Kaumarakhanda 40
Kaumārakhaṇḍa 40
- Language
- Sanskrit
Contents
- 40.64 — 1 part
40.1
cha || || nārada uvāca || || bhūmeryojanalakṣe ca kauravya ravimaṃḍalam || yojanānāṃ saha
srāṇi bhāskarasya ratho nava
40.2
īṣādaṃḍastathaivāsya dviguṇaḥ parikīrtitaḥ || sārdhakoṭistathā sapta niyutāni vivasvataḥ
40.3
yojanānāṃ
tu tasyākṣastatra cakraṃ pratiṣṭhitam || trinābhi tacca paṃcāraṃ ṣaṇnemi parikīrtitam
40.4
catvāriṃśatsahasrāṇi dvitīyo'kṣo'pi vistṛtaḥ || paṃca cā
nyāni sārdhāni syandanasya tu pāṃḍava
40.5
akṣapramāṇamubhayoḥ pramāṇaṃ tadyugārdhayoḥ || hrasvo'kṣastadyugārdhaṃ ca dhruvādhāraṃ rathasya vai
40.6
dvitīyo'kṣastathā savye cakraṃ tanmānase sthitam || hayāśca sapta cchaṃdāṃsi teṣāṃ nāmāni me śṛṇu
40.7
gāyatrī ca bṛhatyuṣṇigjagatī triṣṭubeva ca
anuṣṭuppaṃktirityuktāśchaṃdāṃsi harayo raveḥ
40.8
naivāstamanamarkasya nodayaḥ sarvadā sataḥ || udayāstamanākhyaṃ hi darśanādarśanaṃ raveḥ
40.9
śakrādīnāṃ pure tiṣṭhanspṛśatyeṣa puratrayam || vikīrṇoṃ'to vikarṇasthatrikoṇārdhapure tathā
40.10
ayanasyottarasyādau makaraṃ yāti bhāskaraḥ
tataḥ kumbhaṃ ca mīnaṃ ca rāśe rāśyaṃtaraṃ tathā
40.11
triṣveteṣvatha śukteṣu tato vaiṣuvatīṃ gatim || prayāti savitā kurvannahorātraṃ ca tatsamam
40.12
tato rātriḥ kṣayaṃ yāti vardhate tu dinaṃ dinam || tataśca mithunasyāṃte parāṃ kāṣṭhāmupāgataḥ
40.13
rāśiṃ karkaṭakaṃ prāpya kurute dakṣiṇāyāṃ
nam || kulālacakraparyaṃto yathā śīghraṃ nivartate
40.14
dakṣiṇāyakrame sūryastathā śīghraṃ nivartate || ativegitayā kālaṃ vāyumārgabalāccaran
40.15
tasmātprakṛṣṭāṃ bhūmiṃ sa kālenālpena gacchati || kulālacakramadhyastho yathā maṃdaṃ prasarpati
40.16
tathodagayane sūryaḥ sarpate maṃdavikramaḥ || tasmā
dīrgheṇa kālena bhūmimalpaṃ nigacchati
40.17
saṃdhyākāle ca maṃdehāḥ sūryamicchaṃti khāditum || prajāpatikṛtaḥ śāpasteṣāṃ phālguna rakṣasām
40.18
akṣayyatvaṃ śarīrāṇāṃ maraṇaṃ ca dinedine || tataḥ sūryasya tairyuddhaṃ bhavatyatyaṃtadāruṇam
40.19
tato gāyatripūtaṃ yadvijāstoyaṃ kṣipaṃti ca
tena dahyaṃti te pāpāḥ saṃdhyopāsanataḥ sadā
40.20
ye saṃdhyāṃ nāpyupāsaṃte kṛtaghnā yāṃti rauravam || pratimāsaṃ pṛthaksūrya ṛṣigandharvarākṣasaiḥ
40.21
apsarogrāmaṇīsarpairatho yāti ca saptabhiḥ || dhātāryamā mitravaruṇau vivasvānindra eva ca
40.22
pūṣā ca savitā so'tha bhagastvaṣṭā ca
kīrtitaḥ || viṣṇuścaitrādimāseṣu ādityā dvādaśa smṛtāḥ
40.23
tato divākarasthānānmaṇḍalaṃ śaśinaḥ sthitam || lakṣamātreṇa tasyāpi tricakro
ratha ucyate
40.24
kuṃdrābhā daśa caivāśvā vāmadakṣiṇato yutāḥ || pūrṇe śatasahasre ca yojanānāṃ niśākarāt
40.25
nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnamupariṣṭā
tprakāśate || caturdaśa cārbudānyapyaśītiḥ saritāṃpatiḥ
40.26
viṃśatiśca tathā koṭyo nakṣatrāṇāṃ prakīrtitāḥ || dve lakṣe cottare tasmāddho nakṣatra
maṇḍalāt
40.27
vāyvagnidravyasaṃbhūto rathaścaṃdrasutasya ca || piśaṃgaisturagairyuktaḥ soḍhābhirvāyuvegibhiḥ
40.28
dvilakṣaścottare tasmādghāccāpyu
śanā smṛtaḥ || śukrasyāpi rathoḍhābhiryukto'bhūtsaṃbhavairhayaiḥ
40.29
lakṣadvayena bhaumasya smṛto devapurohitaḥ || aṣṭābhiḥ pāṃḍurairaśvairyukto'sya kāṃcano
rathaḥ
40.30
saurirbṛhaspateścordhvaṃ dvilakṣe samupasthitaḥ || ākāśasaṃbhavairaśvairaṣṭābhiḥ śabalaiḥ rathaḥ
40.31
svarbhānosturagāścāṣṭau bhṛṃgābhā dhūsarā
ratham || vahaṃti ca sakṛdyuktā ādityādhaḥ sthitāstathā
40.32
saurerlakṣaṃ smṛtaṃ cordhvaṃ tataḥ saptarṣimaṇḍalam || ṛṣibhyaścāpi lakṣeṇa dhruvaścordhvaṃ
vyavasthitaḥ
40.33
meḍhībhūtaḥ samastasya jyotiścakrasya vai dhruvaḥ || dhruvo'pi śiṃśumārasya pucchādhāre vyavasthitaḥ
40.34
yamāhurvāsudevasya
rūpamātmānamavyayam || vāyupāśairdhruve baddhaṃ sarvametacca phālguna
40.35
navayojanasāhasraṃ maṇḍalaṃ savituḥ smṛtam || dviguṇaṃ sūryavistārānmaṇḍalaṃ
śaśinaḥ smṛtam
40.36
tulyastayostu svarbhānurbhūtvādhastātprasarpati || uddhṛtya pṛthivīcchāyāṃ nirmalāṃ maṇḍalākṛtiḥ
40.37
candrasya ṣoḍaśo
bhāgo bhārgavaśca vidhīyate || bhārgavātpādahīnastu vijñeyo'tha bṛhaspatiḥ
40.38
bṛhaspateḥ pādahīnau vakrasaurī budhastathā || śatāni paṃca catvāri
trīṇi dve caikayojanam
40.39
yojanārdhapramāṇāni bhāni hrasvaṃ na vidyate || bhūmilokaśca bhūrlokaḥ pādagamyaḥ prakīrtitaḥ
40.40
bhūmisūryāṃ
taraṃ tacca bhuvarlokaḥ prakīrtitaḥ || dhruvasūryāṃtaraṃ tacca niyutāni caturdaśa
40.41
svarlokaḥ so'pi gadito lokasaṃsthānaciṃtakaiḥ || dhruvādrdhvaṃ tathā
koṭirmahaloṃkaḥ prakīrtitaḥ
40.42
dve koṭyau ca jano yatra nivasaṃti catuḥsanāḥ || caturbhiścāpi koṭībhistapolokastataḥ smṛtaḥ
40.43
vairājā yatra te devāḥ sthitā dāhavivarjitāḥ || ṣaḍguṇena tapolokātsatyaloko virājate
40.44
apunarmarakā yatra brahmaloko hi sa smṛtaḥ || aṣṭā
daśa tathā koṭyo lakṣāṇyaśītipaṃca ca
40.45
śubhaṃ nirupamaṃ sthānaṃ tadūrdhvaṃ saṃprakāśate || bhūrbhuvaḥsvariti proktaṃ trailokyaṃ kṛtakaṃ tvidam
40.46
janastapastathā satyamiti cākṛtakaṃ trayam || kṛtakākṛtayormadhye maharloka iti smṛtaḥ
40.47
śūnyo bhavati kalpāṃte yotyaṃtaṃ na vinaśyati
ete sapta samākhyātā lokāḥ puṇyairupārjitāḥ
40.48
yajñairdānairjapairhomaistīrthairvratasamuccayaiḥ || vedādiproktairanyaiśca sādhyām̐llokānimānviduḥ
40.49
tataścāṃḍasya śiraso dhārā nīramayī śivā || sarvalokānsamāplāvya gaṃgā merāvupāgatā
40.50
tato mahītalaṃ sarvaṃ pātālaṃ praviveśa sā || aṃḍa
mūrdhni sthitā devī satataṃ dvāravāsinī
40.51
devīnāṃ koṭikoṭībhiḥ saṃvṛtā piṃgalena ca || tatra sthitā sadā rakṣāṃ kurute'ṇḍasya sā śubhā
40.52
nihaṃti duṣṭasaṃghātānmahābalaparākramā || vāyuskaṃdhāni satāppi śṛṇu yadvasthitānyapi
40.53
pṛthivīṃ samabhikramya saṃsthito meghamaṃḍale || pravaho nāma yo
meghānpravahatyatiśaktimān
40.54
dhūmajāśvoṣmajā meghāḥ sāmrudvairyena pūritāḥ || toyairbhavaṃti nīlāṃgā varṣiṣṭhāścaiva bhārata
40.55
dvitīyaścāvaho
nāma nibaddhaḥ sūryamaṃḍale || tena baddhaṃ dhuveṇedaṃ bhrāmyate sūryamaṃḍalam
40.56
tṛtīyaścodvaho nāma caṃdraskaṃdhe pratiṣṭhitaḥ || baddhaṃ dhruveṇa yenedaṃ bhrāmyate
caṃdramaṃḍalam
40.57
caturthaḥ saṃvaho nāma sthito nakṣatramaṃḍale || vātaraśmibhirāvaddhaṃ dhruveṇa saha bhrāmyate
40.58
graheṣu paṃcamaḥ so'pi vivaho
nāma mārutaḥ || grahacakramidaṃ yena bhrāmyate dhruvasaṃdhitam
40.59
ṣaṣṭhaḥ parivaho nāma sthitaḥ saptarṣimaṃḍale || bhramaṃti dhruvasaṃbaddhā yena saptarṣayo divi
40.60
saptamaśca dhruve baddho vāyurnābhyā parāvahaḥ || yena saṃsthāpitaṃ bhauvyaṃ cakraṃ cānyāni bhārata
40.61
yaṃ samāsādya vegena diśāmaṃtaṃ prapedire
dakṣasya daśa putrāṇāṃ sahasrāṇi prajāpateḥ
40.62
evamete diteḥ putrāḥ saptasapta vyavasthitāḥ || anāramaṃtaḥ saṃvāṃti sarvagāḥ sarvadhāriṇaḥ
40.63
dhruvādrdhvamasūryaṃ cāpyanakṣatramatārakam || svatejasā svaśaktyā cādhiṣṭhitāste hi nityadā
40.64
ityūrdhvaṃ te samākhyātaṃ pātālānyatha me śṛṇu
40.64.p1
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe kumārikākhyāne lokavyavasthitivarṇanaṃnāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ
Linked texts (13)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (critical edition) — Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Agnipurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Agnipurāṇa (Nag Publishers edition, Delhi) — Sanskrit
- Kumārikākhaṇḍa — Sanskrit
- Vaiṣṇavakhaṇḍa — Sanskrit
- Māheśvarakhaṇḍa — Sanskrit
- Kaumārīkākhaṇḍa — Sanskrit
- Śivatattvaratnākara — Basappa Nāyaka 1684, Sanskrit
- Śivattvaratnākara — Basava, Sanskrit
- Purāṇasāra (Mādhava Vidyāraṇya) — Mādhava Vidyāraṇya, Sanskrit
- Purāṇasāra — Sāyaṇa, Sanskrit