Pramāṇa · Search · About · API

Nagarakhanda (Nagarakhaṇḍa)

नगरखण्ड

Quoted by Hemādri. See Nagarakhaṇḍa.

Language
Sanskrit
Date
550–1800 CE
Extent
119 passages, 1,131 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Skanda Purana Nagara Khanda And Prabhasa Khanda By Vyasa Sanskrit Puranas Pothi Illustrated Mumbai 1909 Shri… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

1.23

mukhāśvānyāḥ pakṣicchāgamukhāḥ parāḥ

1.24

tiryaścavṛṣaśvānyā vakrairmānuṣasaṃbhavaiḥ || triśīrṣāḥ pañcaśīrṣāśca daśaśīrṣāstathā parāḥ

1.25

guhya
sthānasthitairvakrairekāśvānyā hyadisthitaiḥ || pārśvasaṃsthaiḥ sthitāśvānyā anyāḥ pṛṣṭhigatairmukhaiḥ

1.26

ekahastā dvihastāśca pañcahastāstathāparāḥ
anyā viṃśatihastāśca vihastāśca tathāparāḥ

1.27

bahupādā vipādāśca ekapādāstathāparāḥ || tathānyāścārdhapādāśca adhovakrā vibhīṣaṇāḥ

1.28

ekanetrā dvinetrāśca trinetrāśca tathāparāḥ || kāścidgajasamārūḍhā hayārūḍhāstathāparāḥ

1.29

vṛṣavānarasiṃhājavyāghrasarpāsthitāḥ parāḥ
godhāśvarāsabhārūḍhāstathā ca vihagāśritāḥ

1.30

kūrmakukkuṭasarpādisamārūḍhāḥ sahasraśaḥ || prakrurvantyo rudantyaśca gāyantyaśca tathā parāḥ
nṛtyaṃtyaśca hasaṃtyaśca krīḍāsaktāḥ parasparam

1.31

ūrdhvakeśā vikeśāśca gātrakeśāśca bhūriśaḥ || laṃbakeśā vikeśāśca vājikeśāstathaiva ca

1.32

hrasvadantyo vidaṃtyaśca dīrghadantyo vibhīṣaṇāḥ || gajadaṃtyastathaivānyā lohadaṃtyo bhayāvahāḥ

1.33

laṃbakarṇyo vikarṇyaśca śūrpakarṇyastathā parāḥ
śaṃkukarṇyaḥ kukarṇyaśca bahukarṇyaḥ sukarṇikāḥ

1.34

ekavakrā vivakrāśca bahuvakrāstathā parāḥ || carmaprāvaraṇāścaiva kaṃthāprāvaraṇānvitāḥ

1.35

khaḍgahastāḥ śarāhastāḥ kuṃtahastāśca bhīṣaṇāḥ || pāśahastāstathaivānyāḥ prāsacāpakarāḥ parāḥ || śūlamudgarahastāśca bhujuṃḍikarabhūṣitāḥ

1.36

atha
tābhyāṃ tatho''karṇya tāḥ sarvā harṣasaṃyutāḥ || prasthitāstatra tā yatra te kālayavanāḥ sthitāḥ

1.37

tataste tatsamālokya balaṃ devīsamudbhavam || raudra
rūpadharaṃ tīvraṃ vikṛtaṃ vikṛtairmukhaiḥ

1.38

viṣaṇṇavadanāḥ sarve bhayabhītāḥ samaṃtataḥ || dhāvaṃto bhakṣitāstābhirdevatābhiḥ sunirdayam

1.39

bālavṛddhasa
mopetaṃ teṣāṃ rāṣṭraṃ durātmanām || thrībhiśca sahitaṃ tābhirdevatābhiḥ praśamitam

1.40

evaṃ nirvāsya tadrāṣṭraṃ sarvāstā harṣasaṃyutāḥ || bhūya eva nijaṃ sthānaṃ
saṃprāptā dvijasattamāḥ

1.41

tataḥ procuḥ praṇamyaicaistābhyāṃ vinayapūrvakam || hatāste yavanāḥ kruddhāḥ saputrapaśubāṃdhavāḥ

1.42

udhāsitastathā
sarvo deśasteṣāṃ sa vai mahān || sāṃprataṃ dīyatāṃ kaścidāhārastṛptihetave || nivāsāya tataḥ sthānaṃ kiṃciccāvedyatāṃ hi naḥ

1.43

devyāvūcatuḥ
martyaloke'tra yā nāryo garbhavatyaḥ svapaṃti ca || saṃdhyākālaprakāśe ca tāsāṃ garbho'stu vo drutam

1.44

rudaṃtyo yā viniryāṃti catvareṣu trikeṣu ca
tāsāṃ garbhastu yuṣmākaṃ saṃpradattaḥ prabhujyatām

1.45

ucchiṣṭā yāḥ prasarpaṃti ramante ca svapaṃti ca || tāsāṃ garbhaḥ samastānāṃ yuṣmākaṃ oja
nāya vai

1.46

sūtikābhavane yasminnucchiṣṭaṃ copajāyate || sa bālakastu yuṣmākaṃ bhojanāya prakalpitaḥ

1.47

na ṣaṣṭhījāgaro yasya bāla
kasya bhaviṣyati || sa bhaviṣyati bhojyāya yuṣmākaṃ nātra saṃśayaḥ

1.48

nāśaṃ yāsyati vā yatra pāvakaḥ sūtikāgṛhe || sa bhaviṣyati bhojyāya
yuṣmākaṃ bālarūpadhṛk

1.49

māṃgalyaiḥ saṃparityaktaṃ yadvavetsūtikāgṛham || tasminyastiṣṭhate bālaḥ sa yuṣmākaṃ prakalpitaḥ

1.50

saṃdhyāyāṃ bāla
kā ye vā svapaṃtyākāśadeśagāḥ|| te sarve bhojanārthāya yuṣmākaṃ saṃniveditāḥ

1.51

yasya janmadine prāpte varṣāṃte kriyate na ca || māṃgalyaṃ tasya
yadvātraṃ tadyuṣmākaṃ prakalpitam

1.52

tailābhyaṃgaṃ naraḥ kṛtvā yaśca snānaṃ karoti na || sa datto bhojanārthāya yuṣmākaṃ nātra saṃśayaḥ

1.53

ucchiṣṭo yaḥ pumāṃstiṣṭhayo vā catvaramadhyagaḥ|| bhakṣaṇīyaḥ sa sarvābhirnirvikalpena cetasā

1.54

rajasvalāṃ vrajedyo vā puruṣaḥ kāmamohitaḥ||nagnaḥ
śete tathā snāti bhakṣaṇīyaḥ sa satvaram

1.55

dakṣiṇābhimukho rātrau yaśca snāti vimūḍhadhīḥ || śete ca śayane so'pi bhakṣaṇīyaśca satvaram

1.56

udaṅmukhaśca yo rātrau divā vā dakṣiṇāmukhaḥ || mūtrotsargaṃ purīṣaṃ vā prakuryādyastvena saḥ

1.57

yaḥ kuryādvrajanīvakre dadhisaktuprabhakṣaṇam || antya
jābhigamaṃ cātha bhakṣaṇīyo drutaṃ hi saḥ

1.58

sūta uvāca || || evaṃ tābhyāṃ tadā proktā devatāstāḥ samaṃtataḥ || parivāryatadā tasthuḥ
saṃprahṛṣṭena cetasā

1.59

etasminnaṃtare rājā camatkāraḥ pratāpavān || prāsādaṃ nirmame tābhyāṃ kailāsaśikharopamam

1.60

tataḥprabhṛti te
khyāte kṣetre tatra mahodaye || aṃbāvṛddhābhidhāne ca purarakṣāpare sadā

1.61

yaḥ pumānprātarutthāya tābhyāṃ paśyati cānanam || tasya saṃvatsarayāva
tra ca cchidraṃ prajāyate

1.62

vṛddhacārdau vātha cāṃte vā tābhyāṃ pūjāṃ karoti yaḥ || na tasya jāyate cchidraṃ kathaṃcidapi bhūtale

1.63

yātrākāle
pumānyaśca tābhyāṃ pūjāṃ samācaret || sa vāṃchitaphalaṃ prāpya śīghraṃ svagṛhamāpnuyāt

1.64

sadāṣṭamyāṃ caturdaśyāṃ yastābhyāṃ balimāharet || sa
kāmānāpnuyādihāniha pretya ca sadgatim

1.65

yo mahānavamīsaṃjñe divase śraddhayānvitaḥ || tābhyāṃ samācaretpūjāṃ sa sadā syādkaṇṭakī

1.65.p1

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye'mbāvṛddhāmāhātmyavarṇanaṃnāmāṣṭā śītitamo'dhyāyaḥ

2.1

cha || || sūta uvāca || || evaṃ tatra sthite nityaṃ tasminmātṛgaṇe dvijāḥ || bālakānāṃ kṣayo jajñe
brāhmaṇānāṃ gṛhegṛhe

2.2

taruṇānāṃ viśeṣeṇa camatkārapurottare || chidramanveṣamāṇāstā bhramaṃtyakhiladevatāḥ

2.3

tataste brāhmaṇāḥ
sarve jñātvā chidrasamudbhavam || vighātaṃ bālakānāṃ ca devatābhirvinirmitam

2.4

ambāvṛddhe samāsādya pūjayitvā prayatnataḥ || procuśca duḥkhasaṃtaptā
vinayāvanatāḥ sthitāḥ

2.5

rakṣārthaṃ sarvaviprāṇāṃ camatkāreṇa bhūbhujā || bhavadracāṃ nirmitaḥ śreṣṭhaḥ prāsādo'yaṃ manoharaḥ

2.6

hriyaṃte bālakā
rātrau chidraṃ prāpya sahasraśaḥ || yuṣmadīyābhirenāḥ bhirdevatābhiḥ samantataḥ

2.7

prasādaḥ kriyatāṃ tasmādbrāhmaṇānāṃ mahātmanām || no cetpuraṃ pāri
tyajya yāsyāmo'nyatra bhūtale

2.8

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā tato'bā kṛpayānvitā || hatvā pādaprahāreṇa bhūmiṃ cakre guhāṃ tataḥ

2.9

tasyāṃ sve
pāduke nyasya tataḥ provāca devatāḥ || sarvāstā natasarvāṅgīrvinayena samanvitāḥ

2.10

ime matpāduke divye guhāmadhyagate sadā || sarvābhiḥ seva
nīye ca na gantavyaṃ bahiḥ kacit

2.11

yā kācicchaulyamāsthāya niṣkramiṣyati mohataḥ || sā divyabhāvanirmuktā śṛgālī saṃbhaviṣyati

2.12

devatā ūcuḥ || || atra sthāne mahādevi ko'smākaṃ prakariṣyati || pūjāṃ ko vātra cāhārastasmādrūhi sureśvari

2.13

ambo
vāca || || atrāgatya vinirmuktā yogino dhyānacintakāḥ || pūjāṃ samyakkariṣyaṃti sarvāsāṃ bhaktisaṃyutāḥ

2.14

pāduke me prapūjyādau māṃsa
madyādibhiḥ kramāt || avāpsyaṃti ca saṃsiddhiṃ durlabhāmarairapi

2.15

tatastatheti tāḥ procya guhāmadhye vyavasthitāḥ || parivārya śubhe tasyāḥ
pāduke mokṣadāyike

2.16

tatastatra samāgatya puruṣā api dūrataḥ || prapūjya pāduke samyaṅmātṛstāśca tataḥ param || prayāṃti ca parāṃ siddhiṃ janma
mṛtyuvirvārjitām

2.17

etasminnaṃtare naṣṭā agniṣṭomādikāḥ kriyāḥ || tīrthayātrāvratānyeva saṃyamā niyamāśca ye

2.18

ye cāpi brāhmaṇāḥ
śāṃtāḥ sadā madyasya dūṣaṇam || prakurvaṃti svahastena te'pi madyaiḥ pṛthagvidhaiḥ

2.19

tarpayaṃti tathā māṃsaistyaktvāśeṣamakhakriyāḥ || pāduke mātṛbhirjuṣṭe
tathā dhūpānulepanaiḥ

2.20

etasminnaṃtare bhītāḥ sarve devāḥ savāsavāḥ || dṛṣṭvā yajñakriyocchedaṃ kṣutpipāsāsamākulāḥ

2.21

procurmaheśvaraṃ gatvā vina
yāvanatāḥ sthitāḥ || stutvā pṛthagvidhaiḥ sūktairvedoktaiḥ śatarudriyaiḥ

2.22

devā ūcuḥ || || hāṭakeśvaraje kṣetre pāduke tatra saṃsthite || aṃbāyā
mātṛbhiḥ sārdhaṃ guhāmadhye suguptake

2.23

brāhmaṇā api deveśa madyamāṃsena bhaktitaḥ || tābhyāṃ pūjāṃ prakurvaṃti prayāṃti paramāṃ gatim

2.24

naṣṭā
dharmakriyā sarvā martyaloke'tra sāṃpratam || asmākaṃ saṃkṣayo jāto yajñabhāgaṃ vinā prabho

2.25

tasmāttvaṃ kuru deveśa yathā syātpādukākṣayaḥ || prabhavaṃti
makhā bhūmāvasmākaṃ syuḥ parā mudaḥ

2.26

śrībhagavānuvāca || || yā sā aṃbeti vikhyātā śaktiḥ sā parameśvarī || jaganmāta'kṣayā sākṣānmamā
pi jananī ca sā

2.27

tatkathaṃ saṃśayastasyāḥ kartuṃ kenāpi śakyate || manasāpi mahābhāgāḥ pādukānāṃ viśeṣataḥ

2.28

paraṃ tatra kariṣyāmi
sukhopāyaṃ sureśvarāḥ || yuṣmabhyaṃ pādukābhyāṃ ca mahattvaṃ yena jāyate

2.29

evamuktā tato dhyānaṃ cakre devo maheśvaraḥ || vyāvṛtyakamalaṃ hastastham
iṣupatraṃ sakarṇikam

2.30

tasyāṃtargatamāsīnamaṃguṣṭhāgramitaṃ śubham || dvādaśārkaprabhaṃ sūkṣmaṃ svamātmānaṃ vyalokayat

2.31

tasyaivaṃ dhyāyamānasya tṛtīyanayanāttataḥ || śvetāmbaradharā śubhrā nirgatā kanyakā śubhā

2.32

atha sā prāha taṃ devaṃ praṇipatya maheśvaram || kimarthaṃ deva sṛṣṭāsmi mamādeśaḥ pradīyatām

2.33

śrībhagavānuvāca
hāṭakeśvaraje kṣetre pāduke saṃsthite śubhe || śrīmāturjaṃgatāṃ mukhye tābhyāṃ pūjāṃ tvamācara

2.34

kanyakāṃ saṃparityajya tavānvayavivardhitām || yaḥ kariṣyati tatpūjāmāhāraḥ syātsa mātṛṣu

2.35

kaumārabrahmacaryeṇa tvayāpi ca śubhaktitaḥ || tābhyāṃ pūjā prakartavyā no cennāśamavāpsyasi

2.36

tava pūjāṃ kariṣyanti ye narā bhaktitatparāḥ || mātṝṇāṃ saṃmatāste syuḥ sarvadaiva sukhānvitāḥ

2.37

evamuktā tatastasyā maṃtramārgaṃ yathocitam || pūjāmārgaṃ viśeṣeṇa kathayāmāsa vistarāt

2.38

tato visarjayāmāsa dattvā chatrādibhūṣaṇam || pratipattiṃ mahādevastāṃśca sarvānsureśvarān

2.39

kumāryuvāca
tvayaitatkathitaṃ deva tvadanvayasamudbhavāḥ || kanyakāḥ pūjayiṣyanti pāduke te suśobhane

2.40

kaumārabrahmacaryeṇa bhaviṣyatyanvayaḥ katham || etanme vistarātsarvaṃ yathāvadvaktumarhasi

2.41

śrībhagavānuvāca
yasyāyasyāḥ prasannā tvaṃ kanyakāyā vadiṣyasi || maṃtragrāmimaṃ samyaktadbhāvā sā bhaviṣyati

2.42

evaṃ cānyā mahābhāge pāraṃparyeṇa kanyakāḥ || tava vaṃśodbhavāḥ sarvāḥ prabhaviṣyanti maṃtrataḥ

2.43

tataḥ sā tāṃ samāsādya pādukāsaṃbhavāṃ guhām || pūjāṃ cakre yathānyāyaṃ yathoktaṃ tripurāriṇā

2.44

sūta uvāca
tadanvayasamutthāyāḥ kanyakāyāḥ kareṇa yaḥ || pādukābhyāṃ naraḥ pūjāṃ prakaroti samāhitaḥ || iha loke sukhaṃ prāpya sa syātpretya sukhānvitaḥ

2.45

tasmātsarvaprayatnena kanyāhastena pāduke || pūjanīye viśeṣeṇa pūjyā sā cāpi kanyakā

2.46

vāṃchadbhiḥ śāśvataṃ saukhyamiha loke paratra ca || mānavairbhaktisaṃyuktairityuvāca maheśvaraḥ

2.47

etadyaḥ sarvamākarṇyātaṃ māhātmyaṃ pādukodbhavam || śrīmāturanuṣaṃgeṇa aṃbādevyā dvijottamāḥ

2.48

yaścaitacchṛṇuyādbhaktyā caturdaśyāṃ samāhitaḥ || tathāṣṭamyāṃ viśeṣeṇa sa prāpnoti paraṃ padam

2.48.p1

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śrīmātuḥ pādukāmāhātmyavarṇanaṃnāmaikonanavatitamo'dhyāyaḥ

3.1

ṛṣaya ūcuḥ
agnitīrthaṃ tvayā proktaṃ brahmatīrthaṃ ca
yatpurā || na tayoḥ kathitotpattirmāhātmyaṃ ca mahāmate

3.2

tasmādvistarato brūhi ekaikasya pṛthakpṛthak || na vayaṃ tṛptimāpannāḥ śṛṇvaṃtaste
vaco'mṛtam

3.3

sūta uvāca || || atra vaḥ kīrtayiṣyāmi kathāṃ pātakanāśinīm || agnitīrthasamudbhūtāṃ sarvasaukhyāvahāṃ śubhām

3.4

somavaṃśasamudbhūtaḥ pratīponāma bhūpatiḥ || purāsīcchauryasaṃpanno brahmajñānavicakṣaṇaḥ

3.5

tasya putradvayaṃ jajñe sarvalakṣaṇalakṣitam || devāpiḥ prathama
statra dvitīyaḥ śaṃtanurdvijāḥ

3.6

atho śivaṃpadaṃ prāpte pratīpe nṛpasattame || tapo'rthaṃ rājyamutsṛjya devāpirniryayau vanam

3.7

tataśca maṃtribhiḥ
sarvaiḥ śaṃtanustasya cānujaḥ || pitṛpaitāmahe rājye satvaraṃ sanniyojitaḥ

3.8

etasminnaṃtare śakro na vavarṣa kuddhā'nvitaḥ || yāvaddādaśavarṣāṇi tasmin
rājyaṃ praśāsati

3.9

ataḥ kṛcchraṃ gataḥ sarvo lokaḥ kṣutparipīḍitaḥ || cāmuṃḍāsadṛśo jāto yo na mṛtyuvaśaṃgataḥ

3.10

saṃtyaktāḥ patibhirnāryaḥ
putrāśca pitṛbhirnijaiḥ || mātaraśca tathā putrairlokeṣvanyeṣu kā kathā

3.11

daivayogātkacitkacitkasyacidyadi dṛśyate || svasyaṃ siddhamasiddhaṃ vā
hriyate vīryataḥ paraiḥ

3.12

śuṣkā mahīruhāḥ sarve tathā ye ca jalāśayāḥ|| nadyaśca svalpatoyāśca gaṃgādyā api saṃsthitāḥ

3.13

evaṃ vṛṣṭaḥ kṣaye
jāte naṣṭe dharmapathe tathā || loke'sminnasthisaṃghātaiḥ pūrite bhasmanā vṛte

3.14

na kaścidyajanaṃ cakre na svādhyāyaṃ na ca vratam || evamālokyate
vyoma vṛṣṭacarthaṃ kṣutsamākulaiḥ

3.15

etasminneva kāle tu viśvāmitro mahāmuniḥ || carmāsthiśeṣasarvāṃgo bubhukṣārta itastataḥ

3.16

pari
bhramaṃstataḥ prāpya kaṃcidgrāmaṃ nirudyasam || mṛtamartyodbhavairvyāptamasthisaṃghaiḥ samaṃtataḥ

3.17

atha tatra bhramanprāptaścaṃḍālasya niveśanam || śūnye
go'sthisamākīrṇaṃ durgaṃdhena samāvṛte

3.18

athāpaśyanmṛtaṃ tatra sārameyaṃ ciroṣitam || saṃśuṣkaṃ gandhanirmuktaṃ gṛhaprāṃte vyavasthitam

3.19

samādāya tatastaṃ ca āpaddharmaparāyaṇaḥ || prakṣālya salile paścātpracakarta tadā muniḥ

3.20

tataśca śrapayāmāsa susamiddhe hutāśane || kṣutkṣāmo
bhojanārthāya tataḥ pākāgrameva ca

3.21

samādāya pitṝṃstarpya yāvadyo juhoti saḥ || tāvadhiḥ parityajya samastamapi bhūtalam

3.22

gataśvādarśanaṃ sadyaḥ sarveṣāṃ kṣitivāsinām || citte kopaṃ samādhāya śakrasyopari bhūriśaḥ

3.23

etasminnaṃtare vahnau martyalokādvinirgate
viśeṣātpīḍitā lokā ye'vaśiṣṭā dharātale

3.24

etasminnaṃtare devā brahmaviṣṇupuraḥ sarāḥ || vahneranveṣaṇārthāya bramhardharaṇītale

3.25

atha tairbhramāṇeśca prahṛṣṭo'bhūddvijo mahān || niśvasanpatito bhūmau vahnitāpaprapīḍitaḥ

3.25.p1

atha devā gajaṃ dṛṣṭvā papracchustvarayā'nvi

Part of

See also: more in Puranas

Discussed in 6 studies in Pramāṇa (listed on the page).