Kaumarikakhanda 2
Kaumārīkākhaṇḍa 2
- Language
- Sanskrit
Contents
- 2.114 — 1 part
2.1
cha|| || sūta uvāca || || tato dvijaiḥ parivṛtaṃ nāradaṃ devapūjitam
abhigamyopajagrāha sarvānatha sa pāṇḍavaḥ
2.2
tatastaṃ nāradaḥ prāha jayārāta dhanaṃjaya || dharme bhavati te buddhirdeveṣu brāhmaṇeṣu ca
2.3
kaccidetāṃ
mahāyātrāṃ vīra dvādaśavārṣikīm || ācarankhidyase naivamatha vā kupyase na ca
2.4
munīnāmapi cetāṃsi tīrthayātrāsu pāṃḍava || khidyaṃti parikupyaṃti
śreyasāṃ vighnamūlataḥ
2.5
kaccinnaitena doṣeṇa samāśliṣṭo'si pāṃḍava || atra cāṃgirasā gītāṃ gāthāmetāṃ hi śuśruma
2.6
yasya hastau ca
pādau ca manaścaiva susaṃyatam || nirvikārāḥ kriyāḥ sarvāḥ sa tīrthaphalamaśnute
2.7
tadidaṃ hṛdi dhāryaṃ te kiṃ vā tvaṃ tāta manyase || bhrātā
yudhiṣṭhiro yasya sakhā yasya sa keśavaḥ
2.8
punaretatsamucitaṃ yadvipraiḥ śikṣaṇaṃ nṛṇām || vayaṃ hi dharmaguravaḥ sthāpitāstena viṣṇunā
2.9
viṣṇu
nā cātra śṛṇumo gītāṃ gāthāṃ dvijānprati
2.10
yasyāmalāmṛtayaśaḥśravaṇāvagāhaḥ sadyaḥ punāti jagadā śvapacādvikuṃṭhaḥ || sohaṃ bhavadbhirupalabdha
sutīrthakīrtiśchidyāṃ svabāhumapi yaḥ pratikūlavartī
2.11
priyaṃ ca pārtha te brūmo yeṣāṃ kuśalakāmukaḥ || sarve kuśalinaste ca yādavāḥ pāṃḍavāstathā
2.12
adhunā bhīmasenena kurūṇāmupatāpakaḥ || śāsanāddhṛtarāṣṭrasya vīravarmā nṛpo hataḥ
2.13
sa hi rājñāmajeyo'bhūdyathāpūrvaṃ balivalī
kaṃṭakaṃ kaṃṭakeneva dhṛtarāṣṭro jigāya tam
2.14
ityādi nāradaproktāṃ vācamākarṇya phālgunaḥ || atīva muditaḥ prāha teṣāmakuśalaṃ kutaḥ
2.15
ye brāhmaṇamate nityaṃ ye ca brāhmaṇapūjakāḥ || ahaṃ ca śaktyā niyatastīrthāni vicarannanu
2.16
āgatastīrthametaddhi pramodo'tīva me hṛdi
tīrthānāṃ darśanaṃ dhanyamavagāhastato'dhikaḥ
2.17
māhātmyaśravaṇaṃ tasmāddaivopi munirabravīt || tadahaṃ śrotumicchāmi tīrthasyāsya guṇānmune
2.18
etenaiva śrāvyametadyattvayāṃgīkṛtaṃ mune || tvaṃ hi trilokīṃ vicaranvetsi sarvāṃ hi sāratām
2.19
tadetatsarvatīrthebhyo'dhikaṃ manye tvadā
hṛtam
2.20
nārada uvāca || || ucitaṃ tava pārthaitatpṛcchasi guṇinyuṇān || guṇināmeva yujyante śrotuṃ dharmodbhavā guṇāḥ || sādhūnāṃ
dharmaśravaṇaiḥ kīrtanairyāti cānvaham
2.21
pāpānāmasadālāpairāyuryāti yathānvaham || tadahaṃ kīrtayiṣyāmi tīrthasyāsya guṇānbahūn
2.22
yathā
śrutvā vijānāsi yuktamaṃgīkṛtaṃ mayā || purāhaṃ vicaranpārtha trilokīṃ kapilānugaḥ
2.23
gatavānbrahmaṇo lokaṃ tatrāpaśyaṃ pitāmaham || sa hi
rājarṣidevarṣimūrtāmūrtaḥ susaṃvṛtaḥ
2.24
vibhāti vimalo brahmā nakṣatrairuḍurāḍiva || tamahaṃ praṇipatyātha cakṣuṣā kṛtasvāgataḥ
2.25
upaviṣṭaḥ
pramuditaḥ kapilena sahaiva ca || etasminnaṃtare tatra vārtikāḥ samupāgatāḥ
2.26
prahīyaṃte hi te nityaṃ jagaddṛṣṭaṃ hi brahmaṇā || kṛtapraṇāmānātha tānsa
māsīnānpitāmahaḥ
2.27
cakṣuṣāmṛtakalpena plāvayanniva cābravīt || kutra kutra vicīrṇaṃ vo dṛṣṭaṃ śrutamathāpi vā
2.28
kiṃcidevādbhutaṃ brūta
śravaṇādyena puṇyatā || evamukte bhagavatā teṣāṃ yaḥ pravaro mataḥ
2.29
suśravānām brahmāṇaṃ praṇipatyedamūcivān || prabhoragre ca vijñaptiryathā dīpo rakhe
stathā
2.30
tathāpi khalu vācyaṃ me parārthaṃ preritena te || muniḥ kātyāyanonāma śrutvā dharmānpunarbahūn
2.31
sārajijñāsayā tasthāvekāṃṅguṣṭhaḥ
śataṃ samāḥ || tataḥ provāca taṃ divyā vāṇī kātyāyana śrṛṇu
2.32
puṇye sarasvatītīre pṛccha sārasvataṃ munim || sa te sāraṃ dharmasādhyaṃ dharmajño'
bhirvadiṣyati
2.33
iti śrutvā munivaro muniśreṣṭhamupetya tam || praṇamya śirasā bhūmau papracchedaṃ hṛdi sthitam
2.34
satyaṃ kecitpraśaṃsaṃti
tapaḥ śaucaṃ tathā pare || sāṃkhyaṃ kecitpraśaṃsaṃti yogamanye pracakṣate
2.35
kṣamāṃ kecitpraśaṃsaṃti tathaiva bhṛśamārjavam || kecinmaunaṃ praśaṃsaṃti keci
dāhuḥ paraṃ śrutam
2.36
samyagjñānaṃ praśaṃsaṃti kecidvairāgyamuttamam || agniṣṭomādikarmāṇi tathā kecitparaṃ viduḥ
2.37
ātmajñānaṃ paraṃ keci
tsamaloṣṭāśmakāṃcanam || itthaṃ vyavasthite loke kṛtyākṛtyavidhau janāḥ
2.38
vyāmohameva gacchaṃti kiṃ śreya iti vādinaḥ || yadeteṣu paraṃ kṛtyama
nuṣṭheyaṃ mahātmabhiḥ
2.39
vaktumarhasi dharmajña mama sarvārthasādhakam
2.40
sārasvata uvāca || || yanmāṃ sarasvatī prāha sāraṃ vakṣyāmi
tacchṛṇu || chāyākāraṃ jagatsarvamutpattikṣayadharmi ca || vārāṃganānetrabhaṃgasvapnadvadbhaṃgurameva tat
2.41
dhanāyuryauvanaṃ bhogāścalacaṃdravadasthirān
buddhvā samyakparāmṛśya sthāṇudānaṃ samāśrayet
2.42
dānavānpuruṣaḥ pāpaṃ nālaṃ kartumiti śrutiḥ || sthāṇubhakto janmamṛtyū nāpnotīti śruti
stathā
2.43
sāvaṇinā ca gāthe dve kīrtite śṛṇu ye purā || vṛṣo hi bhagavāndharmo vṛṣabho yasya vāhanam
2.44
pūjyate sa mahādevaḥ saṃ dharmaḥ
para ucyate || duḥkhāvarte tamodhore dharmādharmajale tathā
2.45
krodhapaṃke maṃdagrāhe lobhabudbudasaṃkaṭe || mānagaṃbhīrapātāle sattvayānavibhūṣite
2.46
majjaṃtaṃ tārayatyeko haraḥ saṃsārasāgarāt || dānaṃ vṛttaṃ vrataṃ rvācaḥ kīrtidharmo tathāyuṣaḥ
2.47
paropakaraṇaṃ kāyādasārātsāramuddharet || dharme rāgaḥ
śrutau ciṃtā dāne vyasanamuttamam
2.48
iṃdriyārtheṣu vairāgyaṃ saṃprāptaṃ janmanaḥ phalam || deśe'sminbhārate janma prāpya mānuṣyamadhruvam
2.49
na
kuryādātmanaḥ śreyastenātmā vaṃcitaściram || devāsurāṇāṃ sarveṣāṃ mānuṣyamatidurlabham
2.50
tatsaṃprāpya tathā kuryānna gacchennarakaṃ yathā || sarvasya
mūlaṃ mānuṣyaṃ tathā sarvārthasādhakam
2.51
yadi lābhe na yatnaste mūlaṃ rakṣa prayatnataḥ || mahatā puṇyamūlyena krīyate kāyanaustvayā
2.52
gaṃtuṃ
duḥkhodadheḥ pāraṃ tara yāvanna bhidyate || avikāriśarīratvaṃ duṣprāpyaṃ prāpya vai tataḥ
2.53
nāpakrāmati saṃsārādātmahā sa narādhamaḥ || tapastapyanti
yatayo juhvate cātra yajvinaḥ || dānāni cātra dīyaṃte paralokārthamādarāt
2.54
kātyāyana uvāca || || dānasya tapaso vāpi
bhagavaṃnkiṃ ca duṣkaram || kiṃ vā mahatphalaṃ pretya sārasvata bravīhi tat
2.55
sārasvata uvāca || || na dānādduṣkarataraṃ
pṛthivyāmasti kiṃcana || mune pratyakṣamavaitaddṛśyate lokasaukṣikam
2.56
parityajya priyānprāṇāndhanārthe hi mahābhayam || praviśaṃti
mahālobhātsamudramaṭavīṃ girim
2.57
sevāmanye prapadyaṃte śvavṛttiriti yā smṛtā || hiṃsāprāyāṃ bahukleśāṃ kṛṣiṃ caiva tathā pare
2.58
tasya
duḥkhārjitasyeha prāṇebhyopi garīyasaḥ || āyāsaśatalabdhasya parityāgaḥ suduṣkaraḥ
2.59
yaddadāti yadaśnāti tadeva dhanino dhanam || anye
mṛtasya krīḍaṃti dārairapi dhanairapi
2.60
ahūnyahani yācaṃtamahaṃ manye guruṃ yathā || mārjanaṃ darpaṇasyeva yaḥ karoti dinedine
2.61
dīyamā
naṃ hi nāpaiti bhūya evābhivardhate || kūpa utsicyamāno hi bhavecchuddho bahūdakaḥ
2.62
ekajanmasukhasyārthe sahasrāṇi vilāpayet || prājño
janmasahasreṣu saṃcinotyekajanmani
2.63
mūrkho hi na dadātyarthāniha dāridyraśaṃkayā || prājñastu visṛjatyarthānnimutra tasya śaṃkayā
2.64
kiṃ
dhanena kariṣyaṃti dehino bhaṃgurāśrayāḥ || yadarthaṃ dhanamicchaṃti taccharīramaśāśvatam
2.65
akṣaradvayamabhyastaṃ nāstināstīti yatpurā || tadidaṃ
dehidehīti viparītamupasthitam
2.66
bodhayaṃti ca yāvaṃto dehīti kṛpaṇaṃ janāḥ || avastheyamadānasya mā bhūdevaṃ bhavānapi
2.67
dāturevopakārāya vadatyarthīti dehi me || yasmāddātā prayātyūrdhvamadhastiṣṭhetpratigrahī
2.68
daridrā vyādhitā mūrkhāḥ parapreṣyakarāḥ sadā || adatta
dānājjāyaṃte duḥkhasyaiva hi bhājanāḥ
2.69
dhanavaṃtamadātāraṃ daridraṃ vā'tapasvinam || ubhāvaṃbhasi moktavyau kaṃṭhe baddhvā mahāśilām
2.70
śateṣu jāyate śūraḥ sahasreṣu ca paṃḍitaḥ || vaktā śatasahasreṣu dātā jāyeta vā na vā
2.71
gobhirvipraiśca vedaiśca satībhiḥ satyavādibhiḥ || alabdhai
rdānaśīlaiśca saptabhirdhāryate mahī
2.72
śibirauśīnaro'ṅgāni sutaṃ ca priyamaurasam || brāhmaṇārthamupākṛtya nākapṛṣṭhamito gataḥ
2.73
pratarddanaḥ
kāśipatiḥ pradāya nayane svake || brāhmaṇāyātulāṃ kīrtimiha cāmutra cāśnute
2.74
nimī rāṣṭraṃ ca vaideho jāmadagnyo vasuṃdharām || brāhmaṇebhyo
dadau cāpi gayaścorvī sapattanām
2.75
avarṣati ca parjanye sarvabhūtanivāsakṛt || vasiṣṭho jīvayāmāsa prajāpatiriva prajāḥ
2.76
brahmadattaśca
pāṃcālyo rājā buddhimatāṃ varaḥ || nidhiṃ śaṃkhaṃ dvijāgryebhyo dattvā svargamavāptavān
2.77
sahasrajicca rājarṣiḥ prāṇāniṣṭānmahāyaśāḥ
brāhmaṇārthe parityajya gato lokānanuttamān
2.78
ete cānye ca bahavaḥ sthāṇordānena bhaktitaḥ || rudralokaṃ gatā nityaṃ śāntātmāno jite
ndriyāḥ
2.79
eṣāṃ pratiṣṭhitā kīrttiryāvatsthāsyati medinī || iti saṃciṃtya sārārthī sthāṇudānaparo bhava
2.80
so'pi mohaṃ parityajya
tathā kātyāyano'bhavat
2.81
nārada uvāca || || evaṃ suśravasā proktāṃ kathamākarṇya padmabhūḥ || harṣāśrusaṃyukto'tīva praśaśaṃsa muhurmuhuḥ
2.82
sādhu te vyāhṛtaṃ vatsa evametanna cānyathā || satyaṃ sārasvataḥ prāha saṃtyā caivaṃ tathā śrutiḥ
2.83
dānaṃ yajñānāṃ varūthaṃ dakṣiṇā
loke dātāram̐sarvabhūtānyupajīvaṃti dānenārātauram̐pānudaṃta dānena dviṣaṃto mitrā bhavaṃti dāne sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ tasmāddānaṃ paramaṃ vadaṃtīti
2.84
saṃsārasāgare ghore dharmādharmormisaṃkule || dānaṃ tatra niṣeveta tacca nauriva nirmitam
2.85
iti saṃciṃtya cai mayā puṣkare sthāpitā dvijāḥ
gaṅgāyamunayormadhye madhyadeśe dvijāḥ kṛte
2.86
sthāpitāḥ śrīharibhyāṃ tu śrīgauryā vedavittamāḥ || rudreṇa nāgarāścaiva pārvatyā śaktipūrvavāḥ
2.87
śrīmāle ca tathā lakṣmyā hyevamādisurottamaiḥ || nānāgrahārāḥ saṃdattā lokoddharaṇakāṃkṣayā
2.88
na hi dānaphale kāṃkṣā kācinno'sti surottamāḥ
sādhusaṃrakṣaṇārthaṃ hi dānaṃ naḥ parikīrtitam
2.89
brāhmaṇāśca kṛtasthānā nānādharmopadeśanaiḥ || samuddharaṃti varṇāstrīṃstataḥ pūjyatamā dvijāḥ
2.90
dānaṃ caturvidhaṃ dānamutsargaḥ kalpitaṃ tathā || saṃśrutaṃ ceti vividhaṃ tatkramātparikīrtitam
2.91
vāpīkūpataḍāgānāṃ vṛkṣavidyāsuraukasām || maṭha
prapāgṛhakṣetradānamutsarga ityasau
2.92
upajīvantrimānyaśca puṇyaṃ ko'pi carennaraḥ || ṣaṣṭhamaṃśaṃ sa labhate yāvadyo visṛjedvijaḥ
2.93
tadeṣā
meva sarveṣāṃ viprasaṃsthāpanaṃ param || devasaṃsthāpanaṃ caiva dharmastanmūla eva yat
2.94
devatāyatanaṃ yāvadyāvacca brāhmaṇagṛham || tāvaddhātuḥ pūrvajānāṃ
puṇyāṃśaścopatiṣṭhati
2.95
etatsvalpaṃ hi vāṇijyaṃ punarbahuphalapradam || jīrṇoddhāre ca dviguṇametadeva prakīrtitam
2.96
tasmādidaṃ tvahamapi
bravīmi surasattamāḥ || nāsti dānasamaṃ kiṃcitsatyaṃ sārasvato jagau
2.97
nārada uvāca || || iti sārasvataproktāṃ tathā padmabhuveritām
sādhusādhvityamodaṃta surāścāhaṃ suvismitāḥ
2.98
tataḥ sabhāvisargāṃte suramye merumūrdhani || upaviśya śilāpṛṣṭhe ahametadaciṃtayam
2.99
satyamāha viraṃcistu sa kimarthaṃ tu jīvati || yenaikapi taddhvṛttaṃ naiva yena kṛtārthatā
2.100
tadahaṃ dānapuṇyaṃ hi kariṣyāmi kathaṃ sphuṭam || kaupī
nadaṇḍātmadhano dhanaṃ svalpaṃ hi nāsti me
2.101
anarhate yahadāti na dadāti tathārhate || arhānarhaparijñānāddānadharmo hi duṣkaraḥ
2.1102
deśe
kāle ca pātre ca śuddhena manasā tathā || nyāyārjitaṃ ca yo dadyādyauvane sa tadaśnute
2.3-2
tamovṛtastu yo dadyādbhayātkrodhāttathaiva ca || bhuṃkte dānaphalaṃ taddhi garbhastho nātra saṃśayaḥ
2.4-2
bālatve'pi ca so'śnāti yaddattaṃ dambhakāraṇāt || dattamanvāyato vittaṃ tathā vai cārthakāraṇam
2.5-2
vṛddhatve hi samaśnāti naro vai nātra saṃśayaḥ || tasmāddeśe ca kāle ca supātre vidhinā naraḥ || śubhārjitaṃ prayuñjīta śraddhayā śāṭhyavarjitaḥ
2.6-2
tadetannirdhanatvācca kathaṃ nāma bhaviṣyati || satyamāhuḥ purā vākyaṃ purāṇamunayo'malāḥ
2.7-2
nādhanasyāstyayaṃ loko na paraśca kathaṃcana || abhiśastaṃ prapaśyaṃti daridraṃ pārśvataḥ sthitam
2.8-2
dāridryaṃ pātakaṃ loke kastacchaṃsitumarhati || patitaḥ śocyate sarvairnirdhanaścāpi śocyate
2.9-2
yaḥ kṛśāśvaḥ kṛśadhanaḥ kṛśabhṛtyaḥ kṛśātithiḥ || sa vai proktaḥ kṛśonāma na śarīrakṛśaḥ kṛśaḥ
2.110
arthavānduṣkulīno'pi loke pūjyatamo naraḥ
śaśinastulyavaṃśo'pi nirdhanaḥ paribhūyate
2.11-2
jñānavṛddhāstapovṛddhā ye ca vṛddhā bahuśrutāḥ || te sarve dhanavṛddhasya dvāri tiṣṭhanti kiṃkarāḥ
2.12-2
yadyapyayaṃ tribhuvane artho'smākaṃ parāgmahi || tathāpyanyaprārthito hi tasyaiva phalado bhavet
2.13-2
athavaitatpurā sarvaṃ ciṃtayiṣyāmi susphuṭam || vilo
kayāmi pūrvaṃ tu kiṃcidyogyaṃ hi sthānakam
2.114
saṃ ciṃtayitveti bahuprakāraṃ deśāṃśca grāmānnagarāṇi cāśramān || bahūnāhaṃ paryaṭanāṃvām̐nhi sthānaṃ
hitaṃ sthāpaye yatra viprān
2.114.p1
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe nāradārjunasaṃvāde dānapraśaṃsāvarṇanaṃnāma dvitīyo'dhyāyaḥ
Linked texts (13)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Critical edition (BORI) — Sanskrit
- Brahmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (critical edition) — Sanskrit
- Māheśvarakhaṇḍa — Sanskrit
- Vaiṣṇavakhaṇḍa — Sanskrit
- Kumārikākhaṇḍa — Sanskrit
- Kaumārakhaṇḍa — Sanskrit
- Prabhāsakṣetramāhātmyam — Sanskrit
- Caturvargacintāmaṇi — Hemādri, Sanskrit
- Ṣoḍaśamahādānavidhi (Hemādri) — Hemādri, Sanskrit
- Dānakhaṇḍa — Hemādri, Sanskrit
- Śivadharmottara (another edition) — Sanskrit