Brahmandapurana 2.14
Brahmāṇḍapurāṇa 2.14
- Language
- Sanskrit
Contents
2.14.1
bṛhaspatiruvāca
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sarvadānaphalāni ca /
śrāddhakarmaṇi medhyāni varjanīyāni yāni ca //
2.14.2
himaprapatane kuryādā haredvā himaṃ tataḥ /
agnihotramupāyuṣyaṃ pavitraṃ paramaṃ hitam //
2.14.3
naktaṃ tu varjayecchrāddhaṃ rāhoranyatra darśanāt /
sarvasvenāpi karttavyaṅkṣipraṃ vai rāhudarśane //
2.14.4
uparāge na kuryādyaḥ paṅke gauriva sīdati /
kurvāṇastattaretpāpaṃ satī nauriva sāgare //
2.14.5
vaiśvadevaṃ ca saumyaṃ ca khaḍgamāṃsaṃ paraṃ haviḥ /
viṣāṇavarjaṃ khaḍgasya mātsaryānnāśayāmahe //
2.14.6
tvāṣṭrā vai yajamānena deveśena mahātmanā /
pibañchacīpatiḥ somaṃ pṛthivyāṃ madhyagaḥ purā //
2.14.7
śyāmākāstatra utpannāḥ pitrarthamaparajitāḥ /
vipruṣastasya nāsābhyāmāsaktābhyāṃ tathekṣavaḥ //
2.14.8
śreṣmalāḥ śītalāḥ snigdhā madhurāśca tathekṣavaḥ /
śyāmākairikṣubhiścaiva pitṝṇāṃ sarvakāmikam //
2.14.9
kuryādāgrayaṇaṃ yastu sa śīghraṃ siddhimāpnuyāt /
śyāmākāstu dvināmāno vihitā yajanesmṛte //
2.14.10
yasmāttedevasṛṣṭāstu tasmātte cākṣayāḥ smṛtāḥ /
prasātikāḥ priyaṅguśca mudgāśca haritāstathā //
2.14.11
etānyapi samānāni śyāmākānāṃ guṇaistu taiḥ /
kṛṣṇamāṣāstilāścaiva śreṣṭhāstu yavaśālayaḥ //
2.14.12
mahāyavāśca niṣpāvāstathaiva ca madhūlikāḥ /
kṛṣṇāścaivānnalohāśca garhyāḥ syuḥ śrāddhakarmaṇi //
2.14.13
rājamāṣāstathānye vai varjanīyāḥ prayatnataḥ /
masūrāścaiva puṇyāśca kusuṃbhaṃ śrīniketanam //
2.14.14
varṣāsvatiyavā nityaṃ tathā vṛṣakavāsakau /
bilvāmalakamṛdvīkāpanasāmrātadāḍimāḥ //
2.14.15
tavaśolaṃyatākṣaudrakharjūrāmralāni ca /
khaśerukovidāryaśca tālakandaṃ tathā visam //
2.14.16
tamālaṃ śatakandaṃ ca madvasūcāntakāndikī /
kāleyaṃ kālaśākaṃ ca bhūripūrṇā suvarcalā //
2.14.17
māṃsākṣaṃ duviśākaṃ ca bubucetā kurastathā /
kaphālakaṃ kaṇā drākṣā lakucaṃ cocameva ca //
2.14.18
alābuṃ grīvakaṃ vīraṃ karkandhūmadhusāhvayam /
vaikaṅkataṃ nālikeraśṛṅgaja pakarūṣakam //
2.14.19
pippalī maricaṃ caiva paṭholaṃ bṛhatīphalam /
sugandhamāṃsapīvanti kaṣāyāḥ sarva eva ca //
2.14.20
evamādīni cānyāni varāṇi madhurāṇi ca /
nāgaraṃ cātra vai deyaṃ dīrghamūlakamava ca //
2.14.21
vaṃśaḥ karīraḥ surasaḥ sarjakaṃ bhūstṛṇāni ca /
varjanīyāni vakṣyāmi śrāddhakarmaṇi nityaśaḥ //
2.14.22
laśunaṃ gṛñjanaṃ caiva tathā vai palvalodakam /
karaṃbhādyāni cānyāni hīnāni rasagandhataḥ //
2.14.23
śrāddhakarmaṇi varjyāni kāraṇaṃ cātra vakṣyate /
purā devāsure yuddhe nirjitasya baleḥ suraiḥ //
2.14.24
śaraistu vikṣatādaṅgātpatitā raktabindavaḥ /
tata etāni jātāni laśunādīni sarvaśaḥ //
2.14.25
tathaiva raktaniryāsā lavaṇānyauṣaraṇi ca /
śraddhakarmaṇi varjyāni yāśca nāryo rajasvalāḥ //
2.14.26
durgandhaṃ phenilaṃ caiva tathā vai palvalodakam /
labhedyatra na gaustṛptiṃ naktaṃ yaccaiva guhyate //
2.14.27
āvikaṃ mārgamauṣṭraṃ ca sarvamekaśaphaṃ ca yat /
māhiṣaṃ cāmaraṃ caiva payo varjyaṃ vijānatā //
2.14.28
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi varjyāndeśānprayatnataḥ /
na draṣṭavyaṃ ca yaiḥ śrāddhaṃ śaucāśaucaṃ ca kṛtsnaśaḥ //
2.14.29
vanyamūlaphalairbhakṣyaiḥ śrāddhaṃ kuryāttu śraddhayā /
rājaniṣṭhāmavāpnoti svargamakṣayameva ca //
2.14.30
aniṣṭaśabdāṃ saṃkīrṇāṃ jantupyāptāmathāvilām /
pūtigandhāṃ tathā bhūmiṃ varjayecchrāddhakarmaṇi //
2.14.31
nadyaḥ sāgaraparyantā dvāraṃ dakṣiṇapūrvataḥ /
triśaṅkorvarjayeddeśaṃ sarvaṃ dvādaśa yojanam //
2.14.32
uttareṇa mahānadyā dakṣiṇena ca vaikaṭam /
deśāstriśaṅkavo nāma varjyā vai śrāddhakarmaṇi //
2.14.33
kāraskarāḥ kaliṅgaśca sidhoruttarameva ca /
pranaṣṭāśramadharmāśca varjyā deśāḥ prayatnataḥ //
2.14.34
nagnādayo na paśyeyuḥ śrāddhakarma vyavasthitam /
gacchantyetaistu dṛṣṭāni na pitṝṃśca pitāmahāṃna //
2.14.35
śaṃyuruvāca
nagnādīnbhagavansamyagācakṣva paripṛcchataḥ /
bṛhaspatiruvāca
sarveṣāmeva bhūtānāṃ trayīsaṃvaraṇaṃ smṛtam //
2.14.36
tāṃ ye tyajanti saṃmohātte vai nagnādayo janāḥ /
pralīyate vṛṣo yasminnirālaṃbaśca yo bṛṣe //
2.14.37
vṛṣaṃ yastu parityajya mokṣamanyatra mārgati /
vṛṣo vedāśramastasminyo vai samyaṅna paśyati //
2.14.38
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyo vṛṣalaḥ sa na saṃśayaḥ /
purā devāsure yuddhe nirjitairasuraistathā //
2.14.39
pāśaṇḍā vai kṛtāstāta teṣāṃ sṛṣṭiḥ prajāyate /
vṛddhaśrāvakinirgranthāḥ śākyā jīvakakārpaṭāḥ //
2.14.40
ye dharmaṃ nānuvarttante te vai nagnādayo janāḥ /
vṛthā jaṭī vṛthā muṇḍī vṛthā nagnaśca yo dvijaḥ //
2.14.41
vṛthā vratī vṛthā jāpī te vai nagnādayo janāḥ /
kuladharmātigāḥ śaśvadvṛthā vṛttikalatrakāḥ //
2.14.42
kṛtakarmadiśastvete kupathāḥ parikīrttitāḥ /
etairhi dattaṃ dṛṣṭaṃ vai śrāddhaṃ gacchati dānavān //
2.14.43
brahmaghnaśca kṛtaghnaśca nāstiko gurutalpagaḥ /
dasyuścaiva nṛśaṃsaśca darṇane tānvisarjayet //
2.14.44
patitāḥ krūrakarmāṇaḥ sarvāṃstānparivarjayet /
devatānāmṛṣīṇāṃ ca vivāde pravadanti ye //
2.14.45
devāṃśca brāhmaṇāṃścaiva āmnāyaṃ yastu nindati /
asurānyātudhānāṃśca dṛṣṭamebhirvrajatyuta //
2.14.46
brāhmaṃ kṛtayugaṃ proktaṃ tretā tu kṣatrriyaṃ yugam /
vaiśyaṃ dvāparamityāhuḥ śūdraṃ kaliyugaṃ smṛtam //
2.14.47
kṛte 'pūjyanta pitarastretāyāṃ tu surāstathā /
yuddhāni dvāpare nityaṃ pākhaṇḍāśca kalau yuge //
2.14.48
apamānāpaviddhaśca kukkuṭo grāmasūkaraḥ /
śvā caiva hanti śrāddhāni darśanādeva sarvaśaḥ //
2.14.49
śvasūkaropa saṃsṛṣṭaṃ dīrgharogibhireva ca /
patitairmalinaiścaiva na draṣṭavyaṃ kathañcana //
2.14.50
annaṃ paśyeyurete yattannārhaṃ havyakavyayoḥ /
utsraṣṭavyāḥ pradhā nārthaiḥ saṃskārastvāpado bhavet //
2.14.51
haviṣāṃ saṃhatānāṃ ca pūrvameva vivarjayet /
sṛṣṭaṃ yuktābhiradbhiśca prokṣaṇaṃ ca vidhīyate //
2.14.52
siddhārthakaiḥ kṛṣṇatilaiḥ kāryaṃ vāpyapavāraṇam /
gurusūryāgnivāsrāṇāṃ darśanaṃ vāpi yatnataḥ //
2.14.53
āsanārūḍhamannādyaṃ pādopahatameva ca /
amedhyairjaṅgamairdṛṣṭaṃ śuṣkaṃ paryuṣitaṃ ca yat //
2.14.54
asvinnaṃ paridagdhaṃ ca tathaivāgnāvalehitam /
śarkarākīṭapāṣāṇaiḥ keśairyaccāpyu pāhṛtam //
2.14.55
piṇyākaṃ mathitaṃ caiva tathā tilayavādiṣu /
siddhīkṛtāśca ye bhakṣyāḥ pratyakṣalavaṇīkṛtāḥ //
2.14.56
dṛṣṭvā caiva tathā doṣopāttaśvopahataṃ tathā /
vāsasā cāvadhūtāni varjyāni śrāddhakarmaṇi //
2.14.57
saṃti vedavirodhena kecidvijñābhimāninaḥ /
ayajñaya tayo nāma te dhvaṃsaṃti yathā rajaḥ //
2.14.58
dadhiśākaṃ tathā bhakṣyaṃ tathā cauṣadhivarjitam /
vārttākaṃ varjayecchrāddhe sarvānabhiṣavānapi /
saindhavaṃ lavaṇaṃ caiva tathā mānasasaṃbhavam //
2.14.59
pavitre parame hyete pratyakṣamapi vartite /
agnau prakṣipya gṛṅṇīyāddhastau prakṣipya yatnataḥ //
2.14.60
gamayenmastakaṃ caiva brahmatīrthaṃ hi tatsmṛtam /
dravyāṇāṃ prokṣaṇaṃ kāryaṃ tathaivāvapanaṃ punaḥ //
2.14.61
nidhāya cādbhiḥ siṃcetta ttathā cāsu niveśanam /
aśmamūlaphalekṣūṇāṃ rajjūnāṃ carmaṇāmapi //
2.14.62
vaidalānāṃ ca sarveṣāṃ pūrvavacchaucamiṣyate /
tathā dantāsthi dāruṇāṃ śṛṅgāṇāṃ cāvalekhanam //
2.14.63
sarveṣāṃ mṛnmayānāṃ ca punardāho vidhīyate /
maṇimuktāpravālānāṃ jalajānāṃ ca sarvaśaḥ //
2.14.64
siddhārthakānāṃ kalkena tilakalkena vā punaḥ /
syācchaucaṃ sarvabālānāmāvikānāṃ ca sarvaśaḥ //
2.14.65
dvipadāṃ caiva sarveṣāṃ mṛdbhiradbhirvidhīyate /
ādyantayostu śaucānāmadbhiḥ prakṣālanaṃ vidhiḥ //
2.14.66
tathā kārpāsikānāṃ ca bhasmanā samudāhṛtam /
phalapuṣpapalāśānāṃ plāvanaṃ cādbhiriṣyate //
2.14.67
prokṣaṇaṃ hyupalepaśca bhūmeścaivāvalekhanam /
niṣeko gokramo dāhaḥ khananaṃ śuddhiriṣyate //
2.14.68
niṣkramo 'dhvagato grāmādvāyupūtā vasuṃdharā /
puṃsāṃ catuṣpadāṃ cava mṛdbhiḥ śaucaṃ vidhīyate //
2.14.69
evameva samuddiṣṭaḥ śaucānāṃ vidhiruttamaḥ /
anirdiṣṭamato yadyattanme nigadataḥ śṛṇu //
2.14.70
prātargṛhāddakṣiṇapaścimena gatvā ceṣukṣepamātraṃ padaṃ vai /
kuryātpurīṣaṃ hi śiro 'vaguṇṭhya na vai spṛśejjātu śiraḥ kareṇa //
2.14.71
śuklaistṛṇairvā kārṣṭhairvā parṇairveṇudalaina ca /
susaṃvṛtte pradeśe ca ṇantardhāya vasuṃdharām //
2.14.72
uddhṛtyodakamādāya mṛttikāṃ caiva vāgyataḥ /
divā udaṅmukhaḥ kuryādrātrau vai dakṣiṇāmukhaḥ //
2.14.73
dakṣiṇena tu hastena gṛhītvātha kamaṇḍalum /
śaucaṃ vāmena hastena gude tisrastu mṛttikāḥ //
2.14.74
daśa cāpi śanairdadyādvāmahaste krameṇa tu /
ubhābhyāṃ vā punardadyāddvābhyāṃ sapta tu mṛttikāḥ //
2.14.75
mṛdā prakṣālya pādau tu ācamya ca yathāvidhi /
āpastvādyāstrayaścaiva suryāgnyaniladevatāḥ //
2.14.76
kuryātsaṃnihito nityamacchidre dve kamaṇḍalū /
ḥṃsavāryavanaireva yathāvatpādadhāvanam //
2.14.77
ācamanaṃ dvitīyaṃ ca devakārye tato 'param /
upavāsastrirātraṃ tu duṣṭamukte hyudātdṛtaḥ //
2.14.78
viprakṛṣṭeṣu kṛcchraṃ ca prāya ścittamudāhṛtam /
spṛṣṭvā śvānaṃ śvapākaṃ ca taptakṛcchraṃ samācaret //
2.14.79
mānuṣāsthīni saṃspṛśya upoṣyaṃ śucikāraṇāt /
trirātramuktaṃ sasnehānyekarātramato 'nyathā //
2.14.80
kāraskarāḥ kaliṅgāśca tathāndhraśabarādayaḥ /
pītvā cāpobhūtilapā gatvā cāpi yugaṃ dharam //
2.14.81
siṃdhoruttaraparyantaṃ tathodīcyantaraṃ naraḥ /
pāpadeśāśca ye kecitpāpairadhyuṣitā janaiḥ //
2.14.82
śiṣṭaistu varjitā ye vai brāhmaṇailvedapāragaiḥ /
gacchatāṃ rāgasaṃmohātteṣāṃ pāpaṃ na gacchati //
2.14.83
gatvā deśānapuṇyāṃstu kṛtsnaṃ pāpaṃ samaśnute /
āruhya bhṛgutuṅgaṃ tu gatvā puṇyāṃ sarasvatīm //
2.14.84
āpagāṃ ca nadīṃ ramyāṃ gaṅgāṃ devīṃ mahānadīm /
himavatprabhavā nadyo yāścānyā ṛṣipūcitāḥ //
2.14.85
sarastīrthāni sarvāṇi nadīḥ prasravaṇāni ca /
gatvaitānmucyate pāpaiḥ svarge cātyantamaśnute //
2.14.86
daśarātramaśaucaṃ tu proktaṃ mṛtakamūtake /
brahmaṇasya dvādaśāhaṃ kṣatriyasya vidhīyate //
2.14.87
arddhamāsaṃ tu vaiśyasya māsaṃ śūdrasya caiva ha /
udakyā sarvavarṇānāṃ catūrātreṇa śudhyati //
2.14.88
udakyāṃ sūtikāṃ caiva śvānamantāvasāyinam /
nagnādīnmṛtahārāṃśca spṛṣṭvā śaucaṃ vidhīyate //
2.14.89
snātvā sacailo mṛdbhistu śuddho dvādaśabhirdvijaḥ /
etadeva bhavecchaucaṃ maithune vamane tathā //
2.14.90
mṛdā prakṣālyahastau tu kuryācchaucaṃ ca mānavaḥ /
prakṣālya cādbhiḥ snātvā tu hastau caiva punarmṛdā //
2.14.91
triḥ kṛtvā dvādaśāntāni yathā lepastathā bhavet /
evaṃ śaucavidhirdṛṣṭaḥ sarvakṛtyeṣu nityadā //
2.14.92
paridadyānmṛdastisrastisraḥ pādāvasecane /
araṇye śaucametattu grāmyaṃ vakṣyāmyataḥ param //
2.14.93
mṛdaḥ pañcadaśāmedhyā hastādīnāṃ viśeṣataḥ /
atiriktamṛdaṃ dadyānmṛdante tvadbhireva ca //
2.14.94
adbhiravyaktake śaucametaccaiteṣu kṛtsnaśaḥ /
kaṇṭhaṃ śiro vā āvṛtya rathyāpaṇagato 'pi vā //
2.14.95
akṛtvā pādayoḥ śaucamācānto 'pyaśucirbhavet /
pakṣālya pātraṃ nikṣipya ācamyābhyukṣaṇaṃ tataḥ //
2.14.96
dravyasyānyasya tu tathā kuryādabhyukṣaṇaṃ tataḥ /
puṣpādīnāṃ tṛṇānāṃ ca prokṣaṇaṃ haviṣāṃ tathā //
2.14.97
parātdṛtānāṃ dravyāṇāṃ nidhāyābhyukṣaṇaṃ tathā /
nāprokṣitaṃ spṛśetkiñcicchraddhe daive 'tha vā punaḥ //
2.14.98
uttaroṇāhareddravyaṃ dakṣiṇena visarjayet /
saṃvṛte yajamānastu sarvaśrāddhe samāharet //
2.14.99
ucchiṣṭe syādviparyāsodaive pitryetathaiva ca /
dakṣiṇena tu hastena dakṣiṇāṃ vedimālabhet //
2.14.100
karābhyāmeva devānāṃ pitṝṇāṃ vikaraṃ tathā /
kṣaraṇaṃ svapnayoścaiva tathā mūtrapurīṣayo //
2.14.101
niṣṭhīvite tathābhyaṅge bhutkvā viparidhāya ca /
ucchiṣṭānāṃ ca saṃsparśe tathā pādāvasecane //
2.14.102
ucchiṣṭasya ca saṃbhāṣādaśitvā prayatasya vā /
saṃdeheṣu ca sarveṣu śikhāṃ muktvā tathaiva ca //
2.14.103
vinā yajñopavītena moghaṃ tatsamupaspṛśet /
uṣṭrasyāveśca saṃsparśe darśane 'vācyavācinām //
2.14.104
jihvayā caiva saṃsvṛśya detāsaktaṃ tathaiva ca /
saśabdamegulībhirvā patitaṃ vā vilokayan //
2.14.105
sthito yaścācamenmohadācānto 'pyaśucirbhavet /
upaviśya śucau deśe prayataḥ prāgudaṅmukhaḥ //
2.14.106
pādau prakṣālya hastau ca antarjānu tvapaḥ spṛśet /
prasannastriḥ pibedvāri prayataḥ susamāhitaḥ //
2.14.107
dvireva mārjanaṃ kuryātsakṛdabhyukṣaṇaṃ tataḥ /
khāni mūrddhānamātmānaṃ hastau pādau tathaiva ca //
2.14.108
abhyukṣayettatastasya yadyanmīmāṃsita bhavet /
evamācamatastasya vedā yajñāstapāṃsi ca //
2.14.109
dānāni vratacaryāśca bhavanti saphalāni vai /
kriyāṃ yaḥ kurute mohādanāsamyeha nāstikaḥ //
2.14.110
bhavanti hi vṛthā tasya kriyā hyetā na saṃśayaḥ /
vākkāyabuddhipūtāni aspṛṣṭaṃ vāpyaninditam //
2.14.111
jñeyānyetāni medhyāni duṣṭamedhyo viparyaye /
manovākkāyamagniśca kālaścaivopalekhanam //
2.14.112
vikhyāpanaṃ ca śaucānāṃ nityamajñānameva vā /
ato 'nyathā tu yaḥ kuryānmohācchaucasya saṃkaram //
2.14.112.p1
piśācānyātudhānāṃśca phalaṃ gacchatyasaṃśayam /
śauce cāśraddadhāno hi mlecchajātiṣu jāyate 14.113//
2.14.114
ayajvā caiva pāpaśca tiryagyonigato 'pi ca /
śaucena mokṣaṃ kurvāṇaḥ svargavāsī bhavennaraḥ //
2.14.115
śucikāmā hi devā vai devaiścaitadudāhṛtam /
bībhatsānaśucīṃścaiva varjayanti surāḥ sadā //
2.14.116
trīṇi śaucāni kurvanti nyāyataḥ śubhakarmiṇaḥ /
brahmaṇyāyāti theyāya śaucayuktāya dhīmate //
2.14.117
pitṛbhaktāya dāntāya sānukrośāya ca dvijāḥ /
tasmai devāḥ prayacchanti pitaraḥ śrīvivarddhanāḥ /
manasākāṅkṣitānkāmāṃstrailokyapravarānapi //
2.14.117.p1
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde śrāddhakalpe 'śaucavidhirnāma caturdaśo 'dhyoyaḥ // 14//
Linked texts (6)
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Śrāddhadīpa — Divyasiṃha Mahāpātra 1640, Sanskrit
- Kṛtyakalpataru — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- Gadādharapaddhati — Gadādhara Rājaguru 1725, Sanskrit
- Kālasāra — Nārāyaṇa Jyotirvit, Sanskrit
- Kālasāra — Gadādhara (Pāraskara commentator), Sanskrit