Prakriyapada 59: athāṣṭapañcāśo'dhyāyaḥ
Prakriyāpāda 59
- Language
- Sanskrit
Contents
- 59.126 — 1 part
athāṣṭapañcāśo'dhyāyaḥ
59.1
caturyugākhyānaṃ
sūta uvāca | ata ūrddhaṃ pravakṣyāmi dvāparasya vidhiṃ punaḥ
tatastretāyuge kṣīṇe dvāparaṃ pratipadyate
59.2
dvāparādau prajānāntu siddhistretāyuge tu yā
parivṛtte yuge tasmin tataḥ sā saṃpraṇaśyati
59.3
tataḥ pravarttate tāsāṃ prajānāṃ dvāpare punaḥ
lobho'dhṛtirvaṇigyuddhaṃ tattvānāmaviniścayaḥ
59.4
saṃbhedaścaiva varṇānāṃ kāryāṇāñcāvinirṇayaḥ
yakṣauṣadheḥ paśordaṇḍo mado dambho'kṣamā'balaṃ
eṣāṃ rajastamoyuktā pravṛttirdvāpare smṛtā
59.5
ādye kṛte ca dharmo'sti tretāyāṃ samprapadyate
dvāpare vyākulībhūtvā praṇaśyati kalau yuge
59.6
varṇānāṃ viparīdhvaṃsaḥ saṃkīryyante tathā'śramaḥ
dvaidhamutpadyate caiva yuge tasmin śrutau smṛtau
59.7
dvaidhāt śruteḥ smṛteścaiva niścayo nādhigamyate
aniścayādhigamanāddharmatattvaṃ nigadyate
dharmatattve tu bhinnānāṃ matibhedo bhavennṛṇāṃ
59.8
parasparavibhinnaistairdṛṣṭīnāṃ (1) vibhrameṇa ca
ayaṃ dharmo hyayaṃ neti niścayo nābhigamyate ( )
59.6-2
kāraṇānāñca vaikalyāt kāraṇasyāpyaniścayāt
matibhede ca teṣāṃ vai dṛṣṭīnāṃ vibhramo bhavet
59.10
tato dṛṣṭivibhinnaistaiḥ kṛtaṃ śāstrakulantvidaṃ
eko vedaścatuṣpādastretāsviha vidhīyate
59.11
saṃrodhādāyuṣaścaiva hyakṣate dvāpareṣu ca
vedavyāsaiścaturddhā tu vyasyate dvāparādiṣu
59.12
ṛṣiputraiḥ punarbedā bhidyante dṛṣṭivibhramaiḥ
mantrabrāhmaṇavinyāsaiḥ svaravarṇaviparyyayaiḥ
59.13
saṃhitā ṛgyajuḥsāmnāṃ saṃhanyante śrutarṣibhiḥ
sāmānyād vaikṛtāccaiva dṛṣṭibhinnaiḥ kvacitkvacit
59.14
brāhmaṇaṃ kalpasūtrāṇi mantrapravacanāni ca
anya tu prahitāstairghaiḥ kecittāṃn pratyavasthitāḥ
59.15
dvāpareṣu pravarttante bhinnavṛttāśramā dvijāḥ
ekamādhvaryyavaṃ pūrvvamāsīdvaidhaṃ punastataḥ
59.16
sāmānyaviparītārthaiḥ kṛtaṃ śāstrakulantvidaṃ
ādhvaryyavasya prastāverbahudhā vyākulaṃ kṛtaṃ
59.17
tathaivātharvvaṛksāmnāṃ vikalpaiścāpyasaṃcayaiḥ
vyākulaṃ dvāpare bhinne kriyate bhinnadarśanaiḥ
59.18
teṣāṃ bhedāḥ prabhedāśca vikalpaiścāpyasaṃcayāḥ (2)
dvāpare sampravarttante vinaśyanti punaḥ kalau
59.18-2
teṣāṃ viparyyayāścaiva bhavanti dvāpare punaḥ !
avṛṣṭirmaraṇañcaiva tathaiva vyādhyupadravāḥ
59.20
vāṅmanaḥkarmmajairduḥkhairnirvedo jāyate punaḥ
nirvedājjāyate teṣāṃ duḥkhamokṣavicāraṇā
59.21
vicāraṇācca vairāgyaṃ vairāgyāddoṣadarśanaṃ
doṣāṇāṃ darśanāccaiva dvāpare jñānasambhavaḥ
59.22
teṣāñca (1) mānināṃ pūrvvamādye svāyambhuve'ntare
utpadyante hi śāstrāṇi dvāpare paripanthinaḥ
59.23
āyurvedavikalpāśca aṅgānāṃ jyotiṣasya ca
arthaśāstravikalpaśca hetuśāstravikalpanaṃ
59.24
smṛtiśāstraprabhedāśca prasthānāni pṛthak pṛthak
dvāpareṣvabhivarttante matibhedāstathā nṛṇāṃ
59.25
manasā karmmaṇā vācā kṛcchrādvārttā prasiddhyati
dvāpare sarvvabhūtānāṃ kāyakleśapuraskṛtā
59.26
lobho'dhṛtirvvaṇigyuddhaṃ tattvānāmaviniścayaḥ
vedaśāstrapraṇayanaṃ dharmmāṇāṃ saṅkarastathā
59.27
dvāpareṣu pravarttante rogo lobho vadhastathā
varṇāśramaparidhvaṃsāḥ kāmadveṣau tathaiva ca
59.28
pūrṇe varṣasahasre dve paramāyustathā nṛṇāṃ
niḥśeṣe dvāpare tasmin tasya saṃkhyā tu pādataḥ
59.26-2
pratiṣṭhate guṇairhīno dharmmo'sau dvāparasya tu
tathaiva sandhyāpādena aṃgastasyāvatiṣṭhate
59.30
dvāparasya ca varṣe yā tiṣyasya tu nibodhata
dvāparasyāṃśaśeṣe tu pratipattiḥ kalerataḥ
59.31
hiṃsāsyānṛtaṃ māyā badharauva tapasvināṃ
ete svabhāvāstiṣyasya sādhayanti ca vai prajāḥ
59.32
eṣa dharmaḥ hataḥ kṛtsno dharmaśca parihīyate
manasā karmmaṇā stutyā vācī siddhyati vā na vā
59.33
kalau pramāārako rogaḥ satataṃ kṣudbhayāni vai !
anāvṛṣṭibhayaṃ ghoraṃ darśanañca viparyyayaṃ
59.34
na pramāṇaṃ smṛterasti tiṣye loke yuge yuge
garbhastho mriyate kaścidyauvanasthastathāparaḥ
sthāvire madhyakaumāre mriyante vai kalau prajāḥ
59.35
adhārmikāstvanācārā mohakopālpatejasaḥ (1)
anṛtasuvaya satatantiṣye jāyanti vai prajāḥ
59.36
duriṣṭairdudhītaiśca durācārairdurāgamaḥ
viprāṇāṃ karmadoṣaistaiḥ prajānāṃ jāyate bhayaṃ
59.37
hiṃsā māyā tatheṣryā ca krodho'sūyā'kṣamā'nṛtaṃ
tiṣye bhavanti jantūnāṃ rāgo lobhaśca sarvvaśaḥ
59.38
saṃkṣobho jāyate'tyarthaṃ kalimāsādya vai yugaṃ
nādhīyante tadā vedā na yajante dvijātayaḥ
utsīdanti nṛpāścaiva kṣatriyāḥ saviśaḥ kramāt
59.36-2
śūdrāṇāmanyayonestu sambandhā brāhmagaṇaiḥ saha
bhavantīha kalau tasmin śayanāsanabhojanaiḥ
59.40
rājānaḥ śūdrabhūyiṣṭhā (1) pāṣaṇḍāṃnāṃ pravarttakāḥ
bhrūṇahatyāḥ prajāstatra prajā evaṃ pravarttate
59.41
āyurmedhā balaṃ rūpaṃ kulañcaiva prahīyate
śūdrāśca brāhmaṇācārāḥ śūdrācārāśca brāhmaṇāḥ
59.42
rājavṛtte sthitāścaurāścauravṛttāśca pārthivāḥ
bhṛtyāśca naṣṭasuhṛdo yugānte paryupasthite
59.43
aśrolinyo'vratāścāpi striyo madyāmiṣapriyāḥ
māyāmātrā bhaviṣyanti yugānte pratyupasthite
59.44
śvāpadaprabalatvañca gavāncaivāpyupaccayaḥ
sādhūnāṃ vinivṛttiśca vidyāttasmin kalau yuge
59.45
tadā sūkṣme mahodarko durlabho bhogināntathā (2)
caturāśramaśaithilyāddharmaḥ pravicariṣyati
59.46
tadā hyalpaphalā devī bhavedbhūmirmahīyasī
śūdrāstapaścariṣyanti yugānte pratyupasthite
59.47
tadā hyaikāhiko dharmo dvāpare yaśca māsikaḥ
tretāyāṃ vatsarasthaśca ekāhādatiricyate
59.48
arakṣitāro harttāro balibhāgasya pārthivāḥ
yugānteṣu bhaviṣyanti svarakṣaṇaparāyaṇāḥ
59.49
akṣatriyāśca rājāno viśaḥ śūdropajīvinaḥ
śūdrābhivādinaḥ sarvve yugānte dvijasattamāḥ
59.50
patayaśca bhaviṣyanti bahavo'smin kalau yuge
citravarṣī tadā devo yadā syāttu yugaccayaḥ
59.51
sarvve vāṇijakāścāpi bhaviṣyantyadhame yuge
bhūyiṣṭhaṃ kūṭamānaiśca paṇyavikretatejanaiḥ
59.52
kuśolacaryyā pāṣaṇḍairvṛthārūpaiḥ samāhṛtaṃ
puruṣalpaṃ bahustrīkaṃ yugānte paryupasthite
59.53
bahuyācanako loko bhaviṣyati parasparaṃ
kravyādanaḥ krūravāko nārjavo nānṛśaṃsakaḥ
59.54
na kṛte pratikarttā ca kṣīṇo loko bhāvaṣyati
aśaṅkā caiva patite tadyugāntasya lakṣaṇaṃ
59.55
naraśūnyā vasumatī śūnyā caiva bhaviṣyati
maṇḍalāni bhavantyatra deśeṣu nagareṣu ca
59.56
alpodakā cālpaphalā bhaviṣyati vasundharā
goptāraścāpyagoptāraḥ prabhavivyantyaśāsanāḥ
59.57
harttāraḥ pararatnānāṃ paradārapradharṣakāḥ
kāmātmāno durātmāno hyadharmmotsāhasapriyāḥ
59.58
pranaṣṭacetanāḥ puṃso muktakeśāstu cūlikāḥ (1)
ūnaṣoḍaśavarṣāśca prajāyante yugakṣaye
59.59
śulkadantāḥ (2) jitākṣāśca muṇḍāḥ kāṣāyavāsasaḥ
śūdrā dharmañcariṣyanti yugānte paryupasthite
59.60
sasyacaurā bhaviṣyanti tathā cailābhimarśanāḥ
caurāścaurasya harttāro harturharttāra eva ca
59.61
jñānakarmmaṇyuparate loke niṣkriyatāṅgate
kīṭamūṣikasarpāśca dharṣayiṣyanti mānavān
59.62
subhikṣaṃ kṣemamārogyaṃ sāmarthyaṃ durlabhaṃ bhavet
kauśikāḥ prativatsyanti deśān kṣudbhayapīḍitān
59.63
duḥkhainābhiplutānāñca paramāyuḥ śataṃ bhavet
dṛśyante na ca dṛśyante vedāḥ kaliyuge'khilāḥ
59.64
utsīdanti tathā yajñāḥ kevalādharmapīḍitāḥ
[kā] pāliṇaśca nirgranthāstathā kāpālinaśca ha
59.65
vedavikrayiṇaścānye tīrthavikrayiṇo'pare
varṇāśramāṇāṃ ye cānye pāṣaṇḍāḥ paripanthinaḥ
59.66
utpadyante tathā te vai saṃprāpte tu kalau yuge
nādhīyante tadā vedāḥ śūdrā dharmārthakovidāḥ
59.67
yajante nāśvamedhena rājānaḥ śūdrayonayaḥ
strībadhaṃ gobadhaṃ kṛtvā hatvā caiva parasparaṃ
upahanyustadā'nyonyaṃ sādhayanti tathā prajāḥ
59.68
duḥkhapracārato'lpāyurdurbhagotsāhaḥ sarogatā
moho glānistathā saukhyaṃ tamovṛttaṃ kalau smṛtaṃ
59.69
prajā tu bhrūṇahatyāyāmatha vai sampravarttate
tasmādāyurbalaṃ rūpaṃ kaliṃ prāpya prahīyate
duḥkhainābhiplutānāṃ vai paramāyuḥ śataṃ nṛṇāṃ
59.70
dṛśyante nābhiśrūyante vedāḥ kaliyuge'khilāḥ
utsīdante tadā yajñāḥ kevalā dharmapīḍitāḥ
59.71
tadā tvalpena kālena siddhiṃ yāsyanti mānavāḥ
dhanyā dharmañcariṣyanti yugānte dvijasattamāḥ
59.72
śrutismṛtyuditaṃ dharmaṃ ye carantyanasūyakāḥ
tretāyāṃ vārṣiko dharmmoṃ dvāpare māsikaḥ smṛtaḥ
yathāśakti caran prājñastadaṅgā prāpnuyāt kalau
59.73
·eṣā kaliyuge'vasthā sandhyāṃśantu nibodha me
yuge yuge tu hīyante trīṃstrīn pādāṃśca siddhayaḥ
59.74
yugasvabhāvātsandhyāstu tiṣṭhantīmāstu pādaśaḥ
sandhyāsvabhāvācāṃṅgeṣu pādagraste pratiṣṭhitāḥ
59.75
evaṃ sandhyāṃśake kāle samprāpte tu yugāntike
teṣāṃ śāstā hyasādhūnāṃ bhṛgūṇāṃ nidhanotthitaḥ
59.76
gotreṇa vai candramaso nāmnā pramitirucyate
mādhavasya tu bhau'śena pūrvvaṃ svāyambhuve'ntare
59.77
samāḥ sa viṃśatiṃ pūrṇīḥ paryyaṭan vai vasundharāṃ
ācakarṣa sa vai senāṃ savājirathakuñjarāṃ
59.78
pragṛhītāyudhairvipraiḥ śataśo'tha sahasraśaḥ
sa tadā taiḥ parivṛto mlecchān hanti sahasraśaḥ
59.76-2
sa hatvā sarvvaśaścaiva rājñastān śūdrayonijān
pāṣaṇḍān sa tataḥ sarvvānniḥśeṣān kṛtavān prabhuḥ
59.80
nātyarthaṃ dhārmikā ye ca tān sarvvān hanti sarvvaśaḥ
varṇavyatyāsajātāṃśca ye ca tānupajīvinaḥ
59.81
udīcyānmadhyadeśāṃśca pārvvatīyāṃstathaiva ca
prācyān pratīcyāṃśca tathā vindhyapṛṣṭhāparāntikān
59.82
tathaiva dākṣiṇātyāṃśca dravir̤ān siṃhalaiḥ saha
gāndhārānpāradāṃścaiva pallavān yavanān tathā
59.83
tuṣārān barbbarāṃcīnān śūlikān daradān khasān
lampākānatha ketāṃśca kirātānāñca jātayaḥ
59.84
pravṛttacakro balavān mlecchānāmantakṛdvibhuḥ
adhṛṣyaḥ sarvvabhūtānāṃ cacārūtha vasundharāṃ
59.85
mādhavasya tu so'śena devasya hi vijajñivān
pūrvvajanmavidhikṣaiśca pramitināṃma vīryyavān
59.86
gotreṇa vai candramasaḥ pūrvvaṃ kaliyuge prabhuḥ
dvātriṃśe'bhyudite varṣe prakrānte viṃśatiṃ samāḥ
59.87
vinighnan sarvvabhūtāni mānavāni sahasrasaḥ
kṛtvā vīryyāvaśeṣāntu pṛthvoṃ rūḍhena karmmaṇā
parasparanimittena kopenākasmikena tu
59.88
sa sādhayitvā vṛṣalān prāyaśastānadhārmikān
gaṅgāyamunayormmadhye niṣṭhāṃ prāptaḥ sahānugaḥ
59.89
tato vyatīte tasmiṃstu amātye satyasainike
utsādya pārthivān sarvvān mlecchāṃścaiva sahasraśaḥ
59.90
tatra sandhyāṃśake kāle samprāpte tu yugāntike
sthitāstalpāvaśiṣṭāsu prajāsviha kvacit kecit
59.91
vyapagrāhastatastā vai lokaceṣṭāstu vṛndaśaḥ
upahiṃsanti cānyonyaṃ prapadyante parasparaṃ
59.92
arājake yugavaśāt saṃśaye samupasthite
prajāstā vai tataḥ sarvvāḥ parasparabhayārdditāḥ
59.93
vyākulāśca pariśrāntāstyaktvā dārān gṛhāṇi ca
svān prāṇān samavekṣanto niṣṭhāṃ prāptāḥ suduḥkhitāḥ
59.84-2
naṣṭe śraute smṛte dharme parasparahatāstadā
nirmaryādā nirākrandā nisnehā nirapatrapāḥ
59.85-2
naṣṭe varṣe pratihatā hrasvakāḥ pañcaviṃśakāḥ
hitvā dārāṃśca putrāṃśca viṣādavyākulendriyāḥ
59.86-2
anāvṛṣṭihatāścaiva vārttāmutsṛjya duḥkhitāḥ
pratyantāṃstānniṣevante hitvā janapadān svakān
59.87-2
saritaḥ sāgarān kūpān sevante parvvatāṃstadā
madhumāṃsairmūlaphalairvarttayanti suduḥkhitāḥ
59.88-2
cīravastrājinadharā niṣpatrā niṣparigrahāḥ
varṇāśramaparibhraṣṭāḥ saṅkaraṃ ghoramāsthitāḥ
59.86-3
etā kāṣṭhāmanuprāptā alpaśeṣāstathā prajāḥ
jarāvyādhikṣudhāviṣṭā duḥkhānnirvedamāgaman
59.100
vicāraṇantu nirvedāt sāmyāvasthā vicāraṇāt
sāmyāvasthāsu sambodhaḥ sambodhāddharmmaśīlatā
59.101
tāsūpagamayuktāsu kaliṣviṭāsu vai svayaṃ
ahorātraṃ tadā tāsāṃ yugantu parivarttate
59.102
cittasammohanaṃ kṛtvā ttāsāntaiḥ samamantu tat
bhāvino'rthasya ca balāttataḥ kṛtamavarttata
59.103
pravṛtte tu punastasmiṃstataḥ kṛtayuge tu vai !
utpannāḥ kaligśiṣṭāstu kārtayugyaḥ prajāstadā
59.104
tiṣṭhanti ceha ye siddhāḥ sudṛṣṭā vicaranti ca
sadā saptarṣayaścaiva (1) tatra te ca vyavasthitāḥ
59.105
brāhmaṇakṣatriyaḥ śūdrā bījārthaṃ ye smṛtā iha
kalijaiḥ saha te sarvve nirviśeṣāstadā'bhavan
59.106
teṣāṃ saptarṣayo dharmaṃ kathayantītareṣu ca
varṇāśramācārayuktaḥ śrautaḥ smārto dvidhā tu saḥ
59.107
tatasteṣu kriyāvatsu varttante vai prajāḥ kṛte
śrotaḥ smārttaḥ kṛtānāntu dharmaḥ saptarṣidarśitaḥ
59.108
tāsu dharmavyavasthārthaṃ tiṣṭhantīhāyugakṣayāt
manvantarādhikāreṣu tiṣṭhanti munayastu vai
59.106-2
yathā dāvapradagdheṣu tṛṇeṣviha tape ṛtau
navānāṃ prathamaṃ dṛṣṭasteṣāṃ mūle tu sambhavaḥ
59.110
evaṃ yugādyugasyeha santānastu parasparaṃ
varttate hyavyavacchedād yāvanmanvantarakṣayaḥ
59.111
sukhamāyurbalaṃ rūpaṃ dharmārthoṃ kāma eva ca
yugeṣvetāni hīyante(1)trīṇi pādakrameṇa tu
59.112
sasandhvāṃśeṣu hīyante yugānāṃ dharmasampadaḥ
ityeṣa pratisandhivvaiḥ kīrttitastu mayā dvijāḥ
59.113
caturyugānāṃ sarveṣāmetenaiva prasādhanaṃ
eṣā caturyugāvṛttirāsahasrāt pravarttate(2)
59.114
brahmaṇastadahaḥ proktaṃ rātriśca tāvatī smṛtā
atrārjavaṃ jar̤ībhāvo bhūtānāmāyugakṣayāt
59.115
etadeva tu sarveṣāṃ yugānāṃ lakṣaṇaṃ smṛtaṃ
eṣā caturyugānāntu gaṇanā ślokasammatiḥ
krameṇa parivṛttā tu manorantaramucyate
59.116
caturyuge tathaikasmin bhavatīha yathāśrutaṃ
tathā cānyeṣu bhavati punastadvai yathākramaṃ
59.117
sarge sarge yathā bhedā utpadyante tathaiva tu
pañcaviṃśatparimitā na nyūnā nādhikāstathā
59.118
tathā kalpayugaiḥ sārddhaṃ bhavanti samalakṣaṇāḥ
manvantarāṇāṃ sarveṣāmitadeva tu lakṣaṇaṃ
59.119
tathā yugānāṃ parivarttanāni
cirapravṛttāni yugasvabhāvāt
tathā na santiṣṭhati jīvalokaḥ
kṣayodayābhyāṃ parivarttamānaḥ
59.120
ityetallakṣaṇaṃ proktaṃ yugānāṃ vai samāsataḥ
atītānāgatānāṃ vai sarvamanvantareṣviha
59.121
anāgateṣu tadvacca tarkaḥ kāryyo vijānatā
manvantareṣu sarveṣu atītānāgateṣviha
59.122
manvantareṇa caikena sarvvāṇyevāntarāṇi vai
vyākhyātāni vijānīdhvaṃ kalpe kalpena caiva hi
59.123
asyābhimāninaḥ sarvve nāmarūpairbhavantyuta
devā hyaṣṭavidhā ye ca iha manvantareśvarāḥ
59.124
ṛṣayo manavaścaiva sarvve tulyāḥ prayojanaiḥ
evaṃ varṇāśramāṇāntu pravibhāgo yuge yuge
59.125
yugasvabhāvācca tathā vidhatte vai sadā prabhuḥ
varṇāśramavibhāgasya yugāni yugasiddhaye
59.126
anuṣaṅgaḥ samākhyātaḥ sṛṣṭisargannibodhata
vistareṇānupūrvyā ca sthitiṃ vakṣye yugeṣviha
59.126.p1
iti śrīmadbhāpurāṇe vāyuprokte caturyugākhyānaṃ nāmāṣṭapañcāśo'dhyāyaḥ
Linked texts (6)
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Matsyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Vulgate — Sanskrit
- Matsya — Sanskrit
- Viśvabrahmakulotsāha — Nārāyaṇa Raujī, Sanskrit