Kurmapurana (Ananta Gokhale) 3
Kūrmapurāṇa (Ananta Gokhale) 3
- Language
- Sanskrit
3.p1
caturtho'dhyāyaḥ
3.p2
sūta uvāca
3.p3
śrutvāśramavidhiṃ kṛtsnamṛṣayo hṛṣṭacetasaḥ | namaskṛtya hṛṣīkeśaṃ punarvacanamabruvan
3.p4
munaya ūcuḥ
3.p5
bhāṣitaṃ bhavatā sarvaṃ cāturāśramyamuttamam | idānīṃ śrotumicchāmo yathā sambhavate† jagat || kutaḥ sarvamidaṃ jātaṃ kasmiṃśca layameṣyati | niyantā kaśca sarveṣāṃ vadasva‡ puruṣottama || śrutvā nārāyaṇo vākyamṛṣīṇāṃ kūrmmarūpadhṛk | prāha gambhīrayā vācā bhūtānāṃ prabhavo'vyayaḥ
3.p6
kūrmma uvāca
3.p7
maheśvaraḥ paro'vyaktaḥ§ caturvyūhaḥ¶ sanātanaḥ | anantaścāprameyaśca niyantā sarvvatomukhaḥ
3.p8
avyaktaṃ kāraṇaṃ yattannityaṃ sadasadātmakam | pradhānaṃ prakṛtiśceti yamāhustattvacintakāḥ || gandhavarṇa rasairhīnaṃ śabdasparśavivarjitam | ajaraṃ† dhruvamakṣayaṃ nityaṃ svātmanyavasthitam || jagadyonirmahābhūtaṃ parabrahma‡ sanātanam | vigrahaḥ sarvabhūtānāmātmanādhiṣṭhitaṃ mahat || anādyantamajaṃ sūkṣmaṃ triguṇaṃ prabhavāvyayam | asāmprata§mavijñeyaṃ brahmāgne samavarttata || guṇasāmye tadā tasmin puruṣe vātmani¶ sthite | prākṛtaḥ pralayo jñeyo yāvaddvisamudbhavaḥ || brāhmī rātririyaṃ proktā hyahaḥsṛṣṭi rudāhṛtā | aharna vidyate tasya na rātrirhyupacārataḥ || niśānte pratibuddho'sau jagadādiranādimān†† | sarvabhūtamayo'vyaktādantaryāmīśvaraḥ paraḥ
3.p9
prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva praviśyāśu maheśvaraḥ | kṣobhayāmāsa yogena pareṇa parameśvaraḥ || yathā mado narastrīṇāṃ yathā vā mādhavo'nilaḥ | anupraviṣṭaḥ kṣobhāya tathāsau yogamūrttimān || sa eva kṣobhako viprāḥ kṣobhyaśca parameśvaraḥ | sa saṃkocavikāśābhyāṃ pradhānatve vyavasthitaḥ || pradhānātkṣobhyamānācca tathā puṃsaḥ purātanāt | prādurāsīnmahadvījaṃ pradhānapuruṣātmakam || mahānātmā matirbrahm↠prabuddhiḥ khyātirīśvaraḥ | prajñā dhṛtiḥ smṛtiḥ saṃvidetasmāditi‡ tatsmṛtam || vaikārikastaijasaśca bhūtādiścaiva tāmasaḥ | trividho'yamahaṃkāro mahataḥ saṃbabhūva ha || ahaṃkāro'bhimānaśca karttā mantā§ ca sa smṛtaḥ¶ | ātmā ca matparo jīvo yataḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ
3.p10
pañcabhūtānyahaṃkārātanmātrāṇi ca jajñire | indriyāṇi ca sarvāṇi sarvaṃ tasyātmajaṃ† jagat || manastvavyaktajaṃ proktaṃ vikāraḥ prathamaḥ smṛtaḥ | yenāsau‡ jāyate karttā bhūtādīṃścānupaśyati || vaikārikādahaṃkārātsargo vaikāriko'bhavat§ | taijasānīndriyāṇi syurdevā vaikārikā daśa || ekādaśaṃ manastatra svaguṇenobhayātmakam | bhūtatanmātrasargo'yaṃ bhūtāderabhavadvijāḥ || bhūtādistu vikurvāṇaḥ śabdamātraṃ sasarja ha | ākāśo¶ jāyate tasmāttasya śabdo guṇo mataḥ || ākāśastu vikurvāṇaḥ sparśamātraṃ sasarja ha|| | vāyurutpadyate tasmāttasya sparśaṃ guṇaṃ viduḥ || vāyuścāpi vikurvāṇo rūpamātraṃ sasarja ha | jyotirutpadyate vāyostadrūpaguṇamucyate
3.p11
jyotiścāpi vikurvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha | sambhavanti tato'mbhāṃsi rasādhārāṇi tāni ca || āpaścāpi vikurvāṇā gandhamātraṃ sasarjira †| saṅghāto jāyate tasmāttasya gandho guṇo mataḥ‡ || ākāśaṃ śabdamātraṃ tu sparśamātraṃ samāvṛṇot | dviguṇastu tato vāyuḥ śabdasparśatmako'bhavat || rūpaṃ tathaivāviśataḥ śabdasparśau guṇāvubhau | triguṇaḥ syāttato vahniḥ sa śabdasparśarūpavān || śabdaḥ sparśaśca rūpañca rasamātraṃ samāviśat | tasmāccaturguṇā āpo§ vijñeyāstu rasātmakāḥ || śabdaḥ sparśaśca rūpañca raso gandhaṃ samāviśat | tasmātpañcaguṇā bhūmiḥ sthūlā bhūteṣu śabdyate¶ || śāntā ghorāśca mūḍhāśca viśeṣāstena te smṛtāḥ | parasparānupraveśāddhārayanti parasparam || ete sapta mahātmāno hyanyonyasya samāśrayāt | nāśaknuvan prajāḥ sraṣṭumasamāgamya kṛtsnaśaḥ
3.p12
puruṣādhiṣṭhitatvācca avyaktānugraheṇa ca | mahadādayo viśeṣāntā hyaṇḍamutpādayanti te || ekakālasamutpannaṃ jalabudbudavacca tat | viśeṣebhyo'ṇḍamabhavadbṛhattadudakeśayam || tasmin kāryyasya karaṇaṃ saṃsiddhaṃ parameṣṭhinaḥ | prākṛte'ṇḍe vivṛddhe tu kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ || sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai puruṣa ucyate | ādikarttā sa bhūtānāṃ brahmāye samavarttata || yamāhuḥ puruṣaṃ haṃsaṃ pradhānātparataḥ sthitam | hiraṇyagarbhaṃ kapilaṃ chandomūrttiṃ sanātanam || merurulvaṃ†mabhūttasya jarāyuścāpi parvvatāḥ‡ | garbhodakaṃ samudrāśca tasyāsanparamātmanaḥ || tasminnaṇḍe'bhavadviśvaṃ sadevāsuramānuṣam | candrādityau sanakṣatrau sagrahau saha vāyunā || adbhirdaśaguṇābhiśca bāhyato'ṇḍaṃ samāvṛtam | āpo daśaguṇenaiva tejasā bāhyato vṛtāḥ
3.p13
tejodaśaguṇenaiva bāhyato vāyunā vṛtam | ākāśenāvṛto vāyuḥ khaṃ tu bhūtādinā vṛtam || bhūtādirmahatā tadvadvyaktenāvṛto mahān | ete lokā mahātmānaḥ sarve† tattvābhimāninaḥ || vasanti tatra puruṣāstadātmāno vyavasthitāḥ‡ | īśvarāyogadharmmāṇo ye cānye tattvacintakāḥ§ || sarvvajñāḥ śāntarajaso nityaṃ muditamānasāḥ | etairāvaraṇairaṇḍaṃ prākṛtaiḥ saptabhirvṛtam || etāvacchakyate vaktuṃ māyaiṣā gahanā dvijāḥ | etannādhānikaṃ kāryyaṃ yanmayā bījamīritam|| || prajāpateḥ parā|| mūrttiritīyaṃ vaidikī śrutiḥ | brahmāṇḍametattvakalaṃ saptalokabalānvitam
3.p14
dvitīyaṃ tasya devasya śarīraṃ parameṣṭhinaḥ | hiraṇyagarbho bhagavān brahmā vai kanakāṇḍajaḥ || tṛtīyaṃ bhagavadrūpaṃ prāhurvedārthavedinaḥ | rajoguṇamayaṃ cānyadrūpaṃ tasyaiva dhīmataḥ || caturmukhastu bhagavān jagatsṛṣṭau pravarttate | sṛṣṭaṃ ca† pāti sakalaṃ viśvātmā viśvatomukhaḥ || satvaṃ guṇamupāśritya viṣṇurviśveśvaraḥ svayam | antakāle svayaṃ devaḥ sarvātmā parameśvaraḥ || tamoguṇaṃ samāśritya rudraḥ saṃharate jagat | eko'pi sanmahādevastridhāsau samavasthitaḥ || sargaṃrakṣālayaguṇairnirguṇo'pi nirañjanaḥ | ekadhā sa dvidhā caiva tridhā ca bahudhā guṇaiḥ‡ || yogeśvaraḥ śarīrāṇi karoti vikaroti ca | nānākṛtikriyārūpanāmavanti svalīlayā || hitāya caiva bhaktānāṃ sa eva grasate punaḥ | tridhā vibhajya cātmānaṃ trailokye saṃpravarttate || sṛjate grasate caiva vīkṣate ca viśeṣataḥ | yasmātsṛṣṭvā'nugṛhṇāti grasate ca punaḥ prajāḥ
3.p15
guṇātmakatvātraikālye tasmādekaḥ sa ucyate | agre hiraṇyagarbhaḥ sa prādurbhūtaḥ sanātanaḥ || āditvādādidevo'sāvajātatvādajaḥ† smṛtaḥ | pāti yasmātprajāḥ sarvāḥ prajāpatiriti smṛtaḥ || deveṣu ca mahādevo mahādeva iti smṛtaḥ‡ | bṛhattvācca smṛto brahmā paratvātparameśvaraḥ || vaśitvādyavyavaśyatvā dīśvaraḥ paribhāṣitaḥ | ṛṣiḥ sarvvajñagattvena hariḥ sarvvaharo yataḥ§ || anutpādācca¶ pūrvvatvātsvayaṃbhūriti sa smṛtaḥ | narāṇāmayanaṃ yasmāttena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ || haraḥ saṃsāraharaṇādvibhutvāddiṣṇurucyate | bhagavānsarvvavijñānādavanādomiti smṛtaḥ|| || sarvvajñaḥ sarvvavijñānātsarvvaḥ sarvvamayo yataḥ | śivaḥ syānnirmalo yasmādvibhuḥ sarvvagato yataḥ
3.p16
tāraṇātsarvaduḥkhānāṃ tārakaḥ parigīyate | bahunā'tra kimuktena sarvaṃ brahmamayaṃ jagat || anekabhedabhinnastu krīr̤ate† parameśvaraḥ | ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ saṃkṣepātkathito mayā | abuddhipūrvvakāṃ‡ viprā brāhmīṃ sṛṣṭiṃ nibodhata
3.p17
pañcamo'dhyāyaḥ
3.p18
kūrma uvāca | svayambhuvo nivṛttasya kālasaṃkhyā dvijottamāḥ | † na śakyate samākhyātuṃ‡ bahuvarṣairapi svayam || kālasaṃkhyā samāsena parārddhadvayakalpitā | sa eva syātparaḥ kālastadante sṛjyate punaḥ§ || nijena tasya mānena cāyurvarṣaśataṃ smṛtam | tatparārddhaṃ tadarddhaṃ vā¶ parārddhamabhidhīyate
3.p19
kāṣṭhā pañcadaśa khyātā nimeṣā dvijasattamāḥ | kāṣṭhātriṃśat kalā triṃśatkalā mauhūrttikī gatiḥ || tāvatsaṅkhyairahorātraṃ muhūrttairmānuṣaṃ smṛtam | ahorātrāṇi tāvanti māsaḥ pakṣadvayātmakaḥ || taiḥ ṣaḍbhirayanaṃ varṣaṃ dve'yane dakṣiṇottare | ayanaṃ dakṣiṇaṃ rātrirdevānāmuttaraṃ dinam || divyairvarṣasahasraistu kṛtatretādisaṃjñitam | caturyugaṃ dvādaśabhistadvibhāgaṃ nibodhata || catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam | tasya tāvacchatī sandhyā sandhyāṃśaśca kṛtasya tu || triśatī dviśatī sandhyā tathā caikaśatī kramāt | aṃśakaṃ ṣaṭśataṃ tasmātkṛtasandhyāṃśakairvinā || tridvyekadhā ca sāhastraṃ† vinā sandhyāṃśakena tu | tretā dvāparatiṣyāṇāṃ‡ kālajñāne§ prakīrttitam || etaddvādaśasāhasraṃ sādhikaṃ parikalpitam¶ | tadekasaptatiguṇaṃ|| manvantaramucyate
3.p20
brahmaṇo divase viprā manavaśca caturddaśa | svāyambhuvādayaḥ sarve tataḥ sāvarṇikādayaḥ || tairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā saparvatā | pūrṇaṃ yugasahasraṃ vai paripālyā nareśvaraiḥ || manvantareṇa caikena sarvvāṇyevāntarāṇi vai | vyākhyātāni na sandehaḥ kalpe kalpe na caiva hi || brāhmamekamahaḥ kalpastāvatī rātririṣyate | caturyugasahasraṃ tu kalpamāhurmanīṣiṇaḥ || trīṇi kalpaśatāni syustathā ṣaṣṭirdvijottamāḥ | brahmaṇo vatsarastajjñaiḥ kathito vai dvijottamāḥ || sa ca kālaḥ śataguṇaḥ parārddhaṃ caiva tadviduḥ | † tasyānte sarvvasattvānāṃ svahetau prakṛtau layaḥ || tenāyaṃ procyate sadbhiḥ prākṛtaḥ pratisaṃcaraḥ | brahma nārāyaṇeśānāṃ trayāṇāṃ prakṛtau layaḥ || procyate kālayogena punareva ca sambhavaḥ | evaṃ brahmā ca bhūtāni vāsudevo'pi śaṅkaraḥ || kālenaiva tu sṛjyante saeva grasate punaḥ | anādireṣa bhagavān kālo'nanto'jaro'maraḥ
3.p21
sarvvagatvātsvatantratvātsarvvātmatvānmaheśvaraḥ | brahmāṇo bahavo rudrā hyanye nārāyaṇādayaḥ || eko hi bhagavānīśaḥ kālaḥ kaviriti śrutiḥ | ekamātra vyatītaṃ tu† parārddhaṃ brahmaṇo dvijāḥ || sāmprataṃ varttate tvarddhaṃ tasya kalpo'yamagrajaḥ‡ | yo'tītaḥ so'ntimaḥ kalpaḥ pādma§ ityucyate budhaiḥ | vārāho varttate kalpastasya vakṣyāmi vistaram
3.p22
iti śrīkūrmapurāṇe kālasaṃkhyākathanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ
Linked texts (13)
- Kūrmapurāṇa — Ativīrarāma Pāṇṭiyar, Sanskrit
- Kūrmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Mārkaṇḍeyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (critical edition) — Sanskrit
- Saurapurāṇa — Sanskrit
- Brāhmī Saṃhitā — Sanskrit
- Brahmisamhita (gurumandalseries1962) — Sanskrit
- Prakriyāpāda — Sanskrit
- Śivapurāṇa (complete text) — Sanskrit
- Purāṇasāra (Mādhava Vidyāraṇya) — Mādhava Vidyāraṇya, Sanskrit
- Purāṇasāra — Sāyaṇa, Sanskrit