Skandapurana 98: athāṣṭanavatitamo'dhyāyaḥ
Kāśīkhaṇḍaṭīkā 98
- Language
- Sanskrit
athāṣṭanavatitamo'dhyāyaḥ
98.1
viśveśvarasya mahāmahotsavaṃ vaktuṃ prastāvayati – śṛṇu sūteti | kumbhasambhave kumbhasambhavāya kumbhātsamyag bhavatīti kumbhasambhustasmai iti vā |
prāveśikīṃ praveśasaṃsṛṣṭāṃ tatsambaddhāmityarthaḥ | taṅginīṃ nāśinīm |
98.2
damanaparvaṇi damanatrayodaśyāṃ caitraśuklatrayodaśyāmityarthaḥ | prāpyā'pīti | ānandavanasya prāpyaiva yadyapi paramānando jātastathāpītastataścāretyarthaḥ |
98.3
aṣṭādhike navatyākhye'dhyāye tāvannirucyate | śrīmuktimaṇḍape śrīmadviśveśvarasamāgamaḥ |
98.4
budharādheti | rādhā anurādhā | anurādhānakṣatre candrasya vṛścikarāśisthatvād viśveśvaranāmnaśca vṛṣabharāśisthatvāccandre saptamarāśisthe ityuktam |
98.5
haritsu dikṣu |
98.6
pratīti | pratiśabditaḥ pratidhvaniṃ prāpto bhūrlokabhuvarlokayorantaradhvā tasmin satītyarthaḥ | prāveśikotsavasya viśeṣaṇaṃ vā |
98.8
virajasaḥ pīṭhāttrilocanasthānāt |
98.11
yadraktaṃ yena nīlimnā raktaṃ sambaddhaṃ taṃ nīlimānamiti sambandhaḥ | pratatamiti vā pāṭhaḥ |
98.15
catvāraḥ puruṣārthā ityanvayaḥ |
98.16
ratnamālā utsavanimittakamālāḥ |
98.17
ratnakuṭṭimabhūbhāgāḥ ratnāni ca kuṭṭimāni maṇayaśca tairbaddhā bhūbhāgā ityarthaḥ | gopurāgreṣu bahirdvārasammukheṣu |
98.18
tattu janmadivā'bhavat yasmin divase viśveśasya praveśastadeva dinaṃ teṣāṃ sarveṣāṃ janmadivasamabhavadityarthaḥ | tattaditi pāṭhe tatprasiddhaṃ taddinamiti yojyam |
98.20
chaṭāḥ prakṣepā bindavo vā |
98.21
mudā harṣeṇa | dve¹ iti pāṭhe dve lakṣe devagaṇā ityarthaḥ |
98.22
sadūpadeśairityatra dairghyamārṣam | sadopadeśairiti pāṭhe santa ā samantato ye upadeśāstairityarthaḥ |
98.26
kumāravṛndā gaṇeśakārtikeyasamūhāḥ sanakādayo vā |
98.27
dīrghaśāyināṃ tyaktaprāṇānām |
98.28
nirvāṇaramāśraye mokṣalakṣmyāspade muktimaṇḍapa iti yāvat | tava lakṣmīpatitvānmokṣalakṣmyāḥ sannini sthātumucitamiti bhāvaḥ |
98.30
me kathaṃbhūtāt parātparānmahato'pi mahata ityarthaḥ | "mahato mahīyān" śruteḥ | varātparāditi kvacit |
98.31
hetustviti tuścārthe gaṇeśaścetyanena sambadhyate |
98.32
muktyai janā muktijanā mumukṣava ityarthaḥ | teṣāmāśraye | muktiramāśraya iti kvacit |
98.37
niścalaśriye niścalā śrīryasmiṃstasmin |
98.43
agravedī ṛgvedī |
98.50
upagrahakaraḥ hastakuśala ityarthaḥ |
98.57
uttamottameti | dhanalobhāccāṇḍālaṃ sambodhayati | viṣṇusambodhanaṃ vā |
98.62
ādāsyāmīti cchedaḥ |
98.63
dhikkṛtaḥ tiraskṛtaḥ |
98.64
thūtkurvantaḥ thūśabdapūrvakaṃ śleṣmāṇaṃ tyajanta ityarthaḥ | asmin pāde'kṣarādhikyamārṣam |
98.66
divāndhaḥ pecakaḥ | lajjākṛtinatāsyakaḥ vrīḍākaraṇā'dhomukhaḥ | lajjayākulitānana iti kvacit |
98.68
pārvatīyo yātaḥ svadeśaṃ gataḥ |
sakāñcanaḥ svarṇavān |
98.69
araṇyānīṃ mahāraṇyam | ulluṇṭhya ācchidya dhanapātramunmucyeti yāvat |
98.74
kīkaṭān gayāpradeśān |
98.77
caraṇāyudhāsta eva |
98.80
tāmracūḍatvaṃ kukkuṭatvam | yadāhā'maraḥ–"kṛkavākustāmracūḍaḥ kukkuṭaścaraṇāyudhaḥ" iti |
98.82
prahāsān prakṛṣṭo hāso yeṣāṃ tān prasannānityarthaḥ | śrṛṇvata iti kvacit |
98.85
cariṣyantaḥ cariṣyanti paryaṭiṣyantītyarthaḥ | jitāhārānityādermānayāmāsuratheti tṛtīyenā'nvayaḥ |
98.86
paśyatāmiti ślokadvayaṃ vākyam |he viṣṇo! te catvāraḥ kukkuṭā ityanuṣajjate | vimānamadhiruhya suciraṃ kālaṃ matpadaṃ prāpya bhogān nirviśya bhuktvā'tra kāśyāṃ kailāse vā jñānino bhūtvā | tenaiva śarīreṇeti śeṣaḥ | śāśvatīṃ muktiṃ prāpsyantītyanvayaḥ | nanu kāśīmṛtānāṃ kathaṃ vimānamadhiruhya kailāse gamanaṃ bhogo vā tatrāha – madanugrahāditi | antakāle kāśīsmaraṇānmattoṣaṇājjāto yo madanugraha ete bhuktimuktī mayā prāpaṇīyā iti yā mamecchā, tasmādityarthaḥ | idamatra tattvam– antakāle hi tasya smṛtitrayamudbhūtam | tatra naṣṭaścāpi pratigraha ityanena bhogasmṛtiḥ kuṭumbasmṛtiḥ vārāṇasīsmṛtiśceti | tatra maraṇe yā matiḥ, sā gatiriti nyāyena vārāṇasyāḥ smṛtisāmarthyena rudrapiśācabhogamaprāpyaiva maṇikarṇikāyāṃ caṇḍālapratigrahasyātyantaniṣiddhatvāttatpāpaleśena kuṭumbasmaraṇena kukkuṭā abhavan | tatra kukkuṭaśarīre divyabhogasyā'sambhavādantakāle kāśīsmaraṇeneśvarānugrahāt kukkuṭaśarīrāṇi vihāya vimānena kailāsamāruhya divyān bhogān bhuktvā tatastaireva divyadehairjñānino bhūtvā videhaikaivalyaṃ prāptā iti | ata eva śrūyate– kāśyāmavaśyaṃ tyajatāṃ śarīraṃ śarīriṇā nāsti punaḥ śarīram | yadyasti kaṇṭhe garalaṃ lalāṭe trilocanaṃ candrakalā ca maulau || iti | yattu kāśīmṛtānāṃ janmādyabhāvavacanaṃ tattu yonidvāreti sarvaṃ samañjasam | anyatheśvarecchayā yātanādehāderapyabhāvaprasaṅgāditi |yadvā pāṭhakramamullaṅghyārthakramamaṅgīkṛtya vyākhyeyam | kukkuṭān sādhuvartmana ityasyānantaram paśyatāṃ sarvalokānāṃ viṣṇo te madanugrahād vimānamadhiruhyā''śu kailāsaṃ prāpya matpadaṃ nirviśya suciraṃ kālaṃ divyān bhogānanuttamān tataḥ prāktanād vāsanāyogāt sampradhārya parasparam krameṇāhāramākuñcya prāṇāṃstyakṣyanti cā'tra te tato'tra jñānino bhūtvā muktiṃ prāpsyanti śāśvatīmiti vyukrameṇa vyākhyeyam | pāṭhakramādarthakramo balīyāniti nyāyāt | tathā hi agnihotraṃ juhoti yavāgūṃ pacatīti vede paṭhyate | tatra yathā yavāgūṃ pacati agnihotraṃ juhotītyarthakramo'ṅgīkriyate, tatheti |
98.92
tumulo nāda iti | liṅgarūpiṇo viśveśasya bhruvaṃ vidāryodbhūto ghaṇṭānāmiva nādo jāta ityarthaḥ |
98.93
raṅgamaṇḍapaṃ śṛṅgāramaṇḍapam |
98.95
mokṣalakṣmīvilāsaḥ mokṣalakṣmyā vilāsa ullāsaḥ sphūrtismātsa padārthastathā |
|| iti śrīrāmānandakṛtāyāṃ kāśīkhaṇḍaṭīkāyāmaṣṭanavatitamo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Skandapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit