Pramāṇa · Search · About · API

Kaumarikakhanda 2

Kaumārīkākhaṇḍa 2

Language
Sanskrit

Contents

2.1

cha|| || sūta uvāca || || tato dvijaiḥ parivṛtaṃ nāradaṃ devapūjitam
abhigamyopajagrāha sarvānatha sa pāṇḍavaḥ

2.2

tatastaṃ nāradaḥ prāha jayārāta dhanaṃjaya || dharme bhavati te buddhirdeveṣu brāhmaṇeṣu ca

2.3

kaccidetāṃ
mahāyātrāṃ vīra dvādaśavārṣikīm || ācarankhidyase naivamatha vā kupyase na ca

2.4

munīnāmapi cetāṃsi tīrthayātrāsu pāṃḍava || khidyaṃti parikupyaṃti
śreyasāṃ vighnamūlataḥ

2.5

kaccinnaitena doṣeṇa samāśliṣṭo'si pāṃḍava || atra cāṃgirasā gītāṃ gāthāmetāṃ hi śuśruma

2.6

yasya hastau ca
pādau ca manaścaiva susaṃyatam || nirvikārāḥ kriyāḥ sarvāḥ sa tīrthaphalamaśnute

2.7

tadidaṃ hṛdi dhāryaṃ te kiṃ vā tvaṃ tāta manyase || bhrātā
yudhiṣṭhiro yasya sakhā yasya sa keśavaḥ

2.8

punaretatsamucitaṃ yadvipraiḥ śikṣaṇaṃ nṛṇām || vayaṃ hi dharmaguravaḥ sthāpitāstena viṣṇunā

2.9

viṣṇu
nā cātra śṛṇumo gītāṃ gāthāṃ dvijānprati

2.10

yasyāmalāmṛtayaśaḥśravaṇāvagāhaḥ sadyaḥ punāti jagadā śvapacādvikuṃṭhaḥ || sohaṃ bhavadbhirupalabdha
sutīrthakīrtiśchidyāṃ svabāhumapi yaḥ pratikūlavartī

2.11

priyaṃ ca pārtha te brūmo yeṣāṃ kuśalakāmukaḥ || sarve kuśalinaste ca yādavāḥ pāṃḍavāstathā

2.12

adhunā bhīmasenena kurūṇāmupatāpakaḥ || śāsanāddhṛtarāṣṭrasya vīravarmā nṛpo hataḥ

2.13

sa hi rājñāmajeyo'bhūdyathāpūrvaṃ balivalī
kaṃṭakaṃ kaṃṭakeneva dhṛtarāṣṭro jigāya tam

2.14

ityādi nāradaproktāṃ vācamākarṇya phālgunaḥ || atīva muditaḥ prāha teṣāmakuśalaṃ kutaḥ

2.15

ye brāhmaṇamate nityaṃ ye ca brāhmaṇapūjakāḥ || ahaṃ ca śaktyā niyatastīrthāni vicarannanu

2.16

āgatastīrthametaddhi pramodo'tīva me hṛdi
tīrthānāṃ darśanaṃ dhanyamavagāhastato'dhikaḥ

2.17

māhātmyaśravaṇaṃ tasmāddaivopi munirabravīt || tadahaṃ śrotumicchāmi tīrthasyāsya guṇānmune

2.18

etenaiva śrāvyametadyattvayāṃgīkṛtaṃ mune || tvaṃ hi trilokīṃ vicaranvetsi sarvāṃ hi sāratām

2.19

tadetatsarvatīrthebhyo'dhikaṃ manye tvadā
hṛtam

2.20

nārada uvāca || || ucitaṃ tava pārthaitatpṛcchasi guṇinyuṇān || guṇināmeva yujyante śrotuṃ dharmodbhavā guṇāḥ || sādhūnāṃ
dharmaśravaṇaiḥ kīrtanairyāti cānvaham

2.21

pāpānāmasadālāpairāyuryāti yathānvaham || tadahaṃ kīrtayiṣyāmi tīrthasyāsya guṇānbahūn

2.22

yathā
śrutvā vijānāsi yuktamaṃgīkṛtaṃ mayā || purāhaṃ vicaranpārtha trilokīṃ kapilānugaḥ

2.23

gatavānbrahmaṇo lokaṃ tatrāpaśyaṃ pitāmaham || sa hi
rājarṣidevarṣimūrtāmūrtaḥ susaṃvṛtaḥ

2.24

vibhāti vimalo brahmā nakṣatrairuḍurāḍiva || tamahaṃ praṇipatyātha cakṣuṣā kṛtasvāgataḥ

2.25

upaviṣṭaḥ
pramuditaḥ kapilena sahaiva ca || etasminnaṃtare tatra vārtikāḥ samupāgatāḥ

2.26

prahīyaṃte hi te nityaṃ jagaddṛṣṭaṃ hi brahmaṇā || kṛtapraṇāmānātha tānsa
māsīnānpitāmahaḥ

2.27

cakṣuṣāmṛtakalpena plāvayanniva cābravīt || kutra kutra vicīrṇaṃ vo dṛṣṭaṃ śrutamathāpi vā

2.28

kiṃcidevādbhutaṃ brūta
śravaṇādyena puṇyatā || evamukte bhagavatā teṣāṃ yaḥ pravaro mataḥ

2.29

suśravānām brahmāṇaṃ praṇipatyedamūcivān || prabhoragre ca vijñaptiryathā dīpo rakhe
stathā

2.30

tathāpi khalu vācyaṃ me parārthaṃ preritena te || muniḥ kātyāyanonāma śrutvā dharmānpunarbahūn

2.31

sārajijñāsayā tasthāvekāṃṅguṣṭhaḥ
śataṃ samāḥ || tataḥ provāca taṃ divyā vāṇī kātyāyana śrṛṇu

2.32

puṇye sarasvatītīre pṛccha sārasvataṃ munim || sa te sāraṃ dharmasādhyaṃ dharmajño'
bhirvadiṣyati

2.33

iti śrutvā munivaro muniśreṣṭhamupetya tam || praṇamya śirasā bhūmau papracchedaṃ hṛdi sthitam

2.34

satyaṃ kecitpraśaṃsaṃti
tapaḥ śaucaṃ tathā pare || sāṃkhyaṃ kecitpraśaṃsaṃti yogamanye pracakṣate

2.35

kṣamāṃ kecitpraśaṃsaṃti tathaiva bhṛśamārjavam || kecinmaunaṃ praśaṃsaṃti keci
dāhuḥ paraṃ śrutam

2.36

samyagjñānaṃ praśaṃsaṃti kecidvairāgyamuttamam || agniṣṭomādikarmāṇi tathā kecitparaṃ viduḥ

2.37

ātmajñānaṃ paraṃ keci
tsamaloṣṭāśmakāṃcanam || itthaṃ vyavasthite loke kṛtyākṛtyavidhau janāḥ

2.38

vyāmohameva gacchaṃti kiṃ śreya iti vādinaḥ || yadeteṣu paraṃ kṛtyama
nuṣṭheyaṃ mahātmabhiḥ

2.39

vaktumarhasi dharmajña mama sarvārthasādhakam

2.40

sārasvata uvāca || || yanmāṃ sarasvatī prāha sāraṃ vakṣyāmi
tacchṛṇu || chāyākāraṃ jagatsarvamutpattikṣayadharmi ca || vārāṃganānetrabhaṃgasvapnadvadbhaṃgurameva tat

2.41

dhanāyuryauvanaṃ bhogāścalacaṃdravadasthirān
buddhvā samyakparāmṛśya sthāṇudānaṃ samāśrayet

2.42

dānavānpuruṣaḥ pāpaṃ nālaṃ kartumiti śrutiḥ || sthāṇubhakto janmamṛtyū nāpnotīti śruti
stathā

2.43

sāvaṇinā ca gāthe dve kīrtite śṛṇu ye purā || vṛṣo hi bhagavāndharmo vṛṣabho yasya vāhanam

2.44

pūjyate sa mahādevaḥ saṃ dharmaḥ
para ucyate || duḥkhāvarte tamodhore dharmādharmajale tathā

2.45

krodhapaṃke maṃdagrāhe lobhabudbudasaṃkaṭe || mānagaṃbhīrapātāle sattvayānavibhūṣite

2.46

majjaṃtaṃ tārayatyeko haraḥ saṃsārasāgarāt || dānaṃ vṛttaṃ vrataṃ rvācaḥ kīrtidharmo tathāyuṣaḥ

2.47

paropakaraṇaṃ kāyādasārātsāramuddharet || dharme rāgaḥ
śrutau ciṃtā dāne vyasanamuttamam

2.48

iṃdriyārtheṣu vairāgyaṃ saṃprāptaṃ janmanaḥ phalam || deśe'sminbhārate janma prāpya mānuṣyamadhruvam

2.49

na
kuryādātmanaḥ śreyastenātmā vaṃcitaściram || devāsurāṇāṃ sarveṣāṃ mānuṣyamatidurlabham

2.50

tatsaṃprāpya tathā kuryānna gacchennarakaṃ yathā || sarvasya
mūlaṃ mānuṣyaṃ tathā sarvārthasādhakam

2.51

yadi lābhe na yatnaste mūlaṃ rakṣa prayatnataḥ || mahatā puṇyamūlyena krīyate kāyanaustvayā

2.52

gaṃtuṃ
duḥkhodadheḥ pāraṃ tara yāvanna bhidyate || avikāriśarīratvaṃ duṣprāpyaṃ prāpya vai tataḥ

2.53

nāpakrāmati saṃsārādātmahā sa narādhamaḥ || tapastapyanti
yatayo juhvate cātra yajvinaḥ || dānāni cātra dīyaṃte paralokārthamādarāt

2.54

kātyāyana uvāca || || dānasya tapaso vāpi
bhagavaṃnkiṃ ca duṣkaram || kiṃ vā mahatphalaṃ pretya sārasvata bravīhi tat

2.55

sārasvata uvāca || || na dānādduṣkarataraṃ
pṛthivyāmasti kiṃcana || mune pratyakṣamavaitaddṛśyate lokasaukṣikam

2.56

parityajya priyānprāṇāndhanārthe hi mahābhayam || praviśaṃti
mahālobhātsamudramaṭavīṃ girim

2.57

sevāmanye prapadyaṃte śvavṛttiriti yā smṛtā || hiṃsāprāyāṃ bahukleśāṃ kṛṣiṃ caiva tathā pare

2.58

tasya
duḥkhārjitasyeha prāṇebhyopi garīyasaḥ || āyāsaśatalabdhasya parityāgaḥ suduṣkaraḥ

2.59

yaddadāti yadaśnāti tadeva dhanino dhanam || anye
mṛtasya krīḍaṃti dārairapi dhanairapi

2.60

ahūnyahani yācaṃtamahaṃ manye guruṃ yathā || mārjanaṃ darpaṇasyeva yaḥ karoti dinedine

2.61

dīyamā
naṃ hi nāpaiti bhūya evābhivardhate || kūpa utsicyamāno hi bhavecchuddho bahūdakaḥ

2.62

ekajanmasukhasyārthe sahasrāṇi vilāpayet || prājño
janmasahasreṣu saṃcinotyekajanmani

2.63

mūrkho hi na dadātyarthāniha dāridyraśaṃkayā || prājñastu visṛjatyarthānnimutra tasya śaṃkayā

2.64

kiṃ
dhanena kariṣyaṃti dehino bhaṃgurāśrayāḥ || yadarthaṃ dhanamicchaṃti taccharīramaśāśvatam

2.65

akṣaradvayamabhyastaṃ nāstināstīti yatpurā || tadidaṃ
dehidehīti viparītamupasthitam

2.66

bodhayaṃti ca yāvaṃto dehīti kṛpaṇaṃ janāḥ || avastheyamadānasya mā bhūdevaṃ bhavānapi

2.67

dāturevopakārāya vadatyarthīti dehi me || yasmāddātā prayātyūrdhvamadhastiṣṭhetpratigrahī

2.68

daridrā vyādhitā mūrkhāḥ parapreṣyakarāḥ sadā || adatta
dānājjāyaṃte duḥkhasyaiva hi bhājanāḥ

2.69

dhanavaṃtamadātāraṃ daridraṃ vā'tapasvinam || ubhāvaṃbhasi moktavyau kaṃṭhe baddhvā mahāśilām

2.70

śateṣu jāyate śūraḥ sahasreṣu ca paṃḍitaḥ || vaktā śatasahasreṣu dātā jāyeta vā na vā

2.71

gobhirvipraiśca vedaiśca satībhiḥ satyavādibhiḥ || alabdhai
rdānaśīlaiśca saptabhirdhāryate mahī

2.72

śibirauśīnaro'ṅgāni sutaṃ ca priyamaurasam || brāhmaṇārthamupākṛtya nākapṛṣṭhamito gataḥ

2.73

pratarddanaḥ
kāśipatiḥ pradāya nayane svake || brāhmaṇāyātulāṃ kīrtimiha cāmutra cāśnute

2.74

nimī rāṣṭraṃ ca vaideho jāmadagnyo vasuṃdharām || brāhmaṇebhyo
dadau cāpi gayaścorvī sapattanām

2.75

avarṣati ca parjanye sarvabhūtanivāsakṛt || vasiṣṭho jīvayāmāsa prajāpatiriva prajāḥ

2.76

brahmadattaśca
pāṃcālyo rājā buddhimatāṃ varaḥ || nidhiṃ śaṃkhaṃ dvijāgryebhyo dattvā svargamavāptavān

2.77

sahasrajicca rājarṣiḥ prāṇāniṣṭānmahāyaśāḥ
brāhmaṇārthe parityajya gato lokānanuttamān

2.78

ete cānye ca bahavaḥ sthāṇordānena bhaktitaḥ || rudralokaṃ gatā nityaṃ śāntātmāno jite
ndriyāḥ

2.79

eṣāṃ pratiṣṭhitā kīrttiryāvatsthāsyati medinī || iti saṃciṃtya sārārthī sthāṇudānaparo bhava

2.80

so'pi mohaṃ parityajya
tathā kātyāyano'bhavat

2.81

nārada uvāca || || evaṃ suśravasā proktāṃ kathamākarṇya padmabhūḥ || harṣāśrusaṃyukto'tīva praśaśaṃsa muhurmuhuḥ

2.82

sādhu te vyāhṛtaṃ vatsa evametanna cānyathā || satyaṃ sārasvataḥ prāha saṃtyā caivaṃ tathā śrutiḥ

2.83

dānaṃ yajñānāṃ varūthaṃ dakṣiṇā
loke dātāram̐sarvabhūtānyupajīvaṃti dānenārātauram̐pānudaṃta dānena dviṣaṃto mitrā bhavaṃti dāne sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ tasmāddānaṃ paramaṃ vadaṃtīti

2.84

saṃsārasāgare ghore dharmādharmormisaṃkule || dānaṃ tatra niṣeveta tacca nauriva nirmitam

2.85

iti saṃciṃtya cai mayā puṣkare sthāpitā dvijāḥ
gaṅgāyamunayormadhye madhyadeśe dvijāḥ kṛte

2.86

sthāpitāḥ śrīharibhyāṃ tu śrīgauryā vedavittamāḥ || rudreṇa nāgarāścaiva pārvatyā śaktipūrvavāḥ

2.87

śrīmāle ca tathā lakṣmyā hyevamādisurottamaiḥ || nānāgrahārāḥ saṃdattā lokoddharaṇakāṃkṣayā

2.88

na hi dānaphale kāṃkṣā kācinno'sti surottamāḥ
sādhusaṃrakṣaṇārthaṃ hi dānaṃ naḥ parikīrtitam

2.89

brāhmaṇāśca kṛtasthānā nānādharmopadeśanaiḥ || samuddharaṃti varṇāstrīṃstataḥ pūjyatamā dvijāḥ

2.90

dānaṃ caturvidhaṃ dānamutsargaḥ kalpitaṃ tathā || saṃśrutaṃ ceti vividhaṃ tatkramātparikīrtitam

2.91

vāpīkūpataḍāgānāṃ vṛkṣavidyāsuraukasām || maṭha
prapāgṛhakṣetradānamutsarga ityasau

2.92

upajīvantrimānyaśca puṇyaṃ ko'pi carennaraḥ || ṣaṣṭhamaṃśaṃ sa labhate yāvadyo visṛjedvijaḥ

2.93

tadeṣā
meva sarveṣāṃ viprasaṃsthāpanaṃ param || devasaṃsthāpanaṃ caiva dharmastanmūla eva yat

2.94

devatāyatanaṃ yāvadyāvacca brāhmaṇagṛham || tāvaddhātuḥ pūrvajānāṃ
puṇyāṃśaścopatiṣṭhati

2.95

etatsvalpaṃ hi vāṇijyaṃ punarbahuphalapradam || jīrṇoddhāre ca dviguṇametadeva prakīrtitam

2.96

tasmādidaṃ tvahamapi
bravīmi surasattamāḥ || nāsti dānasamaṃ kiṃcitsatyaṃ sārasvato jagau

2.97

nārada uvāca || || iti sārasvataproktāṃ tathā padmabhuveritām
sādhusādhvityamodaṃta surāścāhaṃ suvismitāḥ

2.98

tataḥ sabhāvisargāṃte suramye merumūrdhani || upaviśya śilāpṛṣṭhe ahametadaciṃtayam

2.99

satyamāha viraṃcistu sa kimarthaṃ tu jīvati || yenaikapi taddhvṛttaṃ naiva yena kṛtārthatā

2.100

tadahaṃ dānapuṇyaṃ hi kariṣyāmi kathaṃ sphuṭam || kaupī
nadaṇḍātmadhano dhanaṃ svalpaṃ hi nāsti me

2.101

anarhate yahadāti na dadāti tathārhate || arhānarhaparijñānāddānadharmo hi duṣkaraḥ

2.1102

deśe
kāle ca pātre ca śuddhena manasā tathā || nyāyārjitaṃ ca yo dadyādyauvane sa tadaśnute

2.3-2

tamovṛtastu yo dadyādbhayātkrodhāttathaiva ca || bhuṃkte dānaphalaṃ taddhi garbhastho nātra saṃśayaḥ

2.4-2

bālatve'pi ca so'śnāti yaddattaṃ dambhakāraṇāt || dattamanvāyato vittaṃ tathā vai cārthakāraṇam

2.5-2

vṛddhatve hi samaśnāti naro vai nātra saṃśayaḥ || tasmāddeśe ca kāle ca supātre vidhinā naraḥ || śubhārjitaṃ prayuñjīta śraddhayā śāṭhyavarjitaḥ

2.6-2

tadetannirdhanatvācca kathaṃ nāma bhaviṣyati || satyamāhuḥ purā vākyaṃ purāṇamunayo'malāḥ

2.7-2

nādhanasyāstyayaṃ loko na paraśca kathaṃcana || abhiśastaṃ prapaśyaṃti daridraṃ pārśvataḥ sthitam

2.8-2

dāridryaṃ pātakaṃ loke kastacchaṃsitumarhati || patitaḥ śocyate sarvairnirdhanaścāpi śocyate

2.9-2

yaḥ kṛśāśvaḥ kṛśadhanaḥ kṛśabhṛtyaḥ kṛśātithiḥ || sa vai proktaḥ kṛśonāma na śarīrakṛśaḥ kṛśaḥ

2.110

arthavānduṣkulīno'pi loke pūjyatamo naraḥ
śaśinastulyavaṃśo'pi nirdhanaḥ paribhūyate

2.11-2

jñānavṛddhāstapovṛddhā ye ca vṛddhā bahuśrutāḥ || te sarve dhanavṛddhasya dvāri tiṣṭhanti kiṃkarāḥ

2.12-2

yadyapyayaṃ tribhuvane artho'smākaṃ parāgmahi || tathāpyanyaprārthito hi tasyaiva phalado bhavet

2.13-2

athavaitatpurā sarvaṃ ciṃtayiṣyāmi susphuṭam || vilo
kayāmi pūrvaṃ tu kiṃcidyogyaṃ hi sthānakam

2.114

saṃ ciṃtayitveti bahuprakāraṃ deśāṃśca grāmānnagarāṇi cāśramān || bahūnāhaṃ paryaṭanāṃvām̐nhi sthānaṃ
hitaṃ sthāpaye yatra viprān

2.114.p1

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe nāradārjunasaṃvāde dānapraśaṃsāvarṇanaṃnāma dvitīyo'dhyāyaḥ

Linked texts (13)