Pramāṇa · Search · About · API

Bhagavatapurana 2

Bhāgavatacandrikā 2

Language
Sanskrit

2.1

vittameveti | janmābhijātyaṃ guṇaḥ sadguṇaḥ tadāvahaṃ vittamevetyarthaḥ | tathā dharmanyāyayorvyavasthāyāṃ balaṃ dhanabalameva kāraṇaṃ hetuḥ |

2.2

dāmpatye iti | dāmpatye bhartṛbhāryātve abhirucireva kāraṇaṃ, na tvābhijātyādiḥ | vyāvahārike krayavikrayādivyāpāre māyā vañcanameva na tu niṣkāpaṭyam vyāvahārikīti pāṭhe lokavyavahārasiddhā māyaiva vivekapratibandhinītyarthaḥ | strītve puṃstve = tayoḥ prāśastye ratikauśalameva heturna tu strītvapuṃstvaikāntaguṇavṛttayaḥ | sūtrameva na tu upanayanādi |

2.8

śrīvīrarāghavaviduṣā likhitā bhāgavatacandracandrikā 'tacchīlācāra vādinaḥ" (bhāga.12| 43) ityetadeva prapañcayan kṛtayugapravṛttisamīpakālaṃ lakṣayan tatpravṛttiprakāraṃ kaliyugaprādurbhāvalakṣaṇañca vadan rājavaṃśānukīrtanamupasaṃharati dvitīyena - tataścetyādinā he rājan! balinā balīyasā kālena nimittenānudinaṃ dharmādayo naṅkṣyanti |

2.9

tatrāpyanāvṛṣṭyā yaḥ durbhikṣakaraḥ śākādyabhāvakaraḥ kālastena, yadvā durbhikṣe yaḥ karaḥ svāmigrāhyo bhāgaḥ tena pīḍitāḥ śītādibhiranyonyataśca pīḍitāḥ naṅ‌kṣyanti, prāvṛṣi himameva kevalaṃ na tu dṛṣṭirityabhiprāyeṇa prāvṛḍityuktaṃ, tṛtīyāntā nām sāmarthye'pi sāmarthyātpīḍitā ityanena sambandhaḥ| tatra santāpastrividhaḥ tāpaḥ itthaṃ pīḍitānāṃ nṛṇāṃ paramāyuḥ viṃśati triṃśadvarṣāṇi ||10-11|| kṣīyamāṇeṣviti - saptamyantānāṃ itthaṃ kalau gataprāye satīti pañcamena sambandhaḥ | varṇāśramācārāharṇānāmapi vedapathe vedamārge tadukte dharme, ca naṣṭe sati |

2.12

rājasu dasyuprāyeṣu coradharmasu satsu tadeva vivṛṇoti - cauryeti | cauryādi nānāvṛttayo yeṣāṃ teṣu |

2.13

dhenuṣu chāgaprāyāsu pramāṇataḥ kṣīrataścājātulyāsu, āśrameṣu gṛhaprāyeṣu, tadvanmaithunyadharma padeṣu satsu, bandhuṣu yaunaprāyeṣu yonisambandhamātrapradhāneṣu |

2.16

vīra0 ācchinnāḥ apahṛtā dārāḥ draviṇanicayā yāsāṃ tāḥ prajāḥ girikānanaṃ yāsyanti, tatra śākādibhojanāḥ, tatra kṣaudraṃ madhu, aṣṭibījam |
oṣadhīṣu dhānyeṣvaṇuprāyasu atisūkṣmāsu, sthāsnuṣu vṛkṣeṣu śamīprāyeṣu parimāṇataḥ chāyātaḥ phalataśca? tulyeṣu gṛheṣu ityarthaḥ| megheṣu vidyutprāyeṣu, tadidbahuleṣu| sadyasu śūnyaprāyeṣu atithiyojanādidharmarahiteṣu satsu |
itītthaṃ kharadharmiṇi duḥsahaceṣṭite kalau sattvena śuddhasattvamayena dehena |

2.24

vīra0 dharmatrāṇāyetyanena dharmaparitrāṇamevāvatāraprayojanaṃ ityuktaṃ tadeva sahetuka mupapādayati - parāvaraguroriti| viśeṣaṇāni hetu, garbhāṇi viśeṣaṇāni, guruśabdena hitapravartakatvamabhipretaṃ, tasya sarvaviṣayakatvasphoraṇāyākhilātmana ityuktaṃ, ātmatvaṃ na kevalamantaḥ praviśya dhārakatvamevāpitu tatpraśāsanagarbhamiti dyotanāyeśvarasyetyuktam| evambhūtasya viṣṇorjanmāvatāraḥ sādhūnāṃ dharmatrāṇāya| tatprayojanamāha - karmāpanuttaye iti| niḥśreyasapratibandhikarmanivartanāya, yadvā duṣkarmanivartanāya vā| "vināśāya ca duṣkṛtāṃ" (bha.gī. 4- ityukteḥ |
kvāvatariṣyati? kiṃ tasya nāma? ityata āha| śambaleti| śambalākhyagrāme mukhyasya śreṣṭhasya viṣṇuyaśasaḥ, bhavane gṛhe, kalkiḥ, tannāmāvatariṣyati |
tasya ceṣṭitamanuvarṇayati dvābhyāṃ aśvamiti| devadattanāmānaṃ āśu gacchatīti tathā tamaśvamāruhya asinā'sādhūn damayatīti tathā dasyūn koṭiśo nihaniṣyatīti uttareṇa sambandhaḥ| aṣṭaiśvaryāṇyaṇimādīni guṇāḥ śauryavīryādayaḥ tairanvitaḥ āśunā āśugatinā'śvena, kṣoṇyāṃ pṛthivyāṃ vicaran nṛpaliṅgacchadaḥ rājaveṣacchannān ||19-20||
atheti| akhileṣu dasyuṣu hateṣu satsu, atha teṣāṃ paurajānapadānāṃ, vāsudevasya kalkeḥ yo'nurāgaḥ tasya yo'tiśayitaḥ puṇyagandhavāyuḥ taṃ spṛśantīti tathā teṣāṃ, hetugarbhamidaṃ, ataḥ manāṃsi viśadāni nirmalāni bhaviṣyanti |
teṣāṃ viśadamānasānāṃ prajāvisargaḥ putrādirūpaḥ prapañcaḥ, sthaviṣṭhaḥ sthūlaḥ, sambhaviṣyati vāsudeva iti hṛdisthita ityasya manaśca sāttvikaṃ bhaviṣyatīti śeṣaḥ |
tadā punaḥ kṛtayugapravṛttimāha - yadeti| dharmapatirdharmagoptā kalkiryadā'vatīrṇaḥ tadā kṛtayugaṃ bhaviṣyati, tadā prajānāṃ sūtiḥ prasūtiḥ, sāttvikī sattvaguṇapradhānā |
kṛtayugavṛttikā Fleet lopalakṣaṇamāha yadeti| tiṣyaḥ puṣyaḥ yadā sūryādayaḥ ekarāśau saṅgatā bhavanti, tadā tatataḥ kṛtayugaṃ pravarttate ityarthaḥ| yadyapi pratidvādaśābdaṃ kaṭakarāśau bṛhaspatau vartamāne, dvitrāsu amāvāsyāsu teṣāṃ trayāṇāmapi puṣyayogassambhavati, tathāpi teṣāṃ sahapraveśo'tra vivakṣitaḥ sameṣyanti iti vacanāt| ato nātiprasaṅgaḥ |

2.31

kadā tarhi kalidharmābhivṛddhirityatastāmupalakṣaṇenāha - yadā maghābhya iti| maghābhyaḥ iti pañcamī, tatsamaṃ deśaṃ vihāya pūrvāṣāḍhānāṃ (pūrvaphalgunyoḥ) samadeśaṃ yāsyanti tadā |

2.32

vīra0 skandhatrayārthamupasaṃharati - ye'tītā iti | somasūryayorvaṃśīyā vaṃśaprabhavāḥ, te tubhyaṃ, uddeśataḥ utpattikramataḥ saṃkṣepato vā proktāḥ |
majjanma prabhṛtiyāvatsomavaṃśasamāpti, kiyān kālo bhaviṣyati ityabhiprāyamālakṣyāha - ārabhyeti | nandābhiṣecanaparyantaiva somavaṃśasyānuvṛttirato yāvannandābhiṣecana mityuktaṃ, etadantaraṃ varṣāṇāṃ pañcadaśottaraśataṃ sahasraṃ cetyarthaḥ | varṣasahasraṃ pañcadaśottaraṃ śataṃ ceti kayāpi vivakṣayā'vāntarasaṃkhyeyaṃ, vastutaḥ parīkṣitnandayorantaraṃ dvābhyāṃ nyūnaṃ varṣāṇāṃ sārdhasahasraṃ bhavati, yataḥ parīkṣitsamakālaṃ māgadhaṃ mārjārimārabhya ripuṃjayāntā viṃśati rājānaḥ sahasrasaṃvatsarān bhokṣyantītyuktaṃ navamaskandhe "ete bārhadrathā bhūpā bhāvyāssāhasra vatsaram" (bhāga.9.22.49) iti, tataḥparaṃ, ca - pradyotanā aṣṭatriṃśottaraṃ śataṃ śiśunāgāśca "ṣaṣṭyuttaraśatatrayaṃ bhokṣyanti pṛthivī" (bhāga. 4.27.13) mityatraivoktatvāt |
kadā tarhi kaliyugārambha ityabhiprāyamālakṣya tadvṛddhikālaṃ ca vivakṣustāvadārambhakālamupalakṣaṇenāha - saptarṣīṇāmiti dvābhyām | ayamarthaḥ - prāgagraśakaṭakāraṃ tārāsaptakaṃ saptarṣimaṇḍalaṃ tatra kiñcidunnateṣāgrasthānīyo marīciḥ, tataḥ paścādānaprayugakandharākāro vasiṣṭhaḥ sabhāryaḥ, tataḥ paścādīṣadvannateṣāmūlasthānīyo'ṅgirāḥ, tataḥ paścāccaturaśrātārāccatuṣke īśānye'triḥ, tato dakṣiṇataḥ pulastyaḥ, pulastyātpaścimataḥ pulahaḥ, tata uttarataḥ kratuḥ evaṃ sthite teṣāṃ madhye yau pūrvau udayasamaye prathamamuditau pulahakratusaṃjñau tayostu madhye tayoḥ pūrvayostu madhye yatsamaṃ dakṣiṇataḥ samadeśāvasthitamadhinyādiṣu yadanyatamaṃ nakṣatraṃ dṛśyate tena tathaiva yuktā ṛṣayaḥ nṛṇāmabdaśataṃ tiṣṭhanti, te ca dvijā ṛṣayaḥtvadīye kāle adhunā maghāmāśritya vartante pūrvayormaghānāṃ ca sāmyāvasthityupakramakālaḥ kaliyugārambhakāla iti sūcitaṃ, tadagre spaṣṭameva vadiṣyati ||27-28||
kadā tarhi yugābhimānipuruṣapraveśa ityatastamupalakṣaṇenāha - viṣṇoriti | bhānuḥ, bhātīti bhānuḥ prakāśabahulaḥ kṛṣṇākhyo bhagavato dehaḥ yadā divaṃ vaikuṇṭhaṃ gatastadā kalirimaṃ lokaṃ aviśat yadyasmāt yugābhimānipuruṣāddhetoḥ janaḥ pāpe ramate yugasandhau hi bhagavadavatāraḥ | pravṛttepi kalau yuge bhagavataḥ svadhāmānugamanāt pūrvaṃ kalipuruṣo na prababhūvetyanena sūcyate |
tat spaṣṭamevāha - yāvaditi | saḥ śrīkṛṣṇaḥ, kalipuruṣaḥ pṛthivīṃ parākrāntumabhibhavituṃ nāśakattassvakāryakṣamo babhūvetyarthaḥ |
sūcitamarthaṃ spaṣṭamāha - yadā devarṣaya iti| maghāsu vicaranti tāsāṃ samajave caritumārabdhavanta ityarthaḥ| tadā kaliyugaṃ tasya parimāṇaṃ dvādaśābdaśatātmaka iti divyena mānena sandhyāsandhyāṃśābhyāṃ saha yo dvādaśābdaśatātmakaḥ sa kaliḥ pravṛtta iti sambandhaḥ |

2.33

kaleranantaraṃ kṛtayugapraveśamāha - divyābdānāmiti| caturthe kalau yuge divyānāmabdānāṃ yatsahasraṃ tasyānte divyena mānena sahasrābdaparimito caturthe yuge'tikrānte sati ityarthaḥ| dvādaśābdaśatātmaka iti sandhibhyāṃ saṅkalayyoktaṃ, atra tu tau vinā madhyakāla parimāṇa muktaṃ ityato na virodhaḥ| kṛtayugārambhakālamupalakṣaṇenāha - yadā nṛṇāṃ mana ātmaprakāśakamiti ātmasvarūpagocarakṣamaṃ bhaviṣyati tadā kṛtayugaṃ bhaviṣyatītyarthaḥ |

2.34

tatra prajāḥ kīdṛśyaḥ ityabhiprāyamālakṣyāha - ityeṣa iti itthambhūta eṣa mānavaḥ vaivasvatamanuvaṃśaḥ yathāsaṅkhyāyate yābhiruccanīcāvasthābhiḥ samyak khyāyate kathyate tadā viṭśūdraviprāṇāṃ tāstā avasthā yuge yuge bodhyā ityarthaḥ |

2.35

kiṃ bahunā vaṃśānukīrtaneneti taṭasthaśaṅkāṃ vārayati - eteṣā miti | nāmaliṅgaśabdo matvarthīyā'rśa ādyajantaḥ evaṃvidhanāmarūpavatāṃ ityarthaḥ| mahātmanāṃ ityanena tatra keṣāñcidbhāgavatatva tata eva taccaritrasyāvaśya śrotavyatvādikañca sūcyate, kathāmātreṇāvāvaśiṣṭānāṃ na tu nāmārūpābhyām anena, tayoranityatvaṃ sūcyate, tena ca tātparyālocanatayā vairāgyahetutvaṃ phalitam kīrtireva sthitā bhuvītyanenāvaśyaṃ rājabhiḥ kīrtimadbhirbhavitavyaṃ iti vyajyate |

2.36

nanu, kalāvutsannarājavaṃśataddharmāṇāṃ kutaḥ punaḥ kṛte pravṛttirityabhiprāyamālakṣyāha - devāpiriti| śantanorbhrātā devāpirnāma

2.40

vīra0 "parākrāntuṃ na cāśakadi" (bhāga. 12 2 30) tyanena praviṣṭasyā'pi kalipuruṣasya bhagavatpādapadmasparśaprabhāvāt svakāryākṣamatvamuktaṃ, tatrābhijñān saṃvādayati - yasminniti| yasminnahani jātaḥ tasminnevāhani tatrā'pi tasminneva kṣaṇe kaliyuge pratipanne svakāryakaraṇe prāptaṃ prāhuḥ purāvidaḥ kālābhijñā |
somavaṃśyaḥ marurnāmekṣvākuvaṃśajaḥ sūryavaṃśyaḥ ityarthaḥ | tāvubhāvadhunā kalāpagrāme āsāte kalāpagrāmo badaryāśramastho yogināmāvāsaḥ prasiddhaḥ, kathambhūtau, mahatā yogabalenānvitau |
tataḥ kimata āha - tāviti| kalerantaḥ kṛtayugādiḥ tadā bhagavatā anuśikṣitau upadiṣṭavarṇāśramadharmau ādiṣṭau ceha loke etya āgatya varṇāśramadharmaṃ pūrvavat prathayiṣyataḥ prakaṭīkariṣyataḥ |
prati caturyuṃgarītiḥ kīdṛśītyabhiprāyamālakṣyāha - kṛtamiti| anena kramayogena nirūpitā caturyugakramayogarītyaiva praticaturyugaṃ prāṇiṣu vartate nimittatayā pravarttata ityarthaḥ | iyameva rītiḥ praticaturyugamiti bhāvaḥ | yadyapyatra tretādvāparayoḥ prakāro noktaḥ ityanena kramayogenetyasaṅgataṃ, tathāpyādyanta yuga rītinirūpaṇe madhyayorapi yugayornirūpitaprāyataiva ityabhiprāyeṇa tathoktam |
kathāmātrāvaśiṣṭānāṃ ityanena sūcitaṃ vivṛṇoti - rājanniti | he rājan! ete mayā'dhunā nirūpitā vaivasvatamanvantarā'vasyāśca rājānastāvadbhūbhau mamatvaṃ mamatābuddhiṃ kṛtvānte tadbhoganimittapuṇyāvasāne nidhanaṃ nāśaṅgatāḥ, tenaiva mamatvena yutā nirayaṃ prāptā iti bhāvaḥ |

2.44

vīra0 etadeva viśadayati - krimīti | yasya rājanāmno'pi śarīrasyānte krimayo viṣṭhā bhasmeti vā saṃjñā bhaviṣyati tatkṛte tadarthaṃ bhūtebhyo druhyatīti tathā | sa kiṃ svārthaṃ svahitaṃ veda ? tatra hetutvena bhūtadrohaṃ viśinaṣṭi -yato bhūtadrohānnirayo bhavati |
mamatāṃ kṛtvetyuktaṃ mamatāprakāraṃ prapañcayati - kathamiti| seyamakhaṇḍā bhūmirmama pūrvairdhṛtā satī, madanantaraṃ matpūrvaṃ mahameva pūrvo dhartā yasyāstathābhūtā satī, matputrādeḥ kathaṃ syādityevam |
kiñca, teja iti| abudhāḥ dehātiriktātmajñānavidhurāḥ, ata eva tejo'bannapariṇāmarūpaṃ kāryaṃ śarīramātmatayā gṛhītvā'bhimatya mahīṃ tu mamatayā gṛhītvā ubhau pṛthvīkāyau hitvā'nte prārabdhānte'darśanaṃ layaṃ gatāḥ prāptāḥ |
kathāmātrāvaśiṣṭāṃnāṃ ityasya prapañca mupasaṃharati - ye ye iti| he rājan! ye ye rājāno bhuvamojasā pauruṣeṇa bhuñjanti te sarve kālena kṛtāḥ samāptāḥ| kathāsu kriyamāṇāsu kathāmātrarūpāḥ kṛtāśca |

Linked texts (1)