Kamasutra 39
Jayamaṅgalā 39
- Language
- Sanskrit
39.p1
trividhā veśyā-ekaparigrahā, anekaparigrahā, aparigrahā ceti, tatra pūrvasyā lābha uktaḥ, dvitīyāṃ vakṣyati, tṛtīyāyā vinā parigrahamanekasmāllabhamānāyā lābhaviśeṣā ucyante, tatrāparigrahakāraṇamāha-
39.1
gamyeti | yadā gamyā bahavastebhyaḥ spardhayā bahu labhate, pratidinaṃcaikaikamabhigacchantī tadā naikaṃ pratigṛhṇīyāt, sa hi bahu pratidinañca na dadāti |
yadyevamaniyato lābhaḥ tataśca kaścitsvalpamapi dadyāt tadgrahaṇe cānye'pi tāvanmātrakameva dadyurityāha-
39.2
deśaṃ sampannamitaraṃ vā, kālaṃ yatra kāma udbhūtaśaktiranudbhūtaśaktirvā, sthitiḥ = deśapravṛttiḥ, yathā'parakāyaṃ sevamānasyaikaguṇaḥ pūrvakāyamapi dviguṇaḥ, ātmano guṇānrūpavaidagdhdyādīn sato'sato vā, tathā saubhāgyam, anyābhya iti | veśyābhyaḥ sthānamātrābhyāmātmano nyūnatvaṃ cādhikyaṃ cāvekṣya tadanurūpaṃ rajanyāmarghaṃ sthāpayed , iyamekāṃ rātrimiyatā śeta iti |
tacca yadā'vasthāpitenārgheṇa gamya eva svadūtasampreṣaṇena bhāṇayati siddhaṃ kāryaṃ, no cettatrāha-
39.3
tatpratibaddhān = gamyapratibaddhāna, prayojayedabhiprāyajijñāsā'rthaṃ, viditābhiprāyā tu svayaṃ prahiṇuyāt preṣayedātmīyānityarthaḥ |
dūtasampreṣaṇādgamyasamprayoge rajanyarghalābhaḥ, tasmānniyamitādadhikoyo'nurāgāllabhyate sa lābhātiśayaḥ, taṃ cedādaiva labhate bhadrakameva no cedatrāha-
39.4
dvīti | itiśabdo vikalpārthaḥ, dvau trīṃścaturo vā vārānekasyāpi mūlaṃ gacchet, parigrahakalpaṃ sakalaṃ ceti | tāvatsu divaseṣvanyanirapekṣā'nurañjanavidhimācaredityarthaḥ |
idānīnniyatamatiśayavantaṃ rājanyarghalābhamadhikṛtyārthitayā dravyasvarūpato gamyataśca viśeṣamāha-
39.5
gamyeti | yadi bahavo gamyā yugapadupasthitā eko hiraṇyamaparastattulyamūlyaṃ dātuṃ, tato yena dravyārthinī taddāyini gamye lābhaviśeṣaḥpratyakṣaḥ, tenārthinī syādityācāryāḥ |
39.6
apreti | hiraṇyamatra lokapratītyā kapardakāḥ, te ca dattā gamyena punarna pratyādīyante, vastrādikaṃ dattvā'pi kiñcitpratyādatte, sarvakāryāṇāmiti | tadddravyamanyacca kāryaṃ sarvaṃ hiraṇyamūlaṃ, tena labhyamānatvāt, tena tata eva viśeṣaḥ, tasmāttatraivārthitvaṃ kartavyam |
39.7
suvarṇeti | suvarṇarajate ghaṭite aghaṭite vā, tāmrakāṃsyalohairghaṭitaṃ bhāṇḍopaskaram, āstaraṇaṃ=tūlikādi,prāvaraṇaṃ=kambalādi,vāsoviśeṣaḥ kṣaumādiḥ, gandhadravyaṃ = candanādi, kaṭukaṃ = maricādi, bhāṇḍaḥ = paṭṭakhaṭtvā''diḥ, pūrvapūrvavta iti | kṣudrapaśujāterdhānyaṃ tatastailādirityādinā viśeṣaḥ |
39.8
pattanasāmyādveti | yadvā gṛhasvarūpānurūpyeṇa viśeṣaḥ, dravyasāmyaiti | yadvā dvāvapi rūpataḥ pramāṇastulyaṃ dravyaṃ prayacchatastatra mitravacanamanuṣṭheyaṃ, yatra vā tadānīmadīyamānamatipatati, yatra cāyatiḥprabhāvaḥ puruṣaguṇā vā, yatra gamye sati prītirvā nāyikāyāḥ, nāyakasya nāyikāyāṃ veti |
39.9
rāgīti | raktāt tyāgino viśeṣaḥ pratyakṣaḥ, tadātva eva dravyaprāpteḥ |
39.10
śakya iti | rāgiṇyatyāgini, rakte śakyastyāga ādhātumupāyena, kuta ityāha-lubdho'pi tyajati dravyaṃ dadāti, nirbandhāditi | prayāsenāpi na rajyate tasya tejasvitvād, araktastu na tyajati |
39.11
tatrāpi dhanavadadhanavatoriti | rāgityāginoryo dhanavānsa viśiṣyate netaro nirdhanaḥ, prayojanakartaroti | nāyikāyāḥ kāryasya yaḥ kartā tasminnatatyāgini viśeṣaḥ pratyakṣaḥ, tadātva eva kāryakārakatvāt, tyāgī tu dāsyatīti na pratyakṣaḥ |
39.12
sakṛtkṛtveti | ekavāraṃ kṛtvā, kṛtinamiti | kṛtamasyāḥ kāryaṃ kimaparaṃ kariṣyāmīti, atītūmiti | dattamaivāsyai na punarddadāmīti nāpekṣate tyāgaśīlatvāt |
39.13
āyatita iti | yadā tatprayojanamadhīratamavapatati tadā tata eva viśeṣaḥ |
39.14
kṛtajñāt tyāgini viśeṣaḥ pratyakṣo dravyadarśanād, na tu kṛtajñe tasyātyāgitvāt |
39.15
ciramiti | dīrghakālam, ārādhito'pi kāntānuvṛttyā, vyalīkaṃnāyikā'parādhamupalabhya, mithyādūṣita iti | mithyaiva doṣaṃ grāhitaḥ sadaiveyaṃ vyalīkaṃ kuruta iti, śramamatītamārādhanakleśaṃ nāpekṣate, kuta ityāhaprāyeṇa hīti | bāhulyena tyāgināṃ tejasvitā''dayastrayo dharmāḥ saṃbhavanti, tatra tejasvatayā vyalīkaṃ nopekṣante, ṛjutayā mithyādoṣaṃ grāhyante, atyādṛtatvācchramaṃ nāpekṣante, tataśca kathaṃ dātāraḥ, pūrvaśramāpekṣīti | kṛtajñatvādeva sahasā na virajyate vyalīkamapalabhyāpi, parīkṣitaśīlatvācceti | kṛtajñatayaiva parīkṣaṇasvabhāvatvānna mithyaiva doṣaṃ grāhyate |
39.16
tatreti | spaṣṭam |
yatra prabhāvo'sti yathā'rthopagamanahetustathā mitravacanamanarthapratīghāto'rthasaṃśayaśca teṣāṃ viśeṣamāha-
39.17
mitravacanādarthaḥ pratyakṣastasya dṛśyamānatvād, anyatra tu mitravacanameva kevalam |
39.18
so'pyarthāgamaḥ, bhavitā = bhaviṣyati, pratihata ityananuṣṭhite, kaluṣaṣitaṃ roṣitaṃ syāt , tataśca tatpratibaddhakāryahānireva syāt |
39.19
atipātata iti | yadā tadānīmupekṣito'rtho'tipatati tata eva viśeṣaḥ |
mitraṃ kaluṣitaṃ syāditi cedāha-
39.20
tatreti | kāryasaṃdarśaneneti | yanmama kāryaṃ tattavāpi kāryaṃ cedidaṃ mahadupasthitamatipatati tvadvacanaṃ ca śvaḥ kartāsmītyanunayapūrvamuktvā pratigṛhṇīyāt |
39.21
arthāgame viśeṣaḥ pratyakṣa iti | dṛśyamānatvāt |
39.22
arthaḥ parimitāvaccheda iti | asyāvaccheda iyattā sā parimitā svalpā rajanyarghasyānatiśayāt , sakṛtprasṛta iti | akhaṇḍitaprasaratavādekapuruṣaprasṛto na jñāyate kvāvatiṣṭhate kiṃ mūlaghāte śākhāghāte veti, atra madhubindūpākhyānamudāharaṇam |
39.23
gurutālāghavakṛta iti | laghoranarthātpratikarttavyād gururanartho viśiṣyate laghuśced gururanartha iti |
39.24
eteneti | anantaroktena pūrvottarapakṣeṇa, ekasmādarthaḥ syānna veti saṃśayaḥ, anyasmādanarthapratīkāraḥ, tadā'rthasaṃśaye viśeṣaḥ pratyakṣaḥ, tatra hi saṃśayite'pi lokasya pravarttanāt, parimitāvacchedo'rtho'narthaḥ punaḥ sakṛtprasṛto na jñāyate kvāvatiṣṭhata iti, atraiva viśeṣaḥ, na laghoranarthātpratikarttavyād gurāvarthe saṃśayite viśeṣa iti vyākhyātaḥ |
39.25
deveti | trividhā veśyā - gaṇikā rūpājīvā kumbhadāsī ca, tāḥ• pratyekamuttamamadhyamādhamabhedāttrividhāḥ, taḍāgaṃ = puṣkariṇī, sthalīnāmiti | nimneṣu pradeśeṣu lokāgamārthaṃ setūnāṃ nibandhanam , agnicaityānāmiti | sthānādvahirmṛdbhirgehāni kṛtvā sarve rasagandhavrīhiratairāpūryāgnaye samutsṛjyante, pātrāntaritamiti | veśyādravyasyāpratigrāhyatvādanyahastena dānaṃ, devatāpūjanānāṃ pravarttanaṃ ghaṭānibandhanena, upahārāṇāṃ bhakṣyādīnāṃ, devatāṃśanuddiśya sarvametatpradhānabhūto'rthaḥ, tadvyayasahiṣṇoriti | tasminpradhāne'rthe sādhye yadvyayaṃ sahate dhanaṃ tasya parigrahaṇamayaṃ prakṛṣṭolābhātiśayaḥ, uttamagaṇikānāmiti | rūpādibhirnāyikāguṇaiḥ, kālādibhiścānvitā uttamagaṇikāḥ, guṇānāṃ ca pādārdhābhyāṃ śūnyā madhyamādhamāḥ |
39.26
sārvvāṅgika iti | sarveṣvaṅgeṣu yo bhavati, udārasyeti | saṃsthānataḥsaṃskārataśceti, mahārddhariti | lohatāmrarajataiḥ, paricārakairiti | yathāsvaṃ karmaṇā paricaranti ye, gṛhaparicchadasyeti | gṛhasaṃvidhānakasyojjvalatetyayaṃ pradhānārthaḥ, tadvyayasahiṣṇodhanasya parigrahaṇamiti vartate, ayaṃ prakṛṣṭo lābhātiśayaḥ, rūpājīvānāmiti | uttamānāṃ, satsvapi guṇeṣu rūpamevājīvo yāsāṃ, rūpasya pradhānatvāt kalāstu na santi, tatra rūpasya guṇānāṃ pādārdhahānyā madhyamādhamāḥ, atra yaḥ pradhānārthaḥ sa gaṇikānāmastyeva |
39.27
nityamiti | ācchādanamiti | paridhānīyaṃ prāvaraṇīyaṃ ca sadaiva śuklam , apakṣudhamiti | akadardhitatvātkṣudhamapanayati, saugandhikena sugandhisamūhena catuḥsamakādinā tāmbūlena ca nityaṃ yogaḥ, etatsarvaṃ gaṇikānāṃ rūpājīvānāṃ cāstyeva, viśeṣamāha - sahiraṇyabhāgamiti | suvarṇaleśena yuktamityarthaḥ, ayaṃ svapradhānārthaṃ, tadvyayasahiṣṇordhanasya parigrahaṇamiti vartate, ayaṃ ca karmopalakṣaṇārthaṃ, karmakarīṇāmityarthaḥ, āsāṃcottamamadhyamādhamakarmopekṣayaiva tathāvidhatvaṃ draṣṭavyam |
39.28
eteneti| pradeśeneti | uttamānāṃ lābhātiśayamārgeṇa, madhyamādhamānāmapīti | gaṇikārūpājīvākumbhadāsīnāṃ, lābhātiśayāniti | prakṛṣṭāpekṣaṃ madhyamādhamānyojayet , tathā coktam'yanniṣṭhā'rghājitaṃ dravyaṃ pradhānārthasya sādhakam | vyavasthānaṃ hi veśyānāṃ salābhastūttamo mataḥ' iti |
39.29
deśeti | deśasya susaṃpannasyāsaṃpannasya vā, kālasya subhikṣasya durbhikṣasya vā, vibhavasyātmīyasya mahato'lpasya vā, sāmarthyasyāvipannaśaktermahatyā itarasyā vā, gamyānurāgasya mahato'lpasya vā, lokapra vṛttervyavasthāyāḥ, vaśādaniyato lābhastāsāṃ, tataśca neyaṃ vṛttiriyatā'pradhānārthadvāreṇa yā nirdiṣṭā, kadā cittato nyūnā'dhikā vā sambhavati |
evaṃ ca kāryanirapekṣayā kaścitsvalpo'pi lābho gṛhyate kaścinnaiva kaścitkadātve gṛhyate kaścidāyatyāṃ yadāha—
39.30
gamyamiti | anyata iti | anyasyā nāyikāto nivārayitukāmā mā'nyatra yāsīditi, apahartukāmā mavidveṣiṇyāṃ saktaṃ tyakṣyāmīti, lābhata iti | gamyasambandhino lābhād, viyuyukṣamāṇā viyoktumicchantī, gamyasaṃsargāditi | yena gamyena saha saṃsargastasmāt sthānaṃ janasaṃsadi viśiṣṭadeśāvasthānaṃ manyamānā vṛddhiṃ prakṛṣṭāruśyām lābhātiśayamāyatiṃ prabhāvamabhigamyatāmanyeṣāṃ nāyakānāmabhigamanīyatvam, anarthapratīkāre veti | anarthaṃ pratikartuṃ sahāyamenaṃ kartukāmā, saktasya veti | yastasyāṃ sakto'nyatra vartamānastena yaḥ pūrvamupakāraḥ kṛtastaṃ svalpatvādakṛtamiva paśyantī, tasyātītasya vyalīkārthinī, aparādhaṃ kartukāmā'lpamapi gṛhṇīyād yenāyamaparāṅmanayeti saktastyajati, kevalaprītyarthinī veti | prītyaiva kevalamarthinī nārthaiḥ, kalyāṇabuddhiriti | avisaṃvādikā |
yadā''yatimanarthapratīkāre vetyubhayamuktam, atra viśeṣamāha—
39.31
āyeti | yadā''yatirmahatī syādanarthaśca na mahānprātakartavyastadā naiva pratigṛhṇīyāt |
39.32
tyakṣyāmyenaṃ tadātve tato lābhaṃ gṛhītvā'nyataḥ pratisandhāyiṣyāmi tasyādhikatvād, gamiṣyati dārairyokṣyate, gataḥ kṛtadāraparigraho vā kathaṃ dāsyati tasya paravaśaprāyatvād, nāśayiṣyatyarthānarthātsvakīyān, asyeti | gamyasya karmaṇi svāmī pitā vā'ṅkuśabhūta iti damayitā, uttarādhyakṣaḥ = uparikarttā, āgamiṣyati tadā'yamasvatantraḥ kathaṃ dāsyatīti, sthānabhraṃśo veti | yasminsthāne'syādhipatyaṃ tasmādvicyutiḥ, calacitto vā pratijñāyāpi na dāsyati, tadātva iti | tadānīm |
39.33
pratigrahaṃ lapsyata iti | sa hyakleśenopalabdhārtho dāsyati, adhikaraṇamakṣapaṭalādikaṃ sthānaṃ yatrādhipatyaṃ kariṣyati, vṛttikālo veti | sevakatvājjīvanakālo'syāsanno rājakule grāmavilagnasya vartamānatvād, vāhanaṃ yānapātramāgamiṣyati vāṇijyadharme sthitatvāt, svarāṣṭrādisasyamasya pakṣyata iti, kṛṣivṛttitvāt, tataśca pakvaṃ sasyaṃ dāsyati, kṛtamasmin na naśyati, abhigamanaṃ na niṣphalaṃ, kṛtajñatvād, nityamavisaṃvādako vā, pratijñāyāvaśyaṃ dāsyati, āyatyāmiti | anāgatakāle, parigrahatvaṃ cāsyācaret tatrārthasya lipsyamānatvāt |
39.34
kṛcchrādhigatavittāṃśceti | kleśenārjitadhanān, rājavallabhaniṣṭhurāniti | ye rājña iṣṭā niṣṭhurāḥ krūrā yeṣāṃ nākaraṇīyamasti, āyatyāñca tadātve cāsatyapi lobhapratigrahaṇakāraṇe dūrādeva vivarjayed, na taddarśanaṃ sambhāṣaṇaṃ ca kuryyādityarthaḥ, prāyaśastebhyo'narthasaṃbhavāt |
keṣāṃ tarhi ? upādānamityāha-
39.35
anartho iti | yāṃstyaktvā'nyesmādanartho'bhigamane cābhyudayastānubhayaprayojanatvāt, prayatnenāpi tāngṛtveti | abhigamya, sāpadeśamupakramediti | yatkiṃcinnimittīkṛtyānabhigacchantamapyabhigacchedityarthaḥ, vṛttādyabhāvādātmanepadaṃ na bhavati |
yeṣvartha eva prayojanaṃ tānāha-
39.36
praseti | sthūlalakṣāḥ = mahecchāḥ, mahotsāhā mahānutsāho yeṣāṃ, mahattvaṃ cotsāhasya śauryādibhiḥ, te tuṣṭāḥ svalpe'pi veśyāviṣaye prabhūtaṃdravyaṃ prayacchanti tasmāttāngacchet svairapi vyayairupacāralakṣaṇaiḥ |
iti lābhaviśeṣāḥ saptapañcāśattamaṃ prakaraṇam ||
iti śrīvātsyāyanīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalā''khyāyāṃ vaiśike ṣaṣṭhe'dhikaraṇe lābhaviśeṣāḥ pañcamo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Kāmasūtra — Vātsyāyana Mallanāga, Sanskrit