Pramāṇa · Search · About · API

Prakriyapada 5: atha pañcamo'dhyāyaḥ | .

Prakriyāpāda 5

Language
Sanskrit

Contents

atha pañcamo'dhyāyaḥ | .

5.1

sṛṣṭiprakaraṇaṃ
lomaharṣaṇa uvāca | yadidaṃsnestu saṃkhyātaṃ mayā kālāntarandvijāḥ
etat kālāntaraṃ jñeyamaharvai pārameśvaram

5.2

rātriścaitāvatī jñeyā parameṣṭhasya kṛtsnaśaḥ
ahastasya tu yā sṛṣṭiḥ pralayo rātrirucyate

5.3

ahasya vidyate tasya na rātririti dhāraṇā
upacāraḥ prakriyate lokānāṃ hitakāmyayā

5.4

prajāḥ prajānāmpataya ṛṣayo munibhiḥ saha
ṛṣīn sanatkumārākhyān brahmasāyujyagaiḥ saha

5.5

indriyāṇīndriyārthāṃśca mahābhūtāni pañca ca
tanmātrā indriyagaṇo buddhiśca manasā saha

5.6

ahastiṣṭhanti te sarvve parameṣṭhasya dhīmataḥ
aharante pralīyante rātryante viśvasambhavaḥ

5.7

svātmanyavasthite sattve vikāre pratisaṃhṛte
sādhamryeṇāvatiṣṭhete pradhānapuruṣāvubhau

5.8

tamaḥsatvaguṇāvetau samatvena vyavasthitau
anyodriktau prasūtau ca tau tathā ca parasparam
guṇasāmye layo jñeyo vaiṣamye sṛṣṭirucyate

5.6-2

tileṣu vā yathā tailaṃ ghṛtaṃ payasi vā sthitam
tathā tamasi satve ca rajo'vyaktāśritaṃ sthitam

5.10

upāsya rajanīṃ kṛtsnāṃ parāṃ māheśvarīṃ tadā
aharmukhe pravṛtte ca puraḥ prakṛtisambhavaḥ

5.11

kṣobhayāmāsa yogena pareṇa parameśvaraḥ
pradhānaṃ puruṣañcaiva praviśyāṇḍaṃ maheśvaraḥ

5.12

pradhānāt kṣobhyamānāttu rajo vai samavarttata
rajaḥ pravarttakaṃ tatra bījeṣvapi yathā jalam

5.13

guṇavaiṣamyamāsādya prasūryyante hyadhiṣṭhitāḥ
guṇebhyaḥ kṣobhyamāṇebhyastrayo devā vi jajñire
āśritāḥ paramā guhyāḥ sarvātmānaḥ śarīriṇaḥ

5.14

rajo brahmā tamo hyagniḥ satvaṃ viṣṇurajāyata
rajaḥprakāśako brahmā sraṣṭṛtvena vyavasthitaḥ

5.15

tamaḥprakāśako'gnistu kālatvena vyavasthitaḥ
satvaprakāśako viṣṇuraudāsīnye vyavasthitaḥ

5.16

eta eva trayo vedā eta eva trayo'gnayaḥ
parasparāśritā hyete parasparamanuvratāḥ

5.17

paraspareṇa varttante dhārayanti parasparam
anyonyamithunā hyete hyanyonyamupajīvinaḥ
kṣaṇaṃ viyogo na hyeṣātra tyajanti parasparam

5.18

īśvaro hi paro devo viṣṇustu mahataḥ paraḥ
brahmā tu rajasodriktaḥ sargāyeha pravarttate
paraśca puruṣo jñeyaḥ prakṛtiśca parā smṛtā

5.18-2

adhiṣṭhito'sau hi maheśvareṇa
pravarttate codyamānaḥ samantāt
anupravarttanti mahānta eva
cirasthitāḥ khe viṣaye priyatvāt

5.20

pradhānaṃ guṇavaiṣamyātsargakāle pravarttate
īśvarādhiṣṭhitāt pūrvvantasmātsadasadātmakāt
brahmā buddhiśca mithunaṃ yugapatsambabhūvatuḥ

5.21

tasmāttamo'vyaktamayaḥ kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ
saṃsiddhaḥ kāryyakaraṇairbrahmā'gre samavarttata

5.22

tejasā prathamo dhīmānavyaktaḥ saṃprakāśate
sa vai śarīrī prathamaḥ kāraṇatve vyavasthitaḥ

5.23

apratīghena jñānena aiśvaryyeṇa ca so'nvitaḥ
dharmmoṇa cāpratīghena vairāgyeṇa samanvitaḥ

5.24

tasyeśvarasyāpratighaṃ jñānaṃ vairāgyalakṣaṇam
dharmmaiśvaryyakṛtā buddhirbrāhmī janne'bhimāninaḥ

5.25

avyaktājjāyate cāsya manasā ca yadicchati
vaśīkṛtatvādvaiguṇyāt sureśatvātsvabhāvataḥ

5.26

caturmukhastu brahmatve kālatve cāntako'bhavat
sahasramūrddhā puruṣastisro'vasthāḥ svayaṃbhuvaḥ

5.27

satvaṃ rajaśca brahmatve kālatve ca rajastamaḥ
sātvikaṃ puruṣatve ca guṇavṛttiḥ svayambhuvaḥ

5.28

lokān sṛjati brahmatve kālatve saṃkṣipatyapi
puruṣatve hyudāsīnastisro'vasthāḥ prajāpateḥ

5.29

brahmā kamalagarbhābhaḥ kālo jātyāñjanaprabhaḥ
puruṣaḥ puṇḍarīkākṣo rūpaṃ tatparamātmanaḥ

5.30

yogeśvaraḥ śarīrāṇi karoti vikaroti ca
nānākṛtikriyārūpanāmaśattiḥ svalīlayā

5.31

tridhā yadvarttate loke tasmāttriguṇa ucyate
caturḍā pravibhaktatvāccaturvyūhaḥ prakīrttitaḥ

5.32

yadāpnoti yadādatte yaccāsti viṣayaṃ prati
taccāsya satata bhāvastasmādātmā nirucyate

5.33

ṛṣiḥ sarvvagatatvācca śarīrādyātsvayaṃ prabhuḥ
svāmitvamasya tatsarvvaṃ viṣṇuḥ sarvvapraveśanāt

5.34

bhagavān bhagasadbhāvādvāgo rāgasya śāsanāt
paraśca tu prakṛtatvādavanādomiti smṛtaḥ

5.35

sarvvajñaḥ sarvvavijñānāt sarvvaḥ sarvvaṃ yatastataḥ
narāṇāmayanaṃ yasmāttena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

5.36

tridhā vibhajya svātmānaṃ trailokyaṃ saṃpravarttate
sṛjate grasate caiva vīkṣate ca tribhistu yat
agre hiraṇyagarbhaḥ sa prādurbhūtaścaturmukhaḥ

5.37

āditvāccādidevo'sāvajātatvādajaḥ smṛtaḥ
pāti yasmātprajāḥ sarvvāḥ prajāpatiratataḥ smṛtaḥ

5.38

deveṣu ca mahān devo mahādevastataḥ smṛtaḥ
sarvveśatvācca lokānāmavaśatvāttatheśvaraḥ

5.39

bṛhattvācca smṛto brahmā bhūtatvādbhūta ucyate
kṣetrajñaḥ kṣetravijñānādvibhuḥ sarvvagato yataḥ

5.40

yasmāt puryyanuśete ca tasmāt puruṣa ucyate
notpāditatvāt pūrvvatvāt svayambhūriti saḥ smṛtaḥ

5.41

ījyatvāducyate yajñaḥ kavirvi krāntadarśanāt(1)
kramaṇaḥ kramaṇīyatvāīrṇa kasyābhipālanāt

5.42

ādityasaṃjñaḥ kapilastvagrajo'gniriti smṛtaḥ
hiraṇyamasya garbho'bhūddhiraṇyasyāpi garbhajaḥ
tasmāddhiraṇmagarbhaḥ sa purāṇe'sminnirucyate

5.43

svayambhuvo nivṛttasya kālo varṣāgrajastu yaḥ
na śakyaḥ parisaṃkhyātumapi varṣaśatairapi

5.44

athasaṃkhyānivṛttestu parārakhyo brahmaṇaḥ smṛtaḥ
tāvaccheṣo'sya kālo'nyastasyānte pratisṛjyate

5.45

koṭikoṭisahasrāṇi antarbhūtāni yāni vai
samatītāni kalpānāntāvaccheṣāḥ parāstu ye

5.46

yastvayaṃ varttate kalpo vārāhantaṃ nibodhata
prathamaḥ sāmpratasteṣāṃ kalpo'yaṃ varttate dvijāḥ

5.47

tasmin svāyambhu vādyāstu manavaḥ sucaturddaśa
atītā varttamānāśca bhaviṣyā ye ca vai punaḥ

5.48

tairiyaṃ pṛthivī sarvvā saptaddīpā samantataḥ
pūrṇaṃ yugasahasraṃ vai paripālyā nareśvaraiḥ
prajābhistapasā caiva teṣāṃ śṛṇuta vistaraṃ

5.48-2

manvantareṇa caikena sarvāṇyevāntarāṇi vai
bhaviṣyāṇi bhaviṣyaiśca kalpaḥ kalpena caiva ha

5.50

atītāni ca kalpāni sodakāni sahānvayaiḥ
anāgateṣu tadvacca tarkaḥ kāryyo vijānatā

5.50.p1

iti śrīmadbhāpurāṇe vāyuprokte sṛṣṭiprakaraṇaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ

Linked texts (10)