Pramāṇa · Search · About · API

Kamasutra 37

Jayamaṅgalā 37

Language
Sanskrit

37.p1

evamanuvartitātkāntādvittamādadīta, tacca nānupāyena sādhayedityyuktam, idānīmarthāgamopāyā ucyante, taccādānaṃ dvividhaṃ--svābhāvikamitaracca, yadāha--

37.1

saktāditi | uktalakṣaṇāt, svābhāvikaṃ na yatnamapekṣate, saktasyārtheṣu nirapekṣatvād, upāyataśca yadasaktādbhavati tatprāyatnikam |

37.2

tatra svābhāvikaṃ vittaṃ saṃkalpitam, etāvattayā deyamiti saṃkalpitātsamadhikaṃ vā labhamānā nopāyānprayuñjīta, sulabhatvāt, tenāsaṃkalpite ca prayogaḥ |

37.3

viditamapīti | svābhāvikatvena samadhikatvena ca, paricchinnamapyupāyaiḥ pariṣkṛtamupabṛṃhitaṃ dviguṇaṃ dāsyatīti, tatra prayogo yuktaḥ |
yairupāyairādīyamāne'pyarthe nārthaparatā jñāyate tānapāyānāha—

37.4

alaṃkāreti | bhakṣyaṃ = laḍḍukādi, bhojyam = annādi, kṛtamakṛtaṃ vā, peyaṃ = surādi, vastraṃ, caturvidhaṃ-tvakphalakṛmiromajaṃ, gandhaḥ = kuṅkumādiḥ, mālyaṃ = grathitakusumādi, ādiśabdāttāmbūlapūgaphalapaśubhāṇḍopaskarādi, taduddhāryamiti saṃbandhaḥ, vyavahāriṣviti | vikretṛṣu vyavasthitaṃ, kāli kamiti | kālena deyam , uddhāryamādātavyamityarthaḥ, arthapratinayaneneti | mūlyapratidānena na tu dravyasyaiva pratinayanena tatsamakṣaṃ yato dṛṣṭvā svayameva mūlyaṃ dāsyati |

37.5

tadvittapraśaṃsā, tatsamakṣamityeva, rocayate madīyamiti tatpraśaṃsata iti dadāti |

37.6

vrateti | āgāmyaṣṭamyāṃ mama vrataṃ, tatrānena prayojanamiti, darśa mayā vṛkṣo ropitastasya pratiṣṭheti, āmrāṇāṃ madhūkānāṃ mayā''rāmaḥ kāryaḥ, kṛtasya vā karṇavedhādikaṃ kāryamiti, devakulamutthāpitamutthāpitasya vā pratiṣṭheti, taḍāgaṃ puṣkariṇyādikaṃ khānitasya vā pratiṣṭheti, utsavaḥ paraśvo bhavitā tatrānena prayojanamiti, snigdho'yamāgatastasya prītyā'vaśyaṃ kiṃciddeyamiti tadvyapadeśaḥ |

37.7

tadabhigamaneti | nāyakābhigamanaṃ nimittaṃ yasya, rakṣibhirdāṇḍapāśikaiḥ sahāyaiḥ kṛtasaṃvitkaiścorairvā kṛtasaṃvitkairalaṃkāraparimoṣaḥ kāryaḥ, yeneyamasmanmūlamāgacchantī muṣiteti jñātvā'nyamalaṃkāraṃ prayacchati |

37.8

dāhāditi | pramādādutthite'gnau ca dagdhamiti, nāśaḥ prakāśyaḥ na tu svayamādīpyo'nekaprāṇyupaghātadoṣāt , kuḍyacchedāditi | coraiḥ saṃdhiṃ khātvā'pahṛtamiti nāśaḥ, coravyañjanairvā kuḍyacchedānnāśaḥ, pramādāditi | mama māturvā pramādād gṛha eva dravyanāśaḥ |

37.9

tatheti | yathā svadravyasya dāhādinā nāśastathā yācitālaṃkārāṇāṃkāryavaśādanyato mārgitānāṃ, nāyakālaṅkārāṇāṃ tena sthāpitānāṃ, dāhādinā nāśe prakāśite'vaśyaṃ prayacchati, svakīyaṃ ca na mṛgayate, praṇidhibhiriti | paricārakamukhyā ye nāyakena praṇihitāstairvyayasya nivedanaṃ,nāyakāgratastvāmabhigantumasyāḥ sarakatāmbūlādibhiriyān vyaya utthita iti |

37.10

tadarthamiti | nāyakanimittavyayārtham , ṛṇagrahaṇaṃ, tatsamakṣamityarthād, jananyeti | ṛṇaṃ kimiti gṛhṇāsi kathaṃ tvayā śodhayitavyam ? ityabhidadhatyā mātrā saha, tadudbhavasya nāyakasaṃbandhinaḥ kṛte nātmīyasya, vivādaḥ kartavyaḥ kiṃ tavāhamevātmānamapi vikrīya śodhayiṣyāmīti, tena tathāvidhaṃ dṛṣṭvā'vaśyaṃ dadātītyarthaḥ |

37.11

suhṛtkāryeṣviti | nāyakamitrotsavādikhanabhigamanaṃ kāryamāhūyamānayā'pi nāyakena śabdyamānayā'pi, kāraṇamāha—anabhihārahetoriti | abhihāraḥ = upāyanaṃ, tanmama nāstīti |

37.12

taiśca pūrvamāhṛtā iti | suhṛdbhirasmākamapyutsave mahānto'bhihārāḥpūrvamupanītā iti nāyakasya pūrvaṃ śrāvitāḥ syuḥ, yāvadeva suhṛtkāryaṃ na saṃbhavati, pūrvaṃ yācitaṃ hi kāryakāle prayacchati, yadi na dadyādavaśyameva tadānīmanabhigamanam |

37.13

ucitānāmiti | pratyahaṃ śarīrasthityarthaṃ kriyamāṇānāṃ, vicchedaḥkāryaḥ, yenāyamidānīṃ śarīrasthitirapyasyā na saṃbhavatīti |

37.14

nāyakārthaṃ ceti | nāyakādartho yasmin kārye tat kāryaṃ, śilpiṣu nirdeśyamiti śeṣaḥ, ayamutkṛṣṭaḥ śilpī kārayeyaṃ bahu mṛgayate, tacca mama nāsti yadi tvaṃ prayacchasi no cedyadā bhaviṣyati tadā kārayiṣyāmīti |

37.15

upakārakriyā = upakārakaraṇaṃ, kāryahetoriti | idaṃ tatkāryaṃ yadupakṛto vaidyo bheṣajāpadeśena nāyakena dāpayati, mahāmātraścopakṛto haṭhādadātukāmenāpi |

37.16

mitrāṇāmiti | nāyakasambandhināmupakartuṃ śīlaṃ yeṣāṃ nānyeṣāṃ,vyasaneṣu daivamānuṣeṣu, abhyupapattiḥ = sāhāyyaṃ, tāni hi vyasaneṣvabhyupapannāni nāyakamabhidhāyopakurvanti |

37.17

gṛhakarma = chādanaveṣṭanādi kārayitavyaṃ, sakhyāḥ svasyāḥ putrasyotsaṅganaṃ yasyotsavatāpratipattiḥ, kriyākālopalakṣaṇaṃ caitad, annaprāśanaṃ cūḍākaraṇādi vā karaṇīyaṃ, dohadaḥ = abhilāṣaḥ, asmatsakhyāḥ, vyādhirvā''kasmikaḥ pratikartavyaḥ, mitrasya ca yuṣmadīyasya, putrādimaraṇānmameha duḥkhamutpannaṃ tasya darśanādapanetavyamityevaṃ gṛhakarmādi vyapadeśyāmiti śeṣaḥ |

37.18

alaṅkāraikadeśavikraya iti | svasyālaṅkārasyaikadeśamākṛṣya tatsamakṣaṃ vikrayo yenāyaṃ madarthaṃ vikrīṇātīti prayacchati |

37.19

tayā nāyikayā, śīlitasya rucitālaṅkārasya, bhāṇḍopaskarasya vā śīlitasya, vaṇijaḥ kṛtasaṅketasya,nāyakasamakṣaṃ darśanaṃ kartavyaṃ yenāyaṃnāstyasyāḥ kimapi yacchīlitamapi vikretumārabdhamiti prayacchati |
‘bhāṇḍasaṃplave viśiṣṭagrahaṇam’iti, dattakasūtram, asya spaṣṭārthaṃ sūtrāntaramāha-

37.20

pratigaṇikānāmiti | bhāṇḍasya sādṛśyātsvena bhāṇḍena vyatikare parivartai sati, mā bhūtpunarevamiti pratiśiṣṭasya, pramāṇasaṃsthānābhyāṃ tato'dhikasya, grahaṇaṃ, vaṇijo hastāt krameṇa nāyakasamakṣaṃ kuryāt, yenāyaṃ krītvā prayacchati, prāyaśaśca veśyānāṃ sāmānyānāṃ kāryotpattāvanyonyasya bhāṇḍaṃ yācitakaṃ bhavatīti pratigaṇikāgrahaṇam |

37.21

avismaraṇamiti | vismaraṇe hi tavedaṃ mayopahṛtamiti yadi tenābhihitā kiṃ brūyād, anukīrtanaṃ ca tatsamakṣaṃ yenopakṛtamatra na naśyatīti, punaḥ prayacchati |

37.22

praṇidhibhiḥ = cāraiḥ, pratigaṇikānāmātmanā tulyadānamanarhāṇāṃ, lābhātiśayaśrāvaṇaṃ nāyakasamakṣaṃ, bhavadāvāsādviṣṇumitrayā labdhamidamadhikamityādi |

37.23

tāsviti | pratigaṇikāsu, yo lābhastasmādapyadhikamiti yojyam, bhūtaṃ vā nāyakena dattam, abhūtamadattam, vrīḍitā nāmeti | lajjiteva varṇayed, yena so'pi lajjitaḥ prayacchet |

37.24

pūrvayogināmiti | pūrvasaṃsṛṣṭānāṃ viśīrṇānāṃ, lābhātiśayenādhikena lābhena, punaḥ sandhāne yatamānānāṃ yatnaṃ kurvatām, āviṣkṛtaḥ = prakaṭaḥ, pratiṣedhaḥ kartavyaḥ, yathā'sau śrutvā mayyanurakteti prayacchati |

37.25

tatspardhināṃ ceti | nāyakaspardhināṃ tyāgayogitānidarśanaṃ praṇidhibhistyāgayogitvakhyāpanārthamityarthaḥ, yenāyaṃ śrutvā'vatāra eṣāṃ mā bhūditi prayacchati |

37.26

na punareṣyatīti | na punargehamenenāgantavyamiti, bālena prayuktena yācitakaṃ kāryamidaṃ me dehīti, bālavadvā lajjāṃ tyaktvā yācitavyamityarthaḥ, ete'rthāgamopāyā deśakālāvasthā'pekṣayā prayoktavyāḥ |
ityarthāgamopāyāstripañcāśattamaṃ prakaraṇam || saktādvittādānamupāyairuktaṃ, virakte tu kiṃ pratipadyeteti, viraktapratipattirucyate, tatra viraktasya lakṣaṇamāha-

37.27

viraktaṃ ceti | nityameveti | sarvatra kriyāsu vartamānam, prakṛtivikriyāta iti | svabhāvānyathātvenetyarthaḥ, aneneṅgitamanyathāvṛttilakṣaṇaṃ darśayati, mukhavarṇācca vidyādityeva, mukharāgādityarthaḥ, kaścideva mukharāge virāgaṃ sūcayati, teneṅgitākārābhyāṃ raktavadviraktamapi vidyādityukam|
tāmanyathāvṛttimāha-

37.28

ūnamiti | atiriktaṃ vā yathādīyamānāt |

37.29

pratilomaiḥ saṃbadhyate, nāyikāyā vipakṣaiḥ saha prītiṃ karoti |

37.30

vyapadiśya 'snātavyam' iti, anyatkaroti, sañjīkṛte'pi snānopakaraṇe bhuṅkte |

37.31

ucitamācchinatti, pratyahaṃ dīyamānaṃ na dadāti |

37.32

pratijñātamidaṃ mayā deyamiti vismarati, na pratijñātamiti, anyathā yojayati na tvidamiti |

37.33

svapakṣairiti | mitrādibhiḥ saha, saṃjñayā bhāṣate na vacasā mā śrauṣīdiyamiti |

37.34

mitrakāryamapadiśya, mayā'dya kartavyamityanyatra śete, nāyikā'ntaḥ ragṛhe|

37.35

pūrvasaṃsṛṣṭāyāśca nāyikāyāḥ paricārakeṇa saha, mithaḥ = rahasi, kathayati yatpūrvavṛttaṃ vartamānanāyikāgataṃ vā |
tasminvirakta iti jñāte'nuṣṭhānamāha-

37.36

tasyeti | viraktasya, sāradravyāṇi = suvarṇarajatādīni, haste kurvīta, prāgavabodhāditi | yāvadasau na jānāti, jñāto'hamanayā virakta iti, anyathā pratividhānāntaraṃ cintayet , tatrāpyanyāpadeśena yatkiṃcidvyājaṃ kṛtvetyarthaḥ |

37.37

tāni ceti | sāradravyāṇi, asyā iti | nāyikāyā hastād, uttamarṇa iti | yasmāduttamarṇānnāyakārthamṛṇamāhṛtaṃ gṛhītavatī sa tayā kṛtasaṃketaḥ prasahyābhibhūya gṛhṇīyāt |

37.38

vivadamāneneti | madīyametattvaṃ kiṃ gṛhṇāsīti vivādaṃ kurvatā nāyakena saha, dharmastheṣu prāṅ vivākādiṣu ca, vyavahareduttamarṇaḥ, yadi tu na vivadeta siddhaṃ kāryam |
iti viraktapratipattiścatuḥpañcāśattamaṃ prakaraṇam || viraktasya svayameva niṣkāsitatvānna niṣkāsanaṃ, yastu saktavāntsvayaṃ na niṣkasati, tasya niṣkāsanakramā ucyante, tatrāyaṃ prathamaḥkalpo yadasyānupālanaṃ, yadāha-

37.39

saktamiti | alpaṃ dadatamapi, vyalīkenāparādhenānupālayet, tasya saktatvāt, pūrvaṃ bahudhā kṛtopakāro'pi parāmicchati yadā tadā niṣkāsayedityarthaḥ |

37.40

asāraṃ = nirdravyam , apavāhayed = niṣkāsayed, yadyapi tadātve nāsti, tathā'pi bhaviṣyatīti cedāha-niṣpratipattikamiti | niranuṣṭhānamityarthaḥ, nanu ratiphalatvātkathaṃ niṣkāsya iti cenna, anyamavaṣṭabhyeti | anyasmādubhayopapatteḥ, varttamānādanyaṃ pūrṇasaṃsṛṣṭaṃ viśīrṇam, anyaṃ vā''sṛtyāpavāhayediti yojyam, anyathā vipakṣasyābhāvāt satyapyupāyaprayoge saktasyāniekāsanāt |
te ca niṣkāsanopāyāḥ prakāśe rahasi vā sthitasya, tatra pūrvamadhikṛtyāha-

37.41

tadaniṣṭaseveti | tasya nāyakasya yadaniṣṭaṃ tasya sevā kartavyā, yenāyaṃprāgeveyaṃ mama cchandānuvartinī saṃprati kāmaṃ parīvādayuktā virakteti vyāvartate, ninditaṃ = tṛṇacchedaloṣṭamarddanādi tasyābhyāsaḥ punaḥ punaḥ karaṇaṃtadagrato, yenāyaṃ mamāśubhaṃ kāṅkṣata iti jānāti, oṣṭhanirbhogaḥ, taṃ dṛṣṭvā svamoṣṭraṃ ca kroḍīkṛtya bahirniṣkāsayet, pādena bhūmerabhighātaḥ, bhūmau pādāsphālanaṃ, tadubhayaṃ nityakruddhatākhyāpanārtham, avijñātaviṣayasya saṃkatheti | yasminviṣaye nāyakasya parijñānaṃ nāsti, tasmin tasya saṃbandhinaḥśobhanamidaṃ jānātīti saṃkathā kartavyā, yathā'sya lokamadhye vailakṣyaṃ bhavati, vijñāteṣvavismayo virāgakhyāpanārthaṃ, kutsā ca, duḥśikṣitamasyaitaditi, darpavighātaḥ śauryādijanitadarpasyāpanayanam, anyaṃ protsāhya yenāyaṃ vilakṣībhavati, adhikaiḥ saha saṃvāsaḥ, yena tebhyo bibhyanna ḍhaukate, anapekṣaṇamiṣṭāniṣṭavastuṣvavajñākhyāpanārthaṃ, samānadoṣāṇāṃ nindā, yathā'yaṃ taddvāreṇa māṃ kutsayatīti jānāti, rahasi cāvasthānaṃ, ratā'rthesaṃkathā'rthe vā |

37.42

ratopacāreṣviti | ratārthaṃ sarakatāmbūlādiṣūpacāreṣu, udvega ityapratigrahaṇam, pratigrahaṇe vā'saumanasyam, mukhasyādānaṃ mukhaṃ cumbituṃ na deyaṃ, jaghanasya rakṣaṇaṃ draṣṭuṃ spraṣṭuṃ vā na deyaṃ, nakhadaśanakṣatebhyastatkṛtebhyaḥ jugupsā = nindā, bhujamaṭyeti | bhujau vyatyasya stanaskandhayornidadhyāt, tato bhujāvekīkṛtya sūcīva sūcī tayā vyavadhānaṃ pariṣvaṅgasya, stabdhatā gātrāṇāṃ kartavyā nākraṣṭuṃ dadyādityarthaḥ, sakthnorvyatyāsaḥ, sakthinī vyatyasyed yantrayoge pratiṣedhārthamūrū vyatyasyedityarthaḥ, nidrāparatvaṃ cātmanaḥ khyāpyaṃ, śrāntamupalabhyeti | yadi kathaṃ cidrantuṃ pravṛttastatra śrāntaṃ codayetpravartayituṃ na puruṣāyitena sāhāyyaṃ dadyāt, tatra coditasyāśaktau hāsaḥ kartavyaḥ, pāṣṇyāṃ'bhihatya yathā'yaṃ viraktībhavati, śaktāvanabhinandanaṃ vairāgyakhyāpanārthaṃ, divā'pīti | astyeva kaścitkāmagardabho yaḥ pratiṣiddhamapi divā maithunamācarati, bhāvamutkaṇṭhāṃ saṃprayogecchāsupalabhya, ceṅgitākārābhyāṃ mahājanābhigamanaṃ, ratigṛhānnirgatya tadicchāvyāghātārtham |
vākyeṣviti | chalagrahaṇaṃ virūpakamukamiti, anarmaṇīti | krīḍārahite'pi saṃkathane hāso'kasmātkartavyaḥ, yenāyaṃ vinaiva krīḍākriyayā māmupahasatīti manyate, narmaṇi ceti | krīḍāyāṃ prastutāyāmarthāntaramapadiśya haset, tasminnāyake vadati sati parijanasya svasya kaṭākṣeṇa prekṣaṇaṃ kartavyaṃ, tāḍanaṃ ca, sahāsaṃ hastena yenāyaṃ jānāti nāsmatkathāyāṃramata iti, āhatya ceti | tena kriyamāṇāṃ kathāmapāsyān‍yāḥ kathāḥkartavyāḥ, tadyalīkānāṃ nāyakāparādhānāṃ vyasanānāṃ dyūtādīnām, aparihāryāṇāmiti | yānyubhayānyapi parihartumaśakyāni teṣāmanukīrtanaṃ vairāgyajananārtham, marmaṇāṃ cānukīrtanaṃ yeṣūkteṣu duḥkhamāste, ceṭikāmupaśiṣya sarvamabhidhāpayed, ebhirupāyairniṣkramaṇayogyatāmāpāditasyopāyadvayaṃ yataḥ punarnārgacchatīti |

37.44

āgate cādarśanamiti | yāvadyāvadāgacchati tāvattāvadātmānaṃna darśayet, paśyati cedayācyayācanaṃ, yanna yācitumarhāta tadyāceta, ante cāvasāne mokṣaḥ svayameva parityāgaḥ kartavyaḥ, tasyopāyaiḥprāyeṇa nivāritatvāt, parigrahakalpa iti | veśyāyā gamyasya yaḥ parigrahastasya kalpo vidhiretāvāneva dattakaprokto na mayā'bhihitaḥ, tena hi gaṇikānāṃ niyogātsaṃkṣepeṇābhidhātumīpsitatvāt |
yatta taccheṣabhūtaṃ viśīrṇapratisaṃdhānādikamapi bābhravyoktaṃ, tadahaṃ vakṣyāmīti manmate, yadi parigrahaḥ kartavyo'nenādhikaraṇena kathyate, kathaṃ vaiśikam ? ityucyata ityāhabhavataścātra ślokau-

37.45

parīkṣyeti | sahāyagamyāgamyagamanakāraṇacintāṃ kṛtvetyarthaḥ, gamyaiḥsaṃyogo gamyopāvartanena, saṃyuktasyānurañjanaṃ kāntānuvṛttaḥ, saktādarthasya cādānaṃ tadupāyaiḥ, ante mokṣaśca niṣkāsanakramaiḥ, etatsarvaṃ veśyocitaṃ na kulayoṣiducitaṃ, tacca vaiśikamiti saṃjñitaṃ, yadāha kātyāyanaḥ- 'veśaṃveśyājanocitam' iti, sa prayojanamasyeti vaiśikam |
tasya veśasya prayojanamāha-

37.46

evamiti | kalpeneti | vaiśikākhyena, nātisaṃdhīyate = nātivañcyate, puṣkalāniti | anekānityarthaḥ |
iti niṣkāsanakramāḥ pañcapañcāśattamaṃ prakaraṇam || iti śrīvātsyāyanīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalā''khyāyāṃ vaiśike ṣaṣṭhe'dhikaraṇe'rthāgamopāyā viraktapratipattirniṣkāsanakramāstṛtīyo'dhyāyaḥ |
śāstrakāra eva prakaraṇasaṃbandhamāha-

Linked texts (1)