Pramāṇa · Search · About · API

Prakriyapada 31: athaikaviṃśo'dhyāyaḥ

Prakriyāpāda 31

Language
Sanskrit

Contents

athaikaviṃśo'dhyāyaḥ

31.1

devavaṃśavarṇanaṃ
sūta uvāca| ityeṣā samanujñātā kathā pāpapraṇāśinī
yā dattamadhikṛtyeha kathā sarvvārduṇagatā

31.2

pitṛvaṃśaprasaṅgena kathā hyeṣā prakīrttitā
pitṝṇāmānupūrvyeṇa devān vakṣyāmyataḥ paraṃ

31.3

tretāyugamukhe pūrvvamāsan svāyambhuve'ntare
devā yāmā itikhyātāḥ pūrvvaṃ ye yajñasūnavaḥ

31.4

ajitā brahmaṇaḥ putrā jitā jidajitāśca ye
putrāḥ svāyambhuvasyaite śukranāmnā tu mānasāḥ

31.5

dṛtimanto gaṇā hyete devānāntu trayaḥ smṛtāḥ
chandogāstu trayastriṃśatsarvve svāyambhuvasya ha

31.6

yaduryyayātihaum̐ devau dīdhayaḥ sravaso matiḥ
vibhāsaśca kratuścaiva prajātirviśato dyutiḥ

31.7

vāyaso maṅgalaścaiva yāmā dvādaśa kīrttitāḥ
abhimanyurusṛṣṭiḥ samayo'tha śuciśravāḥ
kevalau viśvarūpaśca supakṣo madhupastathā

31.8

turīyo nirhaṇaścai va yukto grāvājinastu te
yamino viśvadevākhyaṃ yaviṣṭho'mṛtavānapi

31.9

ajiro vibhurvibhāvaśca mṛliko'tha didehakaḥ
dyutiśṛṇo bṛhacchakro devā dvādaśa kīrttitāḥ

31.10

āsan svāyambhuvasyaite antare somapāyinaḥ
tviṣimanto gaṇā hyete vīryyavanto mahābalāḥ

31.11

teṣāmindraḥ sadā hyāsīd viśvabhuk prathamo vibhuḥ
asurā ye tadā teṣāmāsan dāyādabāndhavāḥ

31.12

suparṇayakṣagandharvvāḥ piśācoragarākṣasāḥ
aṣṭau te pitṛbhiḥ sārddhaṃ(1) nāsatyā devayonayaḥ

31.13

svāyambhuve'ntare'tītāḥ prajāstvāsām sahasraśaḥ
prabhāvarūpasampannā āyuṣo ca balena ca

31.14

vistarādiha nocyante mā prasaṅgo bhavatviha
svāyambhuvo nisargaśca vijñeyaḥ sāmprataṃ manuḥ

31.15

atīte varttamāne na dṛṣṭo vaivasvatena saḥ
prajābhirdevatābhiśca ṛṣibhiḥ pitṛbhiḥ saha

31.16

teṣāṃ saptarṣayaḥ pūrvvamāmanye tān nibodhata
bhṛgvaṅgirā marīciśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ

31.17

atriścaiva vasiṣṭhaśca sapta svāyambhuve'ntare
agnīdhraścātibāhuśca medhā medhātithivvasuḥ

31.18

jyotiṣmān dyutimān(2) havyaḥ savanaḥ putra eva ca
manoḥ svāmbhuvasyaite daśaputrā mahaujasaḥ

31.16-2

vāyuproktā mahāsatvā rājānaḥ prathame'ntare
sāsurantatsamandharvaṃ sayakṣoragarākṣasaṃ
sapiśācamanuṣyañca suparṇāpsarasāṅgaṇaṃ

31.20

no śakyamānupūrvyeṇa vaktuṃ varṣaśatairapi
bahutvānāmadheyānāṃ saṃkhyā teṣāṃ kule tathā (1)

31.21

yā vai brajakulākhyāstu āsan svāyambhu ve'ntare
kālena bahunānītā ayanābdayugakramaiḥ

31.22

ṛṣaya ūcuḥ | ka eṣa bhagavān kālaḥ sarvabhūtāpahārakaḥ
kasya yoniḥ kimāditya kintattvaṃ sa kimātmajaḥ

31.23

kimasya cakṣuḥ kā mūrttiḥ ke cāsyāvayavāḥ smṛtāḥ
kiṃnāmadheyaḥ ko'syātmā etat prabrūhi pṛcchatāṃ

31.24

sūta uvāca | śrūyatāṃ kālasadbhāvaḥ śrutvā caivāvadhāryatāṃ
sūryyayonirnimeṣādiḥ saṅkhyācakṣuḥ sa ucyate

31.25

mūrttirasya tvahorātre nimeṣāvayavañca saḥ
saṃvatsaraśataṃ tvasya nāma cāsya kalātmakaṃ
sāmpratānāgatātītakālātmā sa prajāpatiḥ

31.26

pañcānāṃ pravibhaktānāṃ kālāvasthānibodhata
dinārddhamāsamāsaistu ṛtubhistvayanaistathā

31.27

saṃvatsarastu prathamo dvitīyaḥ parivatsaraḥ
iḍvatsarastṛtīyastu caturthaścānuvatsaraḥ

31.28

vatsaraḥ pañcamasteṣāṃ kālaḥ sa yugasaṃjñitaḥ
teṣāntu tattvaṃ vakṣyāmi kīrttyamānannibodhata

31.29

ṛturagnistu yaḥ proktaḥ sa tu saṃvatsaro mataḥ
ādityestvaṇḍasau sāraḥ kālāgniḥ parivatsaraḥ

31.30

śuklakṛṣṇā gatiścāpi apāṃ sāramayaḥ khagaḥ
sa idāvatsaraḥ somaḥ purāṇe niścayo mataḥ

31.31

yaścāyantapate lokāṃstanubhiḥ saptasaptabhiḥ
āśu karttā ca lokasya sa vāyuriti vatsaraḥ(1)

31.32

ahaṅkārāt rudan rudraḥ saṅbhūto brahmaṇasvayaḥ
sa rudro vatsarasteṣāṃ vijñece naulalohitaḥ
teṣāṃ hi tattva' vakṣyāmi kīrttyamānaṃ nibodhata

31.33

aṅgātyaṅga saṃyogāt kālātmā prapitāmahaḥ
ṛksāmayajuṣāṃ yoniḥ pañcānāṃ patirīśvaraḥ

31.34

so'gnirya juśca somaśca sa bhūtataḥ sa prajāpatiḥ
proktaḥ saṃvatsaraśceti sūryyo yo'gnirmanīṣibhiḥ

31.35

yasmātkālavibhāgānāṃ māsartvayanayorapi
grahanakṣatraśītoṣṇāvarṣādyuḥkarmaṇāṃ tathā
yojitaḥ pravibhāgānāṃ divasānāñca bhāskaraḥ

31.36

vaikārikaḥ prasannātmā brahmaputraḥ prajāpatiḥ
ekenaiko'tha divase| māso'dyarttuḥ pitāmahaḥ

31.37

ādityaḥ savitā bhānurjīvano brahmasatkṛtaḥ
prabhavaścāpyayaścaiva bhūtānāṃ tena bhāskaraḥ

31.38

tārābhimānī vijñeyastṛtīyaḥ parivatsaraḥ
somaḥ sarvvauṣadhipatiryyasmātsa prapitāmahaḥ

31.38-2

ājīvaḥ sarvvabhūtānāṃ yogakṣemakṛdīśvaraḥ
avekṣamāṇaḥ satataṃ bibhartti jagadaṃśubhiḥ

31.40

tithīnāṃ parvvasandhīnāṃ pūrṇimārthayorapi
yoniniśākaro yaśca yo'mṛtātmā prajāpatiḥ

31.41

tasmāt sa pitṛmān soma ṛgyajuśchandasātmakaḥ
prāṇāpānasamānādyairvyānodānātmakairapi

31.42

karmmabhiḥ prāṇināṃ loke sarvvaceṣṭāpravarttakaḥ
prāṇāpānasamānānāṃ vāyūnāñca pravarttakaḥ

31.43

pañcānāñcendriyamanovṛddhisṛtijalāndhanāṃ
samānakāla karaṇaḥ kriyāḥ sampādayanniva

31.44

sarvātmā sarvvalokānāmāvahaḥ pravāhādibhiḥ
vidhātā sarvvabhūtānāṃ namī nityaṃ prabhañjanaḥ

31.45

yoniragnerapāṃ bhūmeraveścandramasaśca yaḥ
vāyuḥ prajāpatirbhūtaṃ lokātmā prapitāmahaḥ

31.46

prajāpatimukhairdevaiḥ samyagiṣṭaphalārthibhiḥ
tribhireva kapālaistu tryambakairauṣadhikṣaye
ijyate bhagavān yasmāttasmāttryambaka ucyate

31.47

gāyatrī caiva triṣṭup ca jagatī caiva yā smṛtā
tryambakā nāmataḥ proktā yonayaḥ savanasya tāḥ

31.48

tābhirekatvabhūtābhistrividhābhiḥ svavīryyataḥ
trisādhanapuroḍāśastrikapālaḥ sa vai smṛtaḥ

31.49

ityetatpañcavarṣaṃ hi yugaṃ proktaṃ manīṣibhiḥ
yaccaiva ṣaṇṇadhātmā vai proktaḥ saṃvatsaro dvijaiḥ
saikaṃ ṣaṭkaṃ vijajñe'tha madhvādīnṛtavaḥ kila

31.50

ṛtuputrārttavaḥ pañca iti sargaḥ samāsataḥ
ityeṣa pavamāno vai prāṇināṃ jīvitāni tu

31.51

nadīvegasamāyuktaṃ kālo dhāvati saṃharan
ahorātrakarastasmāt sa vāyurabhavatpunaḥ

31.52

ete prājānāṃ patayaḥ pradhānāḥ sarvadehināṃ (1)
pitaraḥ sarvalokānāṃ lokātmānaḥ prakīrttitāḥ

31.53

dhyāyato brahmaṇo vaktrādudyan samabhavadbhavaḥ
ṛṣirvipro mahādevo bhūtātmā prapitāmahaḥ

31.54

īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ praṇavāyopapadyate
ātmaveśena bhūtānāmaṅgapratyaṅgasambhavaḥ

31.55

agniḥ saṃvatsaraḥ sūryyaścandramā vāyureva ca
yugābhimānī kālātmā nityaṃ saṃkṣepakṛdvibhuḥ
unmādako'nugrahakṛtsa idvatsara ucyate

31.56

rudrāviṣṭo bhagavatā jagattyasmin svatejasā
āśrayāśrayasaṃyogāttanubhirnāmabhistathā

31.57

tatastasya tu vīryyeṇa lokānugrahakārakaṃ
dvitīyaṃ bhadrasaṃyogaṃ santasyaikakārakaṃ

31.58

devatvañca pitṛtvañca kālatvañcāsya yatparaṃ
tasmā dvai sarvvathā bhadrastadvidbhirabhipūjyate

31.59

patiḥ patīnāṃ bhagavān prameśānāṃ prajāpatiḥ
bhavanaḥ sarvabhūtānāṃ sarveṣāṃ nīlalohitaḥ
oṣadhīḥ pratisandhatte rudraḥ kṣīṇāḥ punaḥ punaḥ

31.60

ityeṣāṃ yadapatyaṃ vai na tacchakyaṃ pramāṇataḥ
bahutvāt parisaṃkhyātuṃ putrapautramanantakaṃ

31.61

imaṃ vaṃśaṃ prajeśānāṃ mahatāṃ puṇyakarmmaṇāṃ
kīrttayan sthirakīrttirnā mahatīṃ siddhimāpnuyāt

31.61.p1

iti śrīmadbhāpurāṇe vāyuprokte devavaṃśavarṇanaṃ nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ

Linked texts (4)