Nagarakhanda (Nagarakhaṇḍa)
नगरखण्ड
Quoted by Hemādri. See Nagarakhaṇḍa.
- Language
- Sanskrit
- Date
- 550–1800 CE
- Extent
- 119 passages, 1,131 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Skanda Purana Nagara Khanda And Prabhasa Khanda By Vyasa Sanskrit Puranas Pothi Illustrated Mumbai 1909 Shri… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
Text
1.23
mukhāśvānyāḥ pakṣicchāgamukhāḥ parāḥ
1.24
tiryaścavṛṣaśvānyā vakrairmānuṣasaṃbhavaiḥ || triśīrṣāḥ pañcaśīrṣāśca daśaśīrṣāstathā parāḥ
1.25
guhya
sthānasthitairvakrairekāśvānyā hyadisthitaiḥ || pārśvasaṃsthaiḥ sthitāśvānyā anyāḥ pṛṣṭhigatairmukhaiḥ
1.26
ekahastā dvihastāśca pañcahastāstathāparāḥ
anyā viṃśatihastāśca vihastāśca tathāparāḥ
1.27
bahupādā vipādāśca ekapādāstathāparāḥ || tathānyāścārdhapādāśca adhovakrā vibhīṣaṇāḥ
1.28
ekanetrā dvinetrāśca trinetrāśca tathāparāḥ || kāścidgajasamārūḍhā hayārūḍhāstathāparāḥ
1.29
vṛṣavānarasiṃhājavyāghrasarpāsthitāḥ parāḥ
godhāśvarāsabhārūḍhāstathā ca vihagāśritāḥ
1.30
kūrmakukkuṭasarpādisamārūḍhāḥ sahasraśaḥ || prakrurvantyo rudantyaśca gāyantyaśca tathā parāḥ
nṛtyaṃtyaśca hasaṃtyaśca krīḍāsaktāḥ parasparam
1.31
ūrdhvakeśā vikeśāśca gātrakeśāśca bhūriśaḥ || laṃbakeśā vikeśāśca vājikeśāstathaiva ca
1.32
hrasvadantyo vidaṃtyaśca dīrghadantyo vibhīṣaṇāḥ || gajadaṃtyastathaivānyā lohadaṃtyo bhayāvahāḥ
1.33
laṃbakarṇyo vikarṇyaśca śūrpakarṇyastathā parāḥ
śaṃkukarṇyaḥ kukarṇyaśca bahukarṇyaḥ sukarṇikāḥ
1.34
ekavakrā vivakrāśca bahuvakrāstathā parāḥ || carmaprāvaraṇāścaiva kaṃthāprāvaraṇānvitāḥ
1.35
khaḍgahastāḥ śarāhastāḥ kuṃtahastāśca bhīṣaṇāḥ || pāśahastāstathaivānyāḥ prāsacāpakarāḥ parāḥ || śūlamudgarahastāśca bhujuṃḍikarabhūṣitāḥ
1.36
atha
tābhyāṃ tatho''karṇya tāḥ sarvā harṣasaṃyutāḥ || prasthitāstatra tā yatra te kālayavanāḥ sthitāḥ
1.37
tataste tatsamālokya balaṃ devīsamudbhavam || raudra
rūpadharaṃ tīvraṃ vikṛtaṃ vikṛtairmukhaiḥ
1.38
viṣaṇṇavadanāḥ sarve bhayabhītāḥ samaṃtataḥ || dhāvaṃto bhakṣitāstābhirdevatābhiḥ sunirdayam
1.39
bālavṛddhasa
mopetaṃ teṣāṃ rāṣṭraṃ durātmanām || thrībhiśca sahitaṃ tābhirdevatābhiḥ praśamitam
1.40
evaṃ nirvāsya tadrāṣṭraṃ sarvāstā harṣasaṃyutāḥ || bhūya eva nijaṃ sthānaṃ
saṃprāptā dvijasattamāḥ
1.41
tataḥ procuḥ praṇamyaicaistābhyāṃ vinayapūrvakam || hatāste yavanāḥ kruddhāḥ saputrapaśubāṃdhavāḥ
1.42
udhāsitastathā
sarvo deśasteṣāṃ sa vai mahān || sāṃprataṃ dīyatāṃ kaścidāhārastṛptihetave || nivāsāya tataḥ sthānaṃ kiṃciccāvedyatāṃ hi naḥ
1.43
devyāvūcatuḥ
martyaloke'tra yā nāryo garbhavatyaḥ svapaṃti ca || saṃdhyākālaprakāśe ca tāsāṃ garbho'stu vo drutam
1.44
rudaṃtyo yā viniryāṃti catvareṣu trikeṣu ca
tāsāṃ garbhastu yuṣmākaṃ saṃpradattaḥ prabhujyatām
1.45
ucchiṣṭā yāḥ prasarpaṃti ramante ca svapaṃti ca || tāsāṃ garbhaḥ samastānāṃ yuṣmākaṃ oja
nāya vai
1.46
sūtikābhavane yasminnucchiṣṭaṃ copajāyate || sa bālakastu yuṣmākaṃ bhojanāya prakalpitaḥ
1.47
na ṣaṣṭhījāgaro yasya bāla
kasya bhaviṣyati || sa bhaviṣyati bhojyāya yuṣmākaṃ nātra saṃśayaḥ
1.48
nāśaṃ yāsyati vā yatra pāvakaḥ sūtikāgṛhe || sa bhaviṣyati bhojyāya
yuṣmākaṃ bālarūpadhṛk
1.49
māṃgalyaiḥ saṃparityaktaṃ yadvavetsūtikāgṛham || tasminyastiṣṭhate bālaḥ sa yuṣmākaṃ prakalpitaḥ
1.50
saṃdhyāyāṃ bāla
kā ye vā svapaṃtyākāśadeśagāḥ|| te sarve bhojanārthāya yuṣmākaṃ saṃniveditāḥ
1.51
yasya janmadine prāpte varṣāṃte kriyate na ca || māṃgalyaṃ tasya
yadvātraṃ tadyuṣmākaṃ prakalpitam
1.52
tailābhyaṃgaṃ naraḥ kṛtvā yaśca snānaṃ karoti na || sa datto bhojanārthāya yuṣmākaṃ nātra saṃśayaḥ
1.53
ucchiṣṭo yaḥ pumāṃstiṣṭhayo vā catvaramadhyagaḥ|| bhakṣaṇīyaḥ sa sarvābhirnirvikalpena cetasā
1.54
rajasvalāṃ vrajedyo vā puruṣaḥ kāmamohitaḥ||nagnaḥ
śete tathā snāti bhakṣaṇīyaḥ sa satvaram
1.55
dakṣiṇābhimukho rātrau yaśca snāti vimūḍhadhīḥ || śete ca śayane so'pi bhakṣaṇīyaśca satvaram
1.56
udaṅmukhaśca yo rātrau divā vā dakṣiṇāmukhaḥ || mūtrotsargaṃ purīṣaṃ vā prakuryādyastvena saḥ
1.57
yaḥ kuryādvrajanīvakre dadhisaktuprabhakṣaṇam || antya
jābhigamaṃ cātha bhakṣaṇīyo drutaṃ hi saḥ
1.58
sūta uvāca || || evaṃ tābhyāṃ tadā proktā devatāstāḥ samaṃtataḥ || parivāryatadā tasthuḥ
saṃprahṛṣṭena cetasā
1.59
etasminnaṃtare rājā camatkāraḥ pratāpavān || prāsādaṃ nirmame tābhyāṃ kailāsaśikharopamam
1.60
tataḥprabhṛti te
khyāte kṣetre tatra mahodaye || aṃbāvṛddhābhidhāne ca purarakṣāpare sadā
1.61
yaḥ pumānprātarutthāya tābhyāṃ paśyati cānanam || tasya saṃvatsarayāva
tra ca cchidraṃ prajāyate
1.62
vṛddhacārdau vātha cāṃte vā tābhyāṃ pūjāṃ karoti yaḥ || na tasya jāyate cchidraṃ kathaṃcidapi bhūtale
1.63
yātrākāle
pumānyaśca tābhyāṃ pūjāṃ samācaret || sa vāṃchitaphalaṃ prāpya śīghraṃ svagṛhamāpnuyāt
1.64
sadāṣṭamyāṃ caturdaśyāṃ yastābhyāṃ balimāharet || sa
kāmānāpnuyādihāniha pretya ca sadgatim
1.65
yo mahānavamīsaṃjñe divase śraddhayānvitaḥ || tābhyāṃ samācaretpūjāṃ sa sadā syādkaṇṭakī
1.65.p1
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye'mbāvṛddhāmāhātmyavarṇanaṃnāmāṣṭā śītitamo'dhyāyaḥ
2.1
cha || || sūta uvāca || || evaṃ tatra sthite nityaṃ tasminmātṛgaṇe dvijāḥ || bālakānāṃ kṣayo jajñe
brāhmaṇānāṃ gṛhegṛhe
2.2
taruṇānāṃ viśeṣeṇa camatkārapurottare || chidramanveṣamāṇāstā bhramaṃtyakhiladevatāḥ
2.3
tataste brāhmaṇāḥ
sarve jñātvā chidrasamudbhavam || vighātaṃ bālakānāṃ ca devatābhirvinirmitam
2.4
ambāvṛddhe samāsādya pūjayitvā prayatnataḥ || procuśca duḥkhasaṃtaptā
vinayāvanatāḥ sthitāḥ
2.5
rakṣārthaṃ sarvaviprāṇāṃ camatkāreṇa bhūbhujā || bhavadracāṃ nirmitaḥ śreṣṭhaḥ prāsādo'yaṃ manoharaḥ
2.6
hriyaṃte bālakā
rātrau chidraṃ prāpya sahasraśaḥ || yuṣmadīyābhirenāḥ bhirdevatābhiḥ samantataḥ
2.7
prasādaḥ kriyatāṃ tasmādbrāhmaṇānāṃ mahātmanām || no cetpuraṃ pāri
tyajya yāsyāmo'nyatra bhūtale
2.8
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā tato'bā kṛpayānvitā || hatvā pādaprahāreṇa bhūmiṃ cakre guhāṃ tataḥ
2.9
tasyāṃ sve
pāduke nyasya tataḥ provāca devatāḥ || sarvāstā natasarvāṅgīrvinayena samanvitāḥ
2.10
ime matpāduke divye guhāmadhyagate sadā || sarvābhiḥ seva
nīye ca na gantavyaṃ bahiḥ kacit
2.11
yā kācicchaulyamāsthāya niṣkramiṣyati mohataḥ || sā divyabhāvanirmuktā śṛgālī saṃbhaviṣyati
2.12
devatā ūcuḥ || || atra sthāne mahādevi ko'smākaṃ prakariṣyati || pūjāṃ ko vātra cāhārastasmādrūhi sureśvari
2.13
ambo
vāca || || atrāgatya vinirmuktā yogino dhyānacintakāḥ || pūjāṃ samyakkariṣyaṃti sarvāsāṃ bhaktisaṃyutāḥ
2.14
pāduke me prapūjyādau māṃsa
madyādibhiḥ kramāt || avāpsyaṃti ca saṃsiddhiṃ durlabhāmarairapi
2.15
tatastatheti tāḥ procya guhāmadhye vyavasthitāḥ || parivārya śubhe tasyāḥ
pāduke mokṣadāyike
2.16
tatastatra samāgatya puruṣā api dūrataḥ || prapūjya pāduke samyaṅmātṛstāśca tataḥ param || prayāṃti ca parāṃ siddhiṃ janma
mṛtyuvirvārjitām
2.17
etasminnaṃtare naṣṭā agniṣṭomādikāḥ kriyāḥ || tīrthayātrāvratānyeva saṃyamā niyamāśca ye
2.18
ye cāpi brāhmaṇāḥ
śāṃtāḥ sadā madyasya dūṣaṇam || prakurvaṃti svahastena te'pi madyaiḥ pṛthagvidhaiḥ
2.19
tarpayaṃti tathā māṃsaistyaktvāśeṣamakhakriyāḥ || pāduke mātṛbhirjuṣṭe
tathā dhūpānulepanaiḥ
2.20
etasminnaṃtare bhītāḥ sarve devāḥ savāsavāḥ || dṛṣṭvā yajñakriyocchedaṃ kṣutpipāsāsamākulāḥ
2.21
procurmaheśvaraṃ gatvā vina
yāvanatāḥ sthitāḥ || stutvā pṛthagvidhaiḥ sūktairvedoktaiḥ śatarudriyaiḥ
2.22
devā ūcuḥ || || hāṭakeśvaraje kṣetre pāduke tatra saṃsthite || aṃbāyā
mātṛbhiḥ sārdhaṃ guhāmadhye suguptake
2.23
brāhmaṇā api deveśa madyamāṃsena bhaktitaḥ || tābhyāṃ pūjāṃ prakurvaṃti prayāṃti paramāṃ gatim
2.24
naṣṭā
dharmakriyā sarvā martyaloke'tra sāṃpratam || asmākaṃ saṃkṣayo jāto yajñabhāgaṃ vinā prabho
2.25
tasmāttvaṃ kuru deveśa yathā syātpādukākṣayaḥ || prabhavaṃti
makhā bhūmāvasmākaṃ syuḥ parā mudaḥ
2.26
śrībhagavānuvāca || || yā sā aṃbeti vikhyātā śaktiḥ sā parameśvarī || jaganmāta'kṣayā sākṣānmamā
pi jananī ca sā
2.27
tatkathaṃ saṃśayastasyāḥ kartuṃ kenāpi śakyate || manasāpi mahābhāgāḥ pādukānāṃ viśeṣataḥ
2.28
paraṃ tatra kariṣyāmi
sukhopāyaṃ sureśvarāḥ || yuṣmabhyaṃ pādukābhyāṃ ca mahattvaṃ yena jāyate
2.29
evamuktā tato dhyānaṃ cakre devo maheśvaraḥ || vyāvṛtyakamalaṃ hastastham
iṣupatraṃ sakarṇikam
2.30
tasyāṃtargatamāsīnamaṃguṣṭhāgramitaṃ śubham || dvādaśārkaprabhaṃ sūkṣmaṃ svamātmānaṃ vyalokayat
2.31
tasyaivaṃ dhyāyamānasya tṛtīyanayanāttataḥ || śvetāmbaradharā śubhrā nirgatā kanyakā śubhā
2.32
atha sā prāha taṃ devaṃ praṇipatya maheśvaram || kimarthaṃ deva sṛṣṭāsmi mamādeśaḥ pradīyatām
2.33
śrībhagavānuvāca
hāṭakeśvaraje kṣetre pāduke saṃsthite śubhe || śrīmāturjaṃgatāṃ mukhye tābhyāṃ pūjāṃ tvamācara
2.34
kanyakāṃ saṃparityajya tavānvayavivardhitām || yaḥ kariṣyati tatpūjāmāhāraḥ syātsa mātṛṣu
2.35
kaumārabrahmacaryeṇa tvayāpi ca śubhaktitaḥ || tābhyāṃ pūjā prakartavyā no cennāśamavāpsyasi
2.36
tava pūjāṃ kariṣyanti ye narā bhaktitatparāḥ || mātṝṇāṃ saṃmatāste syuḥ sarvadaiva sukhānvitāḥ
2.37
evamuktā tatastasyā maṃtramārgaṃ yathocitam || pūjāmārgaṃ viśeṣeṇa kathayāmāsa vistarāt
2.38
tato visarjayāmāsa dattvā chatrādibhūṣaṇam || pratipattiṃ mahādevastāṃśca sarvānsureśvarān
2.39
kumāryuvāca
tvayaitatkathitaṃ deva tvadanvayasamudbhavāḥ || kanyakāḥ pūjayiṣyanti pāduke te suśobhane
2.40
kaumārabrahmacaryeṇa bhaviṣyatyanvayaḥ katham || etanme vistarātsarvaṃ yathāvadvaktumarhasi
2.41
śrībhagavānuvāca
yasyāyasyāḥ prasannā tvaṃ kanyakāyā vadiṣyasi || maṃtragrāmimaṃ samyaktadbhāvā sā bhaviṣyati
2.42
evaṃ cānyā mahābhāge pāraṃparyeṇa kanyakāḥ || tava vaṃśodbhavāḥ sarvāḥ prabhaviṣyanti maṃtrataḥ
2.43
tataḥ sā tāṃ samāsādya pādukāsaṃbhavāṃ guhām || pūjāṃ cakre yathānyāyaṃ yathoktaṃ tripurāriṇā
2.44
sūta uvāca
tadanvayasamutthāyāḥ kanyakāyāḥ kareṇa yaḥ || pādukābhyāṃ naraḥ pūjāṃ prakaroti samāhitaḥ || iha loke sukhaṃ prāpya sa syātpretya sukhānvitaḥ
2.45
tasmātsarvaprayatnena kanyāhastena pāduke || pūjanīye viśeṣeṇa pūjyā sā cāpi kanyakā
2.46
vāṃchadbhiḥ śāśvataṃ saukhyamiha loke paratra ca || mānavairbhaktisaṃyuktairityuvāca maheśvaraḥ
2.47
etadyaḥ sarvamākarṇyātaṃ māhātmyaṃ pādukodbhavam || śrīmāturanuṣaṃgeṇa aṃbādevyā dvijottamāḥ
2.48
yaścaitacchṛṇuyādbhaktyā caturdaśyāṃ samāhitaḥ || tathāṣṭamyāṃ viśeṣeṇa sa prāpnoti paraṃ padam
2.48.p1
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śrīmātuḥ pādukāmāhātmyavarṇanaṃnāmaikonanavatitamo'dhyāyaḥ
3.1
ṛṣaya ūcuḥ
agnitīrthaṃ tvayā proktaṃ brahmatīrthaṃ ca
yatpurā || na tayoḥ kathitotpattirmāhātmyaṃ ca mahāmate
3.2
tasmādvistarato brūhi ekaikasya pṛthakpṛthak || na vayaṃ tṛptimāpannāḥ śṛṇvaṃtaste
vaco'mṛtam
3.3
sūta uvāca || || atra vaḥ kīrtayiṣyāmi kathāṃ pātakanāśinīm || agnitīrthasamudbhūtāṃ sarvasaukhyāvahāṃ śubhām
3.4
somavaṃśasamudbhūtaḥ pratīponāma bhūpatiḥ || purāsīcchauryasaṃpanno brahmajñānavicakṣaṇaḥ
3.5
tasya putradvayaṃ jajñe sarvalakṣaṇalakṣitam || devāpiḥ prathama
statra dvitīyaḥ śaṃtanurdvijāḥ
3.6
atho śivaṃpadaṃ prāpte pratīpe nṛpasattame || tapo'rthaṃ rājyamutsṛjya devāpirniryayau vanam
3.7
tataśca maṃtribhiḥ
sarvaiḥ śaṃtanustasya cānujaḥ || pitṛpaitāmahe rājye satvaraṃ sanniyojitaḥ
3.8
etasminnaṃtare śakro na vavarṣa kuddhā'nvitaḥ || yāvaddādaśavarṣāṇi tasmin
rājyaṃ praśāsati
3.9
ataḥ kṛcchraṃ gataḥ sarvo lokaḥ kṣutparipīḍitaḥ || cāmuṃḍāsadṛśo jāto yo na mṛtyuvaśaṃgataḥ
3.10
saṃtyaktāḥ patibhirnāryaḥ
putrāśca pitṛbhirnijaiḥ || mātaraśca tathā putrairlokeṣvanyeṣu kā kathā
3.11
daivayogātkacitkacitkasyacidyadi dṛśyate || svasyaṃ siddhamasiddhaṃ vā
hriyate vīryataḥ paraiḥ
3.12
śuṣkā mahīruhāḥ sarve tathā ye ca jalāśayāḥ|| nadyaśca svalpatoyāśca gaṃgādyā api saṃsthitāḥ
3.13
evaṃ vṛṣṭaḥ kṣaye
jāte naṣṭe dharmapathe tathā || loke'sminnasthisaṃghātaiḥ pūrite bhasmanā vṛte
3.14
na kaścidyajanaṃ cakre na svādhyāyaṃ na ca vratam || evamālokyate
vyoma vṛṣṭacarthaṃ kṣutsamākulaiḥ
3.15
etasminneva kāle tu viśvāmitro mahāmuniḥ || carmāsthiśeṣasarvāṃgo bubhukṣārta itastataḥ
3.16
pari
bhramaṃstataḥ prāpya kaṃcidgrāmaṃ nirudyasam || mṛtamartyodbhavairvyāptamasthisaṃghaiḥ samaṃtataḥ
3.17
atha tatra bhramanprāptaścaṃḍālasya niveśanam || śūnye
go'sthisamākīrṇaṃ durgaṃdhena samāvṛte
3.18
athāpaśyanmṛtaṃ tatra sārameyaṃ ciroṣitam || saṃśuṣkaṃ gandhanirmuktaṃ gṛhaprāṃte vyavasthitam
3.19
samādāya tatastaṃ ca āpaddharmaparāyaṇaḥ || prakṣālya salile paścātpracakarta tadā muniḥ
3.20
tataśca śrapayāmāsa susamiddhe hutāśane || kṣutkṣāmo
bhojanārthāya tataḥ pākāgrameva ca
3.21
samādāya pitṝṃstarpya yāvadyo juhoti saḥ || tāvadhiḥ parityajya samastamapi bhūtalam
3.22
gataśvādarśanaṃ sadyaḥ sarveṣāṃ kṣitivāsinām || citte kopaṃ samādhāya śakrasyopari bhūriśaḥ
3.23
etasminnaṃtare vahnau martyalokādvinirgate
viśeṣātpīḍitā lokā ye'vaśiṣṭā dharātale
3.24
etasminnaṃtare devā brahmaviṣṇupuraḥ sarāḥ || vahneranveṣaṇārthāya bramhardharaṇītale
3.25
atha tairbhramāṇeśca prahṛṣṭo'bhūddvijo mahān || niśvasanpatito bhūmau vahnitāpaprapīḍitaḥ
3.25.p1
atha devā gajaṃ dṛṣṭvā papracchustvarayā'nvi
Part of
See also: more in Puranas
- Bhagavata Purana (Bhāgavatapurāṇa) — Sanskrit; 850–950 CE
- Garuda Purana (Garuḍapurāṇa) — Sanskrit; 850–1250 CE
- Lalita Sahasranama (Lalitāsahasranāma) — Sanskrit; 1000–1400 CE
- Devi Mahatmya (Devīmāhātmya) — Sanskrit; 500 CE
- Skanda Purana (Skandapurāṇa) — Sanskrit; 600–1650 CE
- Shiva Purana (Śivapurāṇa) — Sanskrit; 1000–1400 CE
Discussed in 6 studies in Pramāṇa (listed on the page).