Matsya Purana 270: adhyāyaḥ 270
Matsyapurāṇa 270
- Language
- Sanskrit
adhyāyaḥ 270
270.1
maṇḍapalakṣaṇavarṇanam.
Sûta said—“I shall now relate to you the characteristics of the various Mandapas (halls attached to the temple) in accordance with the dimensions of the temples—1
270.2
sūta uvāca.
athātaḥ saṃpravakṣyāmi maṇḍapānāntu lakṣaṇam.
maṇḍapapravarān vakṣye prāsādasyānurūpataḥ .. 270.1
270.3
vividhā maṇḍapāḥ kāryā jyeṣṭhamadhyakanīyasaḥ.
nāmatastān pravakṣyāmi śrṛṇudhvamṛṣisattamāḥ .. 270.2
(The Mandapas are of three kinds, viz—uttama, madhyama and kaniṣtha—2
270.4
puṣpakaḥ puṣpabhadraśca suvrato'mṛtanandanaḥ.
kauśalyo buddhi saṃkīrṇo gajabhadro jayāvahaḥ .. 270.3
Their names are—(1) Puṣpaka (2) Puṣpabhadra (3) Suvrata (4) Amṛitanandana (5) Kausalya (6) Budhasaṅkîrna (7) Gajabhadra (8) Jayâvaha, (9) Śrivatsa (10) Vijaya (11) Vâstu kirti (12) Śrutimjaya (13) Yajñabhadra, (14) Viśāla, (15) Suśliṣṭa, (16) Śatrumardana, (17) Bhāgapuñcha, (18) Nandana, (19) Mānava, (20) Mānabhadraka, (21) Sugrīva, (22) Harita, (23) Karnikāra, (24) Śatardhika, (25) Siṁha, (26) Śyāma, and (27) Subhadra. Thus twenty seven classes of Maṇḍapas are named.—3-6.
270.5
śrīvatso vijayaścaiva vāstukīrtiḥ śrutijayaḥ.
yajñabhadro viśālaśca suśliṣṭaḥ śatrumardanaḥ .. 270.4
270.6
bhāgapañco nandanañca mānavo mānabhadrakaḥ.
sugrīvo haritaścaiva kaṇikāraḥ śatarddhikaḥ .. 270.5
270.7
siṃhaśca śyāmabhadraśca subhadraśca tathaiva ca.
saptaviṃśatirākhyātā lakṣaṇaṃ śrṛṇuta! dvijāḥ! .. 270.6
270.8
stambhā yatra catuḥṣaṣṭi puṣpakaḥ samudāhṛtaḥ.
dviṣaṣṭipuṣpabhadrastu ṣaṣṭiḥ suvrata ucyate .. 270.7
Now hear their characteristics. A Maṇḍapa with 64 pillars is Puṣpaka, one with 62 pillars is Puṣpabhadra, one with 60 pillars is Suvrata, one with 58 pillars is Amṛtamanthana, one with 56 pillars is Kauśalya, one with 54 pillars is Budhasaṁkīrṇa, one with 52 pillars is Gajabhadra, one with 50 pillars is Jayāvaha, one with 48 pillars is Śrīvatsa, one with 46 pillars is Vijaya, one with 44 pillars is Vastukīrti, one with 42 pillars is Śrutinjaya, one with 40 pillars is Yajñabhadra, one with 38 pillars is Viśālaka, one with 36 pillars is Suśliṣṭa, one with 34 pillars is Śatrumardana, one with 32 pillars is Bhāgapuñcha, one with 30 pillars is Nandana, one with 28 pillars is Mānava, one with 26 pillars is Mānabhadra, one with 24 pillars is Sugrīva, one with 22 pillars is Harita, one with 20 pillars is Karnikāra, one with 18 pillars is Śatardhika, one with 16 pillars is Siṁha, one with 14 pillars is Śyāmabhadra, one with 12 pillars is Subhadra.—7-14.
270.9
aṣṭapañcāśakasastambhaḥ kathyate mṛtanandanaḥ.
kauśalyaḥ ṣaṭcapañcāśaccatuḥ pañcāśatā punaḥ .. 270.8
270.10
nāmnā tu buddhisaṃkīrṇo dvihīno gajabhadrakaḥ.
jayāvahastu paścāśat śrīvatsastadvihīnakaḥ .. 270.9
270.11
vijayastadvihīnaḥ syāt vāstukīrtistathaiva ca .
dvābhyāmeva prahīyeta tataḥ śrutijayo'paraḥ .. 270.10
270.12
catvāriṃśadyajñabhadrastadvihīno viśālakaḥ.
ṣaṭtriṃśaccaiva suśliṣṭo dvihīnaḥ śatrumarddanaḥ .. 270.11
270.13
dvātriṃśad bhāgapañcastu(?) triṃśadbhirnandanaḥ smṛtaḥ.
aṣṭāviṃśan mānavastu mānabhadro dvihīnakaḥ .. 270.12
270.14
caturviṃśastu sugrīvo dvāviṃśo varṣaṇo mataḥ.
viṃśatiḥ karṇikāraḥ syādaṣṭādaśa śatardhikaḥ .. 270.13
270.15
siṃho bhaved vihīnaśca śyāmabhadro dvihīnakaḥ.
subhadrastu tathā prokto dvādaśastambha ucyate .. 270.14
270.16
maṇḍapāḥ kathitāstubhyaṃ yathāvallakṣaṇānvitāḥ .
trikoṇaṃ vṛtamarddhantu hyaṣṭakoṇaṃ dviraṣṭakam .. 270.15*
Now the plan of the Maṇḍapas:—They should be made triangular, circular, octagonal or with 16 sides, or they are square. They promote kingdoms, victory, longevity, sons, wife and nourishment, respectively. Temples of other shape than these are inauspicious.—15-17.
270.17
catuḥ koṇantu kartavyaṃ saṃsthānaṃ maṇḍapasya tu.
rājyañca vijayaścaiva āyuvarddhanameva ca .. 270.16
270.18
putralābhaḥ śriyaḥ puṣṭistrikoṇādi kramād bhavet.
evaṃ tu śubhadāḥ proktāścānyathā tvaśubhāvahāḥ .. 270.17
270.19
catuḥṣaṣṭipadaṃ kṛtvā madhye dvāraṃ prakalpayet.
vistārād dviguṇocchrāyaṃ tattribhāgaḥ kaṭirbhavet .. 270.18
In the centre of the hall should be made the doorway measured by sixty four Padas (feet). The height of the temple should be twice its breadth, the plinth should be one-third the breadth and the Garbha (inside) should be half the breadth and walls should be made all round. Taking one fourth of the Garbha as the unit, three times of this will be the Āyata (breadth), twice will be the width of the entrance and it will be built of Udumbara wood. The two Śākhās should be a quarter of the width of the door. There should be 3, 5, 7 or nine Śākhās which will make up the door. The doors are divided into three classes, Kaniṣṭha, Madhyama, and Jyeṣṭha.—18-21.
270.20
vistārārddho bhaved garbho bhittayo'nyāḥ samantataḥ.
garbhapādena vistīrṇaṃ dvāraṃ triguṇamāyatam .. 270.19
270.21
tathā dviguṇavistīrṇa mukhastadvadudumbaraḥ.
vistārapādapratimaṃ bāhulyaṃ śākhayo'smṛtam(?).. 270.20
270.22
tripañcasaptanavabhiḥ śākābhirdvāramiṣyate.
kaniṣṭhamadhyamaṃ jyeṣṭhaṃ yathāyogaṃ prakalpayet .. 270.21
270.23
aṅgulānāṃ śataṃ sārddhaṃ catvāriṃśat tathonnatam.
triśadviṃśottaraṃ cānyaddhanyamuttamameva ca .. 270.22
The principal doorway is to be 140½ Aṅgulas high, other medium and good doors are 120 and 130 fingers high. A door 180 fingers in height is the best for ventilation. 110, 116, 100, 90, and 80 fingers are the other prescribed heights of doors. Doors of other heights than these are not good. There should be no obstruction in front of the doorway. It is to be carefully avoided in every case.—22-25.
270.24
śatañcāśītisahitaṃ vātanirgamane bhavet.
adhikaṃ daśabhistadvat tathā ṣor̤aśabhiḥ śatam .. 270.23
270.25
śatamānaṃ tṛtīyañca navatyāśītibhistathā.
daśa dvārāṇi caitāni krameṇoktāni sarvadā .. 270.24
270.26
anyāni varjanīyāni manasodvegadāni tu.
dvāravedhaṃ prayatnena sarvavāstuṣu varjayet .. 270.25
270.27
vṛkṣa koṇa bramidvārastambha kūpadhvajādapi.
kuḍyaśvabhreṇa vā viddhaṃ dvāraṃ na śubhadambhavet .. 270.26
The obstruction caused by a tree, a corner, a curve, a pillar, a banner, a well, a wall and a svabhra are not good.—26.
270.28
kṣayaśca durgatiścaiva pravāsaḥ kṣudbhayaṃ tathā.
daurbhāgyaṃ bandhanaṃ rogo dāridyraṃ kalahaṃ tathā .. 270.27
Destruction, misery, banishment, starvation, ill-luck, imprisonment, disease, poverty, quarrel, disunion and loss of wealth are caused by the obstruction of a doorway. Fruit trees to the east and milky trees to the south of it are the best.—27-28.
270.29
virodhaścārthanāśaśca sarvaṃ vedhād bhavet kramāt.
pūrveṇa phalino vṛkṣāḥ kṣīravṛkṣāstu dakṣiṇe .. 270.28
270.30
paścimena jalaṃ śreṣṭhaṃ padmotpalavibhūṣitam.
uttare saralaistālaiḥ śubhā syāt puṣpavāṭikā .. 270.29
To the west should be made a charming pool of water full of lotus flowers, to the north should be planted palm trees and flowers.—29. Divâkara's (successor) will be the illustrious (7) Sahadeva, whose (successor) will be (8) Dhruvâśva, the high-minded.—6
270.31
sarvatastu jalaṃ śreṣṭhaṃ sthiramasthirameva ca.
pārśvataścāpi karttavyaṃ parivārādikālayam .. 270.30
270.32
yāmye tapovanasthānamuttare mātṛkā gṛham.
mahānasaṃ tathāgneye nairṛtye'tha vināyakam .. 270.31
270.33
vāruṇe śrīnivāsastu vāyavye gṛhamālikā.
uttare yajñaśālā tu nirmālya sthānamuttare .. 270.32
270.34
vāruṇe somadaivatye balinirvapaṇaṃ smṛtam.
purato vṛṣabhasthānaṃ śeṣe syāt kusumāyudhaḥ .. 270.33
270.35
jalaṃ vāpi tathaiśāne viṣṇustu jalaśāyyapi.
evamāyatanaṃ kuryāt kuṇḍamaṇḍapasaṃyutam .. 270.34
270.36
ghaṇṭā vitānaka satoraṇa citrayuktaṃ.
nityotsavapramuditena janena sārdham..
270.37
yaḥ kārayet suragṛhaṃ vividhadhvajāṅkaṃ.
śrīstaṃ na muñcati sadā divi pūjyate ca .. 270.35
270.38
evaṃ gṛhārcanavidhāvapi śaktitaḥ syāt.
saṃsthāpanaṃ sakalamantravidhānayuktam ..
270.39
govasna kāñcana hiraṇyadharāpradhāna.
deyaṃ gurudvijavareṣu tathānnadānam.. 270.36..
270.40
270.15
270.41
saumyayūpasya38 daṇḍo yadā'ṣṭāṃśaḥ sa yajamānāya prītikāmārthaḥ . kadācit tatkalāṃśenāṃśān chindanti so'parāvidyāyāṃ vṛṣastambhaḥ . agnistambho bhavati kāmyānusārataḥ śilāyāṃ vā udumbaradāravīyaḥ . śilāyūpo dhruveti śilpakāśyapa jñeyam . yajñārtha saumyayūpo , viṣṇuyajñārthamaṣṭāṃśayūpaḥ, kāmyakarmārthe ṣoḍaśāṃśa iti dhyeyam39 . - vāstusūtropaniṣat 2.15
Translations (1)
- The Matsya Puranam — A Taluqdar of Oudh 1916, English
Linked texts (4)
- Haribhaktivilāsa (complete text) — Sanskrit
- Samarāṅgaṇasūtradhāra — Bhoja, Sanskrit
- Matsya — Sanskrit
- Vāstuśāstra (Giridhara) — Giridhara, Sanskrit
Discussed in (3)
- Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) — Acharya 1927, English
- Vāstu-śāstra (Vol. I: Hindu Science of Architecture; Vol. II: Hindu Canons of Iconography and Painting) — Shukla 1958, English
- Town Planning in Ancient India — Dutt 1925, English