Kurmapurana (Ananta Gokhale) 26
Kūrmapurāṇa (Ananta Gokhale) 26
- Language
- Sanskrit
26.p1
ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
26.p2
mārkaṇḍeya uvāca | tapanasya sutā devī triṣu lokeṣu viśrutā | samāgatā mahābhāgā yamunā yatra nimnagā || yenaiva niḥsṛtā gaṅgā tenaiva yamunā gatā | yojanānāṃ sahasreṣu kīrttanātpāpanāśinī || tatra snātvā ca pītvā ca yamunā yatra nimnagā | sarvvapāpavinirmuktaḥ punātyā saptamaṃ kulam || prāṇāṃstyajati yastatra sa yāti paramāṃ gatim | agnitīrthamiti khyātaṃ yamunādakṣiṇe taṭe || paścime dharmarājasya tīrthantvanarakaṃ smṛtam | tatra snātvā divaṃ yānti ye mṛtāste'punarbhavāḥ || kṛṣṇapakṣe caturddaśyāṃ snātvā santarpya vai śuciḥ | dharmarājaṃ mahāpāpairmucyate nātra saṃśayaḥ || daśatīrthasahasrāṇi daśa†koṭyastathāparāḥ | prayāgasaṃsthitāni syurevamāhurmanīṣiṇaḥ || tisraḥ koṭyo'rddhakoṭiśca tīrthānāṃ vāyurabravīt | divi bhūmyantarīkṣe ca tatsarvvaṃ jāhnavī smṛtā || yatra gaṅgā mahābhāgā sa deśastattapovanam
26.p3
siddhakṣetrantu tajjñeyaṃ gaṅgātīraṃ samāśritam || yatra devo mahādevo mādhavena† maheśvaraḥ | āste deveśvaro‡ nityaṃ tattīrthaṃ tattapovanam || idaṃ satyaṃ dvijātīnāṃ sādhūnāmātmajasya ca | suhṛdāñca japetkarṇe śiṣyasyānugatasya ca || idaṃ dhanyamidaṃ svargyamidaṃ medhyamidaṃ śubham | idaṃ puṇyamidaṃ ramyaṃ pāvanaṃ dharmmamuttamam || maharṣīṇāmidaṃ guhyaṃ sarvvapāpapramocanam | atrādhītya dvijo'dhyāyaṃ nirmmalatvamavāpnuyāt || yaścedaṃ śṛṇuyānnityaṃ tīrthaṃ puṇyaṃ sadā śuciḥ | jātismaratvaṃ labhate nākapṛṣṭhe ca modate || prāpyante tāni tīrthāni sadbhiḥ śiṣṭānudarśibhiḥ | snāhi tīrtheṣu kauravya mā ca vakramatirbhava || evamuktvā sa bhagavānmārkaṇḍeyo mahāmuniḥ | tīrthāni kathayāmāsa pṛthivyāṃ yāni kānicit§ || bhūsamudrādisaṃsthānaṃ grahāṇāṃ jyotiṣāṃ sthitim¶ | pṛṣṭaḥ provāca sakalamuktvātha prayayau muniḥ
26.p4
sūta uvāca | ya idaṃ kalpamutthāya śṛṇoti paṭhate'thavā | mucyate sarvapāpaistu rudralokaṃ sa gacchati
26.p5
catvāriṃśo'dhyāyaḥ
26.p6
munaya ūcuḥ | evamuktāstu munayo naimiṣīyā mahāmunim | papracchuruttaraṃ† sūtaṃ pṛthivyādivinirṇayam ||‡ ṛṣaya ūcuḥ | kathito bhavatā sargaḥ§ manuḥ¶ svāyambhuvaḥ śubhaḥ|| | idānīṃ śrotumicchāmastrilokasyāsya maṇḍalam
26.p7
yāvantaḥ sāgara dīpāstathā varṣāṇi parvatāḥ | vanāni saritaḥ sūryyo grahāṇāṃ sthitiraiva ca || yadādhāramidaṃ sarvvaṃ yeṣāṃ pṛthvī purā nviyam |† nṛpāṇāṃ tatsamāsena tattadvaktu‡mihārhasi || sūta uvāca | vakṣye devādhidevāya viṣṇave prabhaviṣṇave | namaskṛtyāprameyāya yaduktaṃ tena dhīmatā || svāyambhuvasyāsya§ manoḥ prāgukto yaḥ priyavrataḥ | putrasta syābhavanputrāḥ prajāpatisamā daśa || āgnīdhraścāgnibāhuśca vapuṣmāndyutimāṃstathā | medhā medhātithirhavyaḥ savanaḥ putra eva ca ||¶ jyotiṣmāndaśamasteṣāṃ mahābalaparākramaḥ | dhārmiko dānanirataḥ sarvvabhūtānukampakaḥ|| || medhāgnibāhuputrāstu trayo yogaparāyaṇāḥ | jātismarā mahābhāgā na rājye dadhire matim
26.p8
priyavrato'bhyaṣiñcadvai saptaddīcompanypeṣu sapta tān | jambuddīcompanypeśvaraṃ putramāgnīdhramakaronnṛpaḥ || plakṣaddīcompanypeśvaraścaiva tena medhātithiḥ kṛtaḥ | śālmalīśaṃ vapuṣmantaṃ narendramabhiṣiktavān || jyotiṣmantaṃ kuśaddīcompanype rājānaṃ kṛtavān prabhuḥ | dyutimantañca rājānaṃ krauñcaddīcompanype samādiśat || śākaddīcompanypeśvarañcāpi havyaṃ†ñcakre priyavrataḥ | puṣkarādhapatiñcakre savanañca prajāpatiḥ ||‡ puṣkareśvaratasyāpi mahāvītaḥ§ suto'bhavat | dhātakiścaiva dāvetau putrau putravatāṃ varau || mahāvītaṃ smṛtaṃ varṣaṃ tasya syāttu mahātmanaḥ |¶ nāmnā vai|| dhātakeścāpi dhātakīkhaṇḍamucyate || śākaddīcompanypeśvarasyāpi havyasyā pyabhavan sutāḥ | jaladaśca kumāraśca sukumāro maṇīcakaḥ††
26.p9
kuśottaro'tha modākiḥ saptamaḥ syānmahādrumaḥ |† jaladaṃ jaladasyātha varṣaṃ prathamamucyate || kumārasya tu kaumāraṃ tṛtīyaṃ sukumārakam | maṇīcakaścaturthañca pañcamañca kuśottaram‡ || modākaṃ ṣaṣṭha§mityuktaṃ saptamantu mahādrumam | krauñcadvīpeśvarasyāpi sutā dyutimato'bhavan || kuśalaḥ prathamasteṣāṃ dvitīyastu manoharaḥ | uṣṇastṛtīyaḥ samproktaścaturthaḥ pīvaraḥ¶ smṛtaḥ || andhakāro muniścaiva dundubhiścaiva sapta vai|| | teṣāṃ svanāmabhirdeśāḥ krauñcadīpāśrayāḥ śubhāḥ || jyotiṣmataḥ kuśadvīpe saptaivāsanmahaujasaḥ | udbhedo veṇumāṃścaivākharatho lambano dhṛtiḥ || ṣaṣṭhaḥ prabhākaraścāpi saptamaḥ kapilaḥ smṛtaḥ | svanāmaciṅgitaścātra tathā varṣāṇi suvratāḥ
26.p10
jñeyāni ca tathānyeṣu ddhīpeṣvevannayo mataḥ | śālmalidvīpanāthasya sutāścāsanbapuṣmataḥ ||† śvetaśca haritaścaiva jīmūto rohitastathā | vaidyuto‡ mānasaścaiva saptamaḥ suprabho mataḥ || plakṣadvīpe'śvarasyāpi sapta medhātitheḥ sutāḥ | jyeṣṭhaḥ śāntamaya||steṣāṃ śiśirastu sukhodayaḥ || ānandaśca śivaścaiva|| kṣemakaśca dhruvastathā | plakṣadbīpādike jñeyā śākadvīpāntikeṣu ca || varṇānāñca†† vibhāgena svadharmmo muktaye mataḥ‡‡ | jambuddīpeśvarasyāpi putrāścāsanmahābalāḥ || āgnīdhrasya dvijaśreṣṭhāstannāmāni nibodhata | nābhiḥ kimpuruṣaścaiva tathā haririlāvṛtaḥ || ramyo hiraṇavāṃśca kururbhadrāśvaḥ ketumālakaḥ
26.p11
jambudīpeśvaro rājā sa cāgnīdhro mahāmatiḥ || vibhajya navadhā tebhyo yathānyāyaṃ dadau punaḥ | nābhestu dakṣiṇe varṣe† himāhnaṃ pradadau pitā || hemakūṭantato varṣandadau kimpuruṣāya saḥ | tṛtīyaṃ naiṣadhaṃ varṣaṃ haraye dattavān pitā || ilāvratāya pradadau merumadhyamilāvṛtam | nīlādrerāsṛtaṃ‡ varṣaṃ ramyāya pradadau pitā || śvetaṃ yaduttaraṃ varṣaṃ pitrā dattaṃ hiraṇvate | yaduttaraṃ śṛṅgavato varṣaṃ tatkurave dadau || meroḥ pūrveṇa yadvarṣaṃ bhadrāśvāya nyavedayat | gandhamādanavarṣantu ketumālāya dattavān || varṣeṣveteṣu tānputrānabhyaṣiñcannarādhipaḥ§ | saṃsārāsāratāṃ¶ jñātvā tapastaptuṃ vanaṅgataḥ || himāhvayantu yadvarṣaṃ nābherāsīnmahātmanaḥ | tasyarṣabho'bhavatputro marudevyāṃ mahādyutiḥ || ṛṣabhādbharato jajñe vīraḥ putraśatāgrajaḥ
26.p12
so'bhiṣicyarṣabhaḥ putraṃ bharataṃ pṛthivīpatiḥ | vānaprasthāśramaṃ gatvā tapastepe yathāvidhi || tapasā dharṣito 'tyarthaṃ kṛśo'yamaniśantataḥ† | jñānayogarato bhūtvā mahāpāśupato'bhavat || sumatirbharatasyāpi‡ putraḥ paramadhārmikaḥ || sumatestaijasastasmādindradyumno mahādyutiḥ | parameṣṭhī sutastasmātpratīhārastadanvayaḥ || pratihartteti vikhyāta utpannastasya cātmajaḥ | bhavastasmādathodgīthaḥ prastāvistatsuto'bhavat || pṛthustatastato nakto naktasyāpi gayaḥ smṛtaḥ§ | naro gayasya tanayastasya bhūyo¶ virāḍbhūt || tasya putro mahāvīryyo dhīmāṃstasmādajāyata | dhīmato'pi tataścābhūdrauva||statsuto'bhavat || tvaṣṭā tvaṣṭuśca virajo rajastasmādabhūtsutaḥ | śatajidrathajittasya jajñe putraśataṃ dvijāḥ || teṣāṃ pradhāno balavānviśvajyotiriti smṛtaḥ
26.p13
ārādhya devaṃ brahmāṇaṃ kṣemakaṃ nāma pārthivam | asūta putraṃ dharmmajñaṃ mahābāhumarindamam || ete purastādrājāno mahāsattvā mahaujasaḥ | eṣāṃ vaṃśaprasūtaistu bhukteyaṃ pṛthivī purā
26.p14
ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
26.p15
sūta uvāca | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi saṃkṣepeṇa dvijottamāḥ | trailokyasyāsya mānaṃ vo na śakyaṃ vistareṇa tu || bhūrloko'tha bhuvarlokaḥ svarloko'tha mahastathā | janastapaśca satyañca lokāstvaṇḍoṅgavāstathā || sūryācandramasau yāvatkiraṇaireva bhāsataḥ |† tāvadbhūloka ākhyātaḥ purāṇe dvijapuṅgavāḥ ||‡
26.p16
yāvatpramāṇo bhūrloko vistarātparimaṇḍalāt | bhuvarloko'pi tāvatyānmaṇḍalādbhāskarasya tu || ūrddhaṃ yanmaṇḍalaṃ vyomni dhruvo yāvadvyavasthitaḥ | svargalokaḥ samākhyātastatra vāyostu nemayaḥ || āvahaḥ pravahaścaiva tatraivānuvahaḥ punaḥ† | saṃvaho vivahaścaiva‡ tadūrddhaṃ syātparāvahaḥ || tathā parivahaścaiva§ vāyorvai saptanemayaḥ | bhūmeryojanalakṣe tu bhānorvai maṇḍalaṃ sthitam || lakṣe divākarasyāpi maṇḍalaṃ śaśinaḥ smṛtam | nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ tallakṣeṇa prakāśate || dvilakṣe hyantareṇa viprā budho nakṣatramaṇḍalāt¶ | tāvatpramāṇabhāge tu budhasyāpyuśanā sthitaḥ || aṅgārako'pi śukrasya tatpramāṇe vyavasthitaḥ | lakṣadvayena bhaumasya sthito devapurohitaḥ || saurirdvilakṣaṇe gurorgrahāṇāmatha maṇḍalāt | saptarṣimaṇḍalaṃ tasmāllakṣamātre prakāśate
26.p17
ṛṣīṇāmaṇḍalādūrddhaṃ lakṣamātre sthito dhruvaḥ | tatra dharmaḥ sa bhagavānviṣṇurnārāyaṇaḥ sthitaḥ || navayojanasāhasro viṣkambhaḥ† savituḥ smṛtaḥ | triguṇastasya vistāro maṇḍalasya pramāṇataḥ || dviguṇaḥ sūryya‡vistārādvistāraḥ śaśinaḥ smṛtaḥ | tulyastayostu svarbhīnurbhūtvā tānupasarpati§ || uhṛtya pṛthivīcchāyāṃ nirmitomaṇḍalākṛtiḥ | svarbhānostu bṛhatsthānaṃ tṛtīyaṃ yattamomayam || candrasya ṣor̤aśo bhāgobhārgavasya vidhīyate | bhārgavātpādahīnastu vijñeyo vai bṛhaspatiḥ || bṛhaspateḥ pādahīnau bhaumasaurāvubhau smṛtau |¶ vistārānmaṇḍalāccaiva pādahīnastayorbudhaḥ || tārānakṣatrarūpāṇi vapuṣmantīha yāni vai | budhena tāni tulyāni vistārānmaṇḍalāttathā || tārānakṣatrarūpāṇi hīnāni tu parasparam | śatāni pañcacatvāri trīṇi dve caiva yojane
26.p18
pūrvāparānuklṛptāni tārakāmaṇḍalāni tu | yojanādyarddhamātrāṇi tebhyoṅghrasvaṃ na vidyate || upariṣṭācca yasteṣāṃ grahā vai dūrasarpiṇaḥ | sauro'ṅṅgirāśca vakraśca jñeyomandavicāraṇaḥ† || tebhyo'dhastācca catvāraḥ punaranye mahāgrahāḥ | sūryyaḥ somobudhaścaiva bhārgavaścaiva śīghragāḥ‡ || dakṣiṇāyanamārgastho yadā carati raśmimān | tadā pūrvagrahāṇāṃ vai sūryyo'dhastātprasarpati || vistīrṇaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā tasyorddhaṃ carate śaśī | nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ somādūrddhaṃ prasarpati || nakṣatrebhyo budhaścorddhaṃ budhādūrddhaṃ tu bhārgavaḥ | vakrastu§ bhārgavādūrddhaṃ vakrādūrddhaṃ bṛhaspatiḥ || tasmācchanaiścaro'pyūrddhantasmātsaptarṣimaṇḍalam | ṛṣīṇāñcaiva saptānāṃ dhruvaścorddhaṃ vyavasthitaḥ || yojanānāṃ sahasrāṇi bhāskarasya ratho nava | īṣādaṇḍastathā tasya¶ dviguṇo dvijasattamāḥ || sārddhakoṭistathā sapta niyutānyadhikāni tu
26.p19
yojanānāntu tasyākṣastatra cakraṃ pratiṣṭhitam || trinābhisapte pañcāre ṣanneminyakṣayātmake |† saṃvatsaramayaṃ kṛtsnaṃ kālacakraṃ pratiṣṭhitam || catvāriṃśatsahastrāṇi dvitīyākṣo‡ vyavasthitaḥ§ | pañcāśayāni¶ sārddhāni yojanāni dvijottamāḥ || akṣapramāṇamubhayoḥ pramāṇaṃ tadyugārddhayoḥ|| | hrasvokṣastadyugārḍena dhruvādhāro rathasya tu†† || dvitīye'kṣe tu taccakraṃ saṃsthitaṃ mānasācale | hayāśca sapta cchandāṃsi tannāmāni nibodhata || gāyatrī ca bṛhatyuṣṇig jagatī paṃktireva ca | anuṣṭub triṣṭubapyuktā cchandāṃsi harayo hareḥ‡‡ || mānasopari māhendrī prācyāṃ diśi mahāpurī
26.p20
dakṣiṇāyāṃ yamasyātha varuṇasya tu paścime || uttareṣu† ca somasya tannāmāni nibodhata | amarāvatī saṃyamanī‡ sukhā caiva vibhāvarī || kāṣṭhāgatodakṣiṇataḥ kṣipteṣuriva sarpati | jyotiṣāṃ cakramādāya devadevaḥ pitāmahaḥ || divasasya ravirmadhye sarvvakālaṃ vyavasthitaḥ | sarpaddīpeṣtu viprendrā niśārddhasya ca sammukhaḥ || udayāstamane caiva sarvvakālaṃ tu sammukhe | diśāsvaśeṣāmu tathā viprendrā vidiśāsu ca || kulālacakraparyyantaṃ bhramatyeṣa yatheśvaraḥ | karotyeṣa yathā¶ rātriṃ vimuñcanmedinīndbijāḥ || divākarakarairetatpūritaṃ bhuvanatrayam | trailokyaṃ kathitaṃ sadbhirlokānāṃ munipuṅgavāḥ || ādityamūlamakhilaṃ trailokyaṃ nātra saṃśayaḥ | bhavatyasmājjagatsarvaṃ|| sadevāsuramānuṣam || rudrendropendracandrāṇāṃ viprendrāṇāṃ divaukasām | dyutimāndyutimatkṛtsnamajayatsārvvalaukikam
26.p21
sarvātmā sarvalokeśo mahādevaḥ prajāpatiḥ | sūryya eṣa tu lokasya mūlaṃ paramadaivatam || dvādaśānte tathādityā devāste ye'dhikāriṇaḥ | nirvahanti vadantyasya† tadaṃśā viṣṇumūrttayaḥ || sarve namasyanti sahastrabāhuṃ gandharvyakṣoragakinnarādyāḥ | yajanti yajñairvividhairmunīndrāḥ‡ chandomayaṃ brahmamayaṃ purāṇam
26.p22
sūta uvāca | saratho'dhiṣṭhito devairādityairmunibhi stathā | gandharvairapsarobhiśca grāmaṇīsarparākṣasaiḥ
26.p23
dhātāryyamā ca mitraśca varuṇaḥ śakra eva ca | vivasvānatha pūṣā ca parjjanyaścāṃśureva ca† || bhagastvaṣṭā ca viṣṇuśca dvādaśaite divākarāḥ | āpyāyayati vai bhānurvasantādiṣu vai kramāt || pulastyaḥ pulahaścātrivvaṃsiṣṭhaścāṅgirā bhṛguḥ | bharadvājo gautamaśca kaśyapaḥ kratureva ca || jamadagniḥ kauśikaśca munayo brahmavādinaḥ | stuvanti devaṃ vividhaiśchandobhiste yathākramam || rathakṛcca rathaujāśca rathacitraḥ subāhukaḥ | rathasvano'tha varuṇaḥ suṣeṇaḥ senajittathā || tārthyāriṣṭanemiśca kṛtajit‡ satyajittathā | grāmaṇyo devadevasya kuvvaṃte'bhīśusaṃgraham || atha hetiḥ prahetiśca pauruṣeyo vadhastathā | sarpovyāghrastathā pakṣa vātovidyuddivākaraḥ || brahmopetaśca viprendrā yajñopetastathaiva ca | rākṣasapravarā hyete prayānti purataḥ kramāt || vāsukiḥ kaṅkanīlaśca§ takṣakaḥ sarpapuṅgavaḥ
26.p24
elāpatraḥ śaṅkhapālastathairāvatasaṃjñitaḥ || dhanañjayo mahāpadmastathā karkoṭakogdvijāḥ | kambalo†'śvataraścaiva vahantyenaṃ yathākramam || tumbururnārado hāhā hūhūrviśvāvasustathā | ugraseno'tha surucirvāvasustathāparaḥ || citrasenastathorṇāyurdhṛtarāṣṭro dvijottamāḥ | sūryyavarcā dvādaśaite gandharvā gāyanā varāḥ‡ || gāyanti gānairvividhairbhānuṃ ṣaḍjādibhiḥ§ kramāt | ṛtusthalāpsarovaryā¶ tathānyā puñjikasthalā || menakā sahajanyā ca pramlocā ca dvijottamāḥ | anumlocā ca viśvācī ghṛtācī|| corvaśī tathā || anyā ca pūrvvacittiḥ syādrambhācaiva tilottamā | tāṇḍavairvividhairenaṃ vasantādiṣu vai kramāt || toṣayanti mahādevaṃ bhānumātmānamavyayam || evaṃ devā vasantyarke dvau dvau māsau krameṇa tu | sūryyamāpyāyayantyete tejasā tejasāṃ nidhim
26.p25
grathitaistairvacobhiśca stuvanti munayo ravim | gandharvvāpsarasaścainaṃ nṛtyageyairūpāsate || grāmaṇīyakṣabhūtāni kurvvate'bhīśusaṃgraham | sarpā vahanti deveśaṃ yātudhānāḥ prayānti ca || bālakhilyā nayantyastaṃ parivārthyodayādravim | ete tapanti varṣanti bhānti vānti sṛjanti tu† || bhūtānāmaśubhaṃ karma vyapohantīti kīrttitāḥ | ete sahaiva sūryeṇa bhramanti divi bhānugāḥ‡ || vimāne ca sthitā nityaṃ kāmage vātaraṃhasi | varṣantaśca tapantaśca hlādayantaśca vai kramāt§ | gopāyantīha bhūtāni sarvvāṇīha yugakramāt|| eteṣāmeva devānāṃ yathāvīryyaṃ yathātapaḥ | yathāyogaṃ yathāsatvaṃ sa eṣa tapati prabhuḥ || ahorātravyavasthānakāraṇaṃ sa prajāpatiḥ | pitṛdeva||manuṣyādīnsa sadāpyāyayadraviḥ
26.p26
tatra devo mahādevo bhāsvānsākṣānmaheśvaraḥ | bhāsate vedaviduṣāṃ nīlagrīvaḥ sanātanaḥ || sa eṣa devo bhagavānparameṣṭhī prajāpatiḥ || sthānaṃ tadvidurāditye vedajñā vedavigraham
26.p27
iti śrīkūrmapurāṇe dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ
Linked texts (14)
- Kūrmapurāṇa — Ativīrarāma Pāṇṭiyar, Sanskrit
- Kūrmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Mudgalapurāṇa — Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (critical edition) — Sanskrit
- Matsyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Agnipurāṇa (Nag Publishers edition, Delhi) — Sanskrit
- Brāhmī Saṃhitā — Sanskrit
- Brahmisamhita (gurumandalseries1962) — Sanskrit
- Matsya — Sanskrit
- Prakriyāpāda — Sanskrit
- Tristhalīsetu (Nārāyaṇa) — Nārāyaṇa (Mahiṣamaṅgalam) 1513, Sanskrit
- Tīrthakāṇḍa — Lakṣmīdhara, Sanskrit