, kakanaṃ vā kāko laulyaṃ, 'kaka laulye' iti dhātupāṭhāt, tadvidyate yayoḥ strīpuṃsayoritīnipratyayaḥ, tau lātyādatta iti |

18.35

tasmāditi | guṇavataḥ = nāyakaguṇayuktān, caturān = lokayātrākuśalān, tyāginaḥ = dānaśūrān, varān = abhigroupjatādyupetān, khaleṣu = nīceṣu, tāneva darśayati-dāsahastipakādiṣviti | rajyanta iti | svabhāvākhyānam, aśiṣṭadharmācaraṇādvā, teṣu ca raktā aparacaritamapi prakāśayanti |

18.36

na tvetaditi | naivaṃ veśyābhiḥ kārayedu, brāhmaṇo vidvān, śrutismṛtyarthatattvajñaḥ, mantrī rājadūrdharaḥ prādhānyena yo rājyaṃ saṃvāhayati, samāsānto'trānityatvānna bhavati, anyo vā kaścid gṛhītapratyayoloke viśvāsyaḥ, tāsu kriyamāṇaṃ loke labdhasamākhyānaṃ-gauravaṃ vyāvartayati, ato mā bhūddanasaṃsa্পর্শdoṣaḥ, asabhyatvadoṣastu durnivāronetareṣāmavivakṣitatvāt |
raṇasyāpi prayogaprasaṅga ityāha—

18.37

na śāstramiti | abhidhāyakaṃ śāstramastīti naitāvatprayoge kāraṇaṃ, śāstrārthānvyāpina iti | āliṅganāderarthasya ratyaupayikatvāt, sarvāneva kāmino'dhikṛtya pravṛttatvāt, prayogānekadeśikān, kasya cidevārthasya śiṣṭaiḥ pravartanāt |
ayaṃ ca nyāyo'nyatrāpītyāha—

18.38

rasavīryavipākā iti | raso madhurādiḥ, vīryaṃ sāmarthyam, pāka upayuktasya pariṇāmo madhurādiḥ, śvamāṃsasyāpi kīrtitā iti vyāpitvaṃrasādīnāṃ, kim bhakṣaṇaṃyaṃ vicakṣaṇairityekadeśitvam |
yadyevaṃ śiṣṭaparihṛtatvādayahopadeśānarthakyamityāha—

18.39

santyeveti | santi tādṛśāḥ puruṣā ye śucyaśuciṣu nirvikalpāḥ, deśāstathāvidhā lāṭasindhuviṣayādayaḥ, kālā aupariṣṭakasātmyāḥ, ṛthāyattā yadāyattajīvitādayaḥ, yogā iti | mukhacumbanavadvidhayaḥ |

18.40

tasmāditi | yataścaivaṃ tasmātsādhāraṇasya vā yathāsvaṃ deśakālau saṃvīkṣya, prayogamupāyaṃ ca prayujyate'neneti, śāstramabhidhāyakam, ātmānaṃ ca, kataranme yuktamiti, na vā prayuñjītobhayamapi vidvān svamātmānaṃsaṃvīkṣya |
atha vā nāyaṃ puruṣādiniyama ityāha—

18.41

iti śrīvātsyāyanīye kāmasūtre sāmprayogike dvitīye'dhikaraṇeaupariṣṭakaṃ navamo'dhyāyaḥ | āditaścaturdaśaḥ | arthasyeti | aupariṣṭakasya rahasi bhavatvāt cittasyāsthiratvāt, viśeṣato rāgasaṃyuktasya, kaḥ kuryād vidvānitaro veti, kadā kiṃmattāvasthāyāmitarasyāṃ veti, kiṃ kuryāt sādhāraṇamasādhāraṇaṃ laukikaṃvā samprayogamiti, kuto hetoḥ kiṃ rāgāddeśapravṛtterveti, ko jñātumarhati naivetyarthaḥ |
evamaupariṣṭakāntaṃ ratamuktaṃ, tasyārambhe'vasāne ca kiṃ pratipattavyamiti tadudbhavaṃ ratārambhāvasānikamucyate, tatra yadyapi prītiviśeṣānantaraṃ ratārambhikaṃ yuktaṃ ratāvasānikaṃ cehaiva tathābhūtatvādanuṣṭhānakramasyeti, tathā'pi pratītisambhavādā liṅganādīnāṃ tadabhidhānaṃ tadanantaraṃ ca pratīkanyāyena sarvaśeṣatayā ratārambhaḥ, tatpratibaddhatvāccāvasānikam | tatra pūrvamadhikṛtyāha-

Linked texts (1)