Vaishnavakhanda 3.3
Vaiṣṇavakhaṇḍa 3.3
- Language
- Sanskrit
Contents
- 3.3.p1 — 19 parts
3.3
tatra kartavyaniyamāḥ
1 nityasatārakallānam. 2 rādhādāmodarapūjanam. 3 viṣṇuhariśivanāmasmaraṇam. 4 indriyajayaḥ.
5 manonigrahaḥ. 6 sarvabhūteṣu dayā. 7 īśvaradhyānam. 8 īśvarapūjanam. 9 satyabhāṣaṇam.
10 haviṣyānnabhojanam. 11 naktavratam. 12 dhāraṇāpāraṇāvratam. 13 maunavratam. 14 brahmacaryavratam. 15 satsāgamaḥ. 16 dhātrīpūjanam. 17 dhātrīcchāyāyāṃ viṣṇupūjanam. 18 nityakathāśravaṇam. 19 bhūmidānam. 20 mātāpitṛsevanam. 21 gurusevanam. 22 nityaṃ devadarśanam.
23 devamandire gānam. 24 devālaye nityadīpadānam. 25 catuṣpathe dīpadānam. 26 brāhmaṇāya
dīpadānam. 27 gośālāyāṃ dīpadānam. 28 tulasīpūjanam. 29 aśvatthapūjanam. 30 devabrāhmaṇagopūjanam. 31 devapradakṣiṇākaraṇam. 32 tulasīlakṣmapradakṣiṇākaraṇam. 33 aśvatthapradakṣiṇā. 34 brāhmaṇabhojanam. 35 annadānam. 36 govṛṣamahiṣīgajadānam. 37 svarṇadhāturatnadānam. 38 anātharakṣaṇam. etānyigmānkārtike māsyavaśyaṃ seveta
atha varjyaniyamāḥ1 paradravyecchā. 2 parākriyā. 3 parāpavādāḥ. 4 parasyāpi. 5 parānnam. 6 paryuṣitānnam.
7 palāṇḍuḥ. 8 pāpisaṃsargaḥ. 9 parapuruṣasaṅgaḥ 10 parastrīgamanam. 11 parapaiśūnyam. 12 parotkarpāsahanam. 13 paradoṣānukīrtanam. 14 parāniṣṭavicintanam. 15 asatpralāpaḥ. 16 agamyāgamanam. 17 abhojyānnam. 18 śāstreṇānuktam. 19 āmiṣapadārthāḥ. 20 asacchāstram.
21 śāstre'viśvāsaḥ. 22 cauryam. 23 mithyāvādaḥ. 24 duṣṭasaṃsargaḥ. 25 duṣṭabhāṣaṇam.
26 māṃsam. 27 mṛtavatsādyugdham. 28 rajasvalānnam. 29 nīcāhṛtajalam. 30 guḍamiśraṃ
. iti kārtikamāse kartavyākartavyanirṇayaḥ
iti vaiṣṇavakhaṇḍe caturthe kārtikamāsamāhātmyam || (2-4)
atha vaiṣṇavakhaṇḍe pañcamaṃ mārgaśīrṣamāhātmyam || (2-5)
1 sūtaśaunakasaṃvādaprasaṅgena bhagavatā brahmadevaṃ prati mārgaśīrṣamāhātmyaśravaṇena sarvamanorathaṃphalaprāptivarṇanam, gopībhiḥ kṛtasya mārgaśīrṣe prātaḥsnānasya varṇanam, prātaḥsnānapuṇyena gopīnāṃ kṛṣṇaprāptiḥ. ... ... ... ... ... 193 1
2 prātaḥsnānaśaucasukhamārjanādisamaṃtrakayayāvidhividhānavarṇanapūrvakaṃ snānottaraṃ tripuṇḍdhāraṇamāhātmyavarṇanam..... ... ... ... ... ... 193 2
3 dvāravatīsamudbhavamṛttikātulasīmūlamṛttikādikṛtatipuṇḍradhāraṇavidhiḥ, gopīcandanamudrādhāraṇavidhivarṇanam, svaśarīre bhagavadavatāracihnadhāraṇaphalam, bhagavadāyudhacihnitadehasya puṇyaphalaprāptikathanam, bhagavaddvākṣaranyāsā mudritaśarīrasya sarvakarmādhikāravarṇanam. .... ... ... ... ... ... 194 3
4 taptacakrāṅkitamudrādhāraṇasya padmākṣatulasīmālādhāraṇasya ca phalavarṇanam, dhātrīphalamālādhāraṇamāhātmyam, tulasīkāṣṭhadhāraṇamāhātmyam,bhagavanmūrtisthāpanadhyānapūjanaprakāravarṇanam, śaṃkhapūjanādisamaṃtrakakramavarṇanam. .... .... ... 195 4
5 paścāmṛtasnānaphalamāhātmyam, śaṃkhodakasnānaphalamāhātmyam, śaṃkhapūjanaphalakathanam. .... .... .... ... ... .... 196 5
6 ghaṃṭānādamāhātmyavarṇanam, bhagavanmūrtipūjanaphalam, tulasīkāṣṭhacaṃdanārpaṇaphalakathanam. 197 6
atha skānde mahāpurāṇe tṛtīyaṃ brāhmakhaṇḍam
3.3.p1.2
atha brāhmakhaṇḍe prathamaṃ setumāhātmyam || (3-1)
1 maṅgalācaraṇam, naimiṣāraṇyanivāsināṃ śaunakādimaharṣīṇāṃ samāje paurāṇikasya sūtamaharṣerāgamanam, śaunakādibhirmaharṣibhiḥ sūtaṃ prati satkārakaraṇānantaraṃ kṣetratīrthamāhātmyajijñāsayā praśnakaraṇam, sūtena śrīrāmeśvarakṣetramāhātmyavarṇanopakramakaraṇam, tatrādau dakṣiṇodadhisthaśrīrāmanirmitasetubandhayātrāsetubandhadarśanarāmasetusnānarāmeśvaraliṅgadarśanamāhātmyam. .... ... ... .... ... 2 2
3.3.p1.3
2 atha setubandhanavṛttāntaprasaṅgena śrīrāmacandrasya piturājñayā daṇḍakāraṇyagamanasītāharaṇasugrīvasakhyasamudratīragamanavibhīṣaṇasamāgamāntarāmāyaṇavṛttāntavarṇanam, atha sarvarākṣasarājye vibhīṣaṇābhiṣecanānantaraṃ samudrataraṇopāyacintayā cakratīrthe sugrīvādibhiḥ saha darbhaśayane sthitvā mantrakaraṇam, tatastrirātraparyantaṃ samudrataraṇopāyaṃ cintayānena rāmeṇa samudrasyopāsanāpūrvakaṃ pratīkṣaṇam, atha samudrasya svaṃ pratyanāgamanādirūpamanādaraṃ dṛṣṭvā śrīrāmeṇa samudraṃ śoṣayituṃ pratijñāyāṃ kṛtāyāṃ bhayabhītena samudreṇa śrīrāmaṃ prati śaraṇamāgatya śrīrāmasya stutikaraṇam, tatastatstutiprasannena śrīrāmeṇa laṅkāgamanārthe taraṇārthamukte samudreṇa svopari setubandhanārthe vijñaptikaraṇam, tataḥ śrīrāmeṇa sarvavānarasāhāyyena viśvakarmasutanalavānaradvārā samudre setubandhanam, darbhaśayanasya setumūlatvavarṇanam, setau sthitānāṃ cakratīrthādicaturviṃśatitīrthānāṃ varṇanam. ... ... ... ...4 3
3.3.p1.2_2
3 atha setumūlākhyacakratīrthasiddhivṛttāntavarṇanam, tatra dharmapuṣkariṇītīregālavākhyamaharṣipataprastutena bhagavatā gālavāya varapradānapūrvakaṃ dharmasyārādhanasantoṣitaharaprasādalabdhaharavāhanatvaprabhatvaprāptivṛttāntavarṇanam, atha hariḥ kṛparāyaṇasya gālavamaharṣeḥ kenacidrākṣasena bhakṣaṇārthe gṛhītasya stutyā bhagavatā sudarśanacakreṇa
9 atha putraśokavyākulasya goviṃdasvāminaḥ svagṛhaṃ pratyāgatya bhāryayā saha vilāpakaraṇam, aśokadattanāmnā goviṃdasvāmidvitīyaputreṇa pratāpamukuṭākhyanarapateranujayā dākṣiṇātyamahāmalasya nipātanapūrvakaṃ hananam, atha pratāpamukuṭanṛpaterāśrayeṇāśokadattasya sthitiḥ, atha kadācidvijane'raṇye nṛpeṇa saha paribhramatā dhairyavatāśokadattena ramaśānaṃ gatvā māyikāyā vidyutkeśākhyāyāḥ rākṣasyāḥ pādatalaṃ nigūḍhakaṃ ratnannapuraṃ gṛhītvā rājasabhāmāgatya rājñe ratnanūpurasamarpaṇam, tatastaddhairyasantuṣṭena pratāpamukuṭākhyena rājñā'śokadattāya vaivāhikena vidhinā madanalekhākhyanijasutāpradānam, tato nṛpecchāṃ vijñāya dvitīyanūpuraprāptaye'śokadattasya mahāmāṃsaṃ gṛhītvā smaśāne gamanam, tatra mantrairbhūtānāmāmantraṇe kriyamāṇe rakṣaḥkanyāsamāvṛtāyā vidyutkeśākhyarākṣasyāstatsamīpaṃ prati māṃsabhakṣaṇalālasayā''gamanam, tatastaddhairyasantuṣṭayā vidyutkeśākhyayā rākṣasyā'śokadattākhyāya dvijasūnave svapādasthitadvitīyaratnanūpurapradānapūrvakaṃ vidyutprabhākhyanijakanyāpradānam, tasmā eva ca jāmātre kanyāpradānaprāptattarūpeṇa suvarṇakamalapradānam, tatsarvaṃ gṛhītvā'śokadattasya pratāpamukuṭākhyanṛpasamīpa āgamanam, pratāpamukuṭenāśokadattasya praśaṃsākaraṇam, atha kadācidekānte vidyutprabhāṃ prati tanmātā dattasuvarṇapaṅkajotpattisthale pṛṣṭe tayā kapālavisphoṭakanāmakavetālabhūpatidivyasarovṛttāntavarṇanam, atha tayā vidyatprabhayā sahāśokadattasya kapālavisphoṭaka- vetālarakṣitakāñcanakamalasaraḥ prati gamanam, tatra vighnakāriṇo vetālānhatvā kapālavisphoṭakākhyaṃ vetālaṃ hantukāmenāśokadattena vimānārūḍhavijñaptiryautukanā- makavidyādharapatidarśanam, taddarśanamātreṇāśokadattasya gālavamaharṣiśaptamanuṣyatvarūpa19 atha lakṣmaṇatīrthamāhātmyavarṇanam, tatprasaṃgena balabhadrabrahmahatyāvimuktivṛttāntavarṇanam, tatra kauravapāṃḍavavadhaṃ draṣṭumanicchato balabhadrasya tīrthayātrāprasaṃgena naimiṣāraṇye maharṣisamāje gamanam, tatra balabhadreṇa purāṇakathanāyoccāsane sthitasya sūtasyāvicārya nijahastotsṛṣṭakuśāgreṇa hananādbrahmahatyāprāptiḥ, atha munīnāṃ vacanena lokasaṃgrahāya prāyaścittacikīrṣayā munīnprati prārthanam, munibhirbalabhadrāya valvalākhyarākṣasavadhaṃ kṛtvā varṣaparyaṃtaṃ tīrthayātrākaraṇarūpaprāyaścittakathanam, atha balabhadreṇa valvalanāmakarākṣasahananam, tato varṣaparyantaṃ bhūtalasthasarvatīrtheṣu snānapūrvakaṃ yātrākaraṇam, kṛtāyāmapi tīrthayātrāyāṃ brahmahatyāyā nivṛttimadvā munipraveśe sati tadantaḥsthitaraya duṣpaṇyasya mṛtyuḥ, tadanaṃtaraṃ tasya piśācatvaprāptiḥ,
tataḥ piśācarūpiṇā tenāgatyāśramasamīpaṃ pratyabhyetyoktaiḥ svamuktaye maharṣīṇāṃ
prārthanākaraṇam, atha tasya vimuktaye'gatyamaharṣiṇā sutīkṣṇākhyaṃ svaśiṣyaṃ prati
taduddeśenāgnitīrthe snānārthamājñākaraṇam, sutīkṣṇena piśācasya vimuktyuddeśenāgnitīrthe snāne kṛte sati duṣpaṇyasya piśācatvavimuktipūrvakaṃ divyaṃ vimānamāruhya
maharṣīnnamaskṛtya divyalokaṃ prati gamanam, agnitīrthamāhātmyam| ... ... 39 2
3.3.p1.1
23 atha cakratīrthamāhātmyavarṇanam, tatprasaṃgenāhirbudhnyākhyatrāhmaṇakṛtasudarśanopāsanāvarṇanam, sudarśanacakreṇa tasya trāhmaṇasya tapovighnakāriṇāṃ rākṣasānāṃ nāśanam,
sudarśanacakrasaṃnidhānāttīrthasya cakratīrthatvena prasiddhiḥ, brahmadevājñayā rākṣasatrastairasarvadaivaiścakratīrthasaṃnidhau māheśvarayajñakaraṇam, tasminyajñe prāśitrapātrasparśamātrācchinnapāṇeḥ saviturdevasyāṣṭāvakramunivacanāccakratīrthe snānamātreṇa hiraṇmayapāṇyavāgnivṛttāntavarṇanam, cakratīrthamāhātmyam| ... ... ... ... 42 1
3.3.p1.1_2
24 atha śivatīrthamāhātmyavarṇanam, tatprasaṃgena kālabhairavavṛttāntavarṇanam, tatra brahmaviṣṇoḥ parasparaṃ śraiṣṭhyaviṣaye vivāde samutpanne praṇavena śivasya śraiṣṭhye varṇite'pi
durāgrahavaśādbrahmāviṣṇubhyāṃ śivaśraiṣṭhye'nāddate sati śivena tejomayasvasvarūpaprakaṭanam, maheśvaraṃ dṛṣṭvā brahmāṇā taṃ pratyapyanādarapūrvakaṃ garvoktisaṃbhāṣaṇam, atha
maheśvareṇa brahmāṇaṃ prati kālabhairavākhyapuruṣapreṣaṇam, brahmāṇā saha kālabhairavasya
yuddhe kālabhairaveṇa brahmaṇaḥ pañcamaśiraśchedapūrvakaṃ vadhakaraṇam, tato bhagavatā
maheśvareṇa brahmaṇaḥ sajīvanam, brahmadevena bhagavataḥ śaṅkarasya stutikaraṇam, śaṃkareṇa
brahmaṇe'bhayapradānam, atha śivājñayā kālabhairavasya brahmahatyādoṣaviśuddhaye brahśiraḥ kare saṃdhārya varṣaparyaṃtaṃ samastatīrthayātrākaraṇapūrvakaṃ dakṣiṇābhodhisnānaganyamādanavartiśivatīrthasnānakaraṇādbrahmahatyānivṛttiḥ, tatraiva kālabhairaveṇa kapālasthāpanāttasya śivatīrthasya kapālatīrthatvenābhidhānam, śivatīrthamāhātmyam| ... 43 1
3.3.p1.2_3
25 atha śaṅkhatīrthamāhātmyavarṇanam, śaṅkhamuninā tapaḥ kṛtvā prakalpitatvena tasya tīrthasya
śaṅkhatīrthatvena prasiddhiḥ, tattīrthamāhātmyaprasaṅgena vatsanābhākhyavipravṛttāntaḥ, tatra
tapaḥ kartuṃ niścalatayā sthitavato vatsanābhākhyadvijasyopari sañjāte valmīke
vāsavena tapovighnārthaṃ vṛṣṭinipātenopadrave kriyamāṇe bhagavatā dharmadevena mahāmahiṣarūpaṃ dhṛtvā vālmīkopari sthitvā svapṛṣṭhe vṛṣṭidhārā gṛhītvā muneḥ saṃrakṣaṇakaraṇam,
atha tapaḥsamādhito nivṛttena vatsanābhena svasamīpasthasya mahiṣarūpeṇa svarakṣitudharmadevasya pūjākaraṇahetoḥ punaḥ samādhau manaścāñcalyaṃ niścitya svasya kṛtanatādoṣanivṛttaye prāṇatyāgārthaṃ merorbhṛgoḥ patanārthaṃ prayatnakaraṇam, tadā dharmadevena
mahiṣarūpaṃ parityajya svarūpeṇa prādurbhūya vatsanābhadvijasya maraṇaprayatnāgnivāraṇapūrvakaṃ kṛtanatādoṣanivṛttipuraḥsaracittaśuddhaye dakṣiṇodadhitīrasthaśaṃkhatīrthe
snānārthamupadeśakaraṇam, dharmopadeśena vatsanābhadvijasya śaṃkhatīrthe snānamātreṇa
kṛtanatādoṣanivṛttyanantaraṃ cittaśuddhipūrvakabrahmabhūyatvaprāptivarṇanam, śaṃkhatīrthamāhātmyam| ... ... ... ... ... ... 44 2
3.3.p1.1_3
26 atha gaṅgāyamunāgayākhyatīrthatrayamāhātmyavarṇanam, tatprasaṃgena jānaśrutirājavṛttāntavarṇanam, tatra janmataḥ paṅgoḥ sayugvāparaparyāyasya raikamaharṣerdakṣiṇodadhisnaganyamādanaparvate vahukālaṃ tapastapataḥ pāmarogotpattiḥ, tena yamunāgaṅgāgayākhyatīrthatrayajñānacikīrṣayā mantroccāraṇapūrvakadhyānena tīrthatrayasyāhvāne kṛtamātre yamunāgaṅgāgayākhyatīrthatrayasya tatsamīpa upasthitiḥ, tatra maharṣivacanāttasya tīrthatrayasya
sadā saṃnidhānam, tasminnavasare kadācitsaudhavātāyanasthasya pautrāyaṇasya jānaśrutimahīpateḥ samīpe'numahārthe niśīthasamaye haṃsarūpeṇa maharṣīṇāmāgamanam,
teṣvṛṣiṣu madhya ekena haṃsarūpinā maharṣiṇā jānaśruterbrahmajñānaprāptaye parokṣeṇa
raikamaharṣipraśaṃsāṃ kṛtvā sarvaiḥ saha brahmalokaṃ prati gamanam, atha gateṣu teṣu
maharṣiṣu jānaśruterbrahmavidyopalabdhaye sayugvanaṃ raikamaharṣi prati śaraṇagamanam,
tīrthe snānakaraṇam, sarvatīrthe snānakaraṇātsucaritāstryāviprasya jarānirmuktipūrvakatāruṇyasaundaryādiprāptiḥ, sarvatīrthāstyatīrthamāhātmyam. ... ... 52 1
3.3.p1.2_4
30 atha dhanuṣkoṭitīrthamāhātmyavarṇanam, dhanuṣkoṭitīrthasyānekavidhapāpavināśanasāmarthyavarṇanam, dhanuṣkoṭitīrthamāhātmyaprasaṃgena śrīrāmacandreṇa vibhīṣaṇaprārthanayā
laṃkāyāmanyalokānāmagamanāya nijadhanuṣkoṭyā rekhākaraṇena svasetubhedakaraṇavarṇanam, dhanuṣkoṭitīrthe sarvadevatāsāṃnidhyavarṇanam, māghamāsādikāleṣu dhanuṣkoṭitīrthasnānamāhātmyavarṇanam. ... ... ... ... 53 2
3.3.p1.1_4
31 atha dhanuṣkoṭitīrthamāhātmyaprasaṃgenāśvatthāmnaścaritravarṇanam, tatrāśvatthāmnā pāṇḍavaśivirasthasarvasuptaśūravīrāṇāṃ hananārthaṃ pratijñāṃ kṛtvā rātrisamaye kṛtavarmakṛpābhyāṃ
saha śiviradvāramāsādya mahādevamārādhya prasannāttasmāddivyakhaḍgaṃ labdhvā svapitṛghātakadhṛṣṭadyumnaśikhiraṃ prathamataḥ praviśya dhṛṣṭadyumnaṃ prathamato hatvā paścātsarvaśivirasthadraupadīputrādisarvasainyahananam, śiviradvārato bahirniryātānāṃ sainyānāṃ kṛtavarmakṛpācāryābhyāṃ hananam. tato'śvatthāmādīnāṃ śivirato nirgatya pṛthakpṛthagdeśānprati palāyanam, atha narmadātīre maharṣimadhye praviṣṭasyāśvatthāmno brāhmaṇaiḥ
pātitya ukte tato lajjayā nirgatyāśvatthāmnā tīrthayātrākaraṇam, atha badarikāśramasthitaṃ vyāsaṃ prati śaraṇagamanam, tato vyāsopadeśenāśvatthāmnā suptamāraṇadoṣaśāntaye rāmasetuṃ samāsādya dhanuṣkoṭitīrthe snānakaraṇapūrvakaṃ rāmanāthaśivasevākaraṇam, tataḥ prādurbhūtasya śivasya stutikaraṇam, atha prasannena mahādevenāśvatthāmne varapradānam, dhanuṣkoṭitīrthamāhātmyam. ... ... ... 56 1
3.3.p1.2_5
32 atha punardhanuṣkoṭitīrthamāhātmyavarṇanaprasaṃgena somavaṃśasamudbhavanandanāmakanṛpatiputrasya
dharmaguptasya caritravarṇanam, tatra nandanṛpe tapasyārthaṃ vanaṃ prayāte sati rājye'bhiṣiktasya dharmaguptasya kadācinmṛgayārthaṃ vanaṃ praviṣṭasya rātrau siṃhādiśvāpadabhītyā
vṛkṣādhirohaṇam, tatraiva kenacitsiṃhenābhidrutasya kasyacidvṛkṣasya nijaprāṇaparirakṣiṣayā vṛṃkṣastharājasamīpamāgamanam, tato mithaḥ sambhāṣaṇapūrvakaṃ viśvasaṃ samutpādya
rātrau yāmadvayavibhāgena bhūpatṛkṣābhyāṃ paryāyeṇa nidrājāgṛtivyavasthākaraṇam, atha
prathamaṃ rājani supte sati siṃhanakṣe prati rājānaṃ nīcairnīkṣetyukte'pi tenakṣeṇa
viśvāsagharmaparipālanārthaṃ rājānamanikṣipya siṃhaṃ prati mitradrohapātakapariṇāmakathanam, tato nṛpe prabuddhe sati tasminvṛkṣe supte sati siṃhena bhūpaṃ pratyṛkṣaṃ nīcairnīkṣipetyukte rājavṛkṣasya nīṃcaiḥ pātanam, tasminnavasare svanakhāvalaṃbitapādapena tenakṣeṇa
punaḥ pādapamadhiruhya svasya dhyānakāṣṭhābhidhamunitvakathanapūrvakaṃ kāmata ṛkṣarūpadhāritvamuktvā bhūpataye tvamunmatto bhaveti śārpa pradāya siṃhaṃ prati gautamadattaśāpavaśātsiṃhatvaprāptirūpapūrvottāntakathanam, dhyānakāṣṭhamunivacaḥśravaṇena siṃhasya
tatkṣaṇameva yakṣarūpasvarūpāvāptipūrvakaṃ vimānamāruhya yakṣalokaṃ prati gamanam,
tato nijecchayā ṛkṣarūpaṃ dhṛtavato dhyānakāṣṭhamuneḥ svecchayā vanāṃtaraṃ prati gamanam,
dhyānakāṣṭhamuniśāpāddharmaguptasyonmattatāprāptyanantaraṃ svapuraṃ pratyāgamanam, tatastaṃ
dharmaguptamunmattaṃ dṛṣṭvā tasya mantribhirmardātīranivāsinastapipurnandabhūpasya samīpaṃ
prati tasya dharmaguptasya nayanam, atha tatpitā nandena svaputrasyonmattatādgopaśāntaye
jaiminimaharṣeḥ prārthanākaraṇam, tato jaiminimaharṣerājñayā nandasahībhūtā dharmaguptaṃ
putraṃ gṛhītvā rāmasetusthadhanuṣkoṭitīrthamabhyetya snānakaraṇam, dhanuṣkoṭitīrthe
snānamātreṇa dharmaguptasyonmādaśāntiḥ, tato nandasya tapo'rthe punastapovanaṃ prati
gamanam, dharmaguptena rāmanāthasya bahuvittadānapūrvakaṃ saparyāṃ kṛtvā mantribhiḥ saṃ
svapuraṃ pratyāgamanam, dhanuṣkoṭitīrthamāhātmyam. ... ... ... 58 2
3.3.p1.2_6
33 atha punardhanuṣkoṭitīrthamāhātmyaprasaṅgena parāvasunāmakabrāhmaṇanahmahatyāvimuktivṛttāntavarṇanam, tatra vṛhadayumnacakravartinaḥ satre raibhyamaharṣiputrayorarvāvasuparāvasunānnoradhvarakarmārthaṃ gatayoridhye parāvasoradhvarakarmaṇastīyasavanānte gṛhakṛtyanirīkṣaṇārtha
svāśramaṃ pratyāgamanam, tadā madhyemārge mṛgājinaṃ paridhāya rātrau carataḥ svāpitu41 atha gāyatrīsarasvatīkuṇḍamāhātmyaprasaṃgena kāśyapākhyavipravṛttāntavarṇanam, tatra
śamīkamuniputraśāptasya parīkṣidrūpasya bhaviṣyatsarpadaṃśajanyamṛtyunivāraṇārthaṃ gacchato
viṣāpaharavidyānipuṇasya kāśyapabrāhmaṇasya madhyemārgameva takṣakāddaṃśamādāya
parādvattau rājajīvitasyārakṣaṇātsakalajanānindyatāprāptiḥ, tataḥ śākalyamunernijalokanindyatākāraṇaṃ jñātvā tadupaparihārārthaṃ śākalyopadeśena dakṣiṇodadhitīrasthagāyatrīsarasvatīkuṇḍadvayaṃ gatvā snānakaraṇam, tadānīṃ prādurbhūtayorgāyatrīsarasvatyoḥ kāśyapena stutikaraṇam, tasmai tābhyāṃ varapradānam, tatprasādena kāśyapabrāhmaṇasya muktakilbiṣatvavarṇanam, gāyatrīsarasvatīkuṇḍadvayamāhātmyam. ... 75 2
3.3.p1.1_5
42 atharṇamocanatīrthapaṃcapāṇḍavatīrthadevatīrthasudhīvatīrthanalatīrthagavākṣatīrthāṅgadatīrthagajagavayaśarabhakumudaharapanasanirmitatīrthavibhīṣaṇatīrthavibhīṣaṇasacivanirmitatīrthacatuṣṭayamāhātmyavarṇanapūrvakaṃ gandhamādanasthasarayūnadīrāmanāthamahādevādimāhātmyavarṇanam. 78 1
3.3.p1.1_6
43 atha śrīrāmacandrasthāpitarāmanāthaliṃgamāhātmyavarṇanam, tatra śrīrāmeśvaramahāliṃgadarśanādibhaktipūrvakapūjanādisavistaraśrāṃsāmāhātmyavarṇanam. .... ... 79 1
3.3.p1.1_7
44 śrīrāmeśvaraliṃgamāhātmyaprasaṃgena śrīrāmacandracaritravarṇanam, tatra śrīrāmacandreṇa sāgare
setuṃ baddhvā laṃkāyāṃ yuddhe rāvaṇaṃ hatvā sītāṃ saṃśodhya dakṣiṇodadhitīre gandhamādanaparvate'vasthānam, athāgastyādimunibhirāgatya śrīrāmasya stutikaraṇam, atha
śrīrāmeṇa rāvaṇahananajanyabrahmahatyādoṣāpanuttaye munīnāmupadeśena śrīmaheśvarasya
liṃgaṃ sthāpayituṃ munibhiḥ muhūrtaṃ niścitya kailāsācchivaliṃgamānetuṃ hanumantaṃ
pratyājñākaraṇam, kailāsaṃ prati śivaliṃgamānetuṃ gatasya hanumato liṃgamādāyāgamane vilaṃbaṃ dṛṣṭvā murnīnāṃ saṃmatyā sumuhūrtātikramabhītyā śrīrāmeṇa jānakīkṛtavālukāmayaśivaliṃgasya sthāpanapūrvakaṃ pūjākaraṇam, tato liṃgasthitena śrīsāṃbasadāśivena liṃgamadhyātprādurbhūya śrīrāmacandrāya varapradānam, rāmacandreṇa
dṛṣṭvā tayorbālakasya rodanam, tadrodanaṃ śrutvā śaṃkaranṛpasya tatsamīpaṃ pratyāgamanam,
tatratyairmunibhirbālakasamīpaṃ pratyetya dhanurdharaṃ rājānaṃ sūtau pitarau rudantaṃ bālakaṃ
ca nirīkṣya bālakasya tattvajñānopadeśena sāntvanakaraṇapūrvakaṃ mātāpitroraurdhvadaihikārthamājñākaraṇam, munīnāmājñayā tena muniputreṇa pitroraurdhvadaihikaṃ kṛtvā
hālāsyatīrthe rāmeśvarasthale pitrorasthinidhānapūrvakaṃ śrāddhādividhikaraṇam, tatprabhāvena tatpitrormuktivarṇanam, atha brāhmaṇaiḥ śaṃkarabhūpasya dhikkārapūrvakaṃ brahmahatyāpanodāya vahnipraveśārthamājñākaraṇam,tato brāhmaṇājñayā śaṃkarabhūpena svamaṃtriṇo nijarājye
svaputrasyābhiṣekārthamājñāpyāgniṃ prajvālya tasminpatituṃ prayatne kṛte satyākāśavāṇyā śaṃkarabhūpasya bahnipatanato nivāraṇapūrvakaṃ strīhatyābrahmahatyādoṣanivṛttaye
rāmanāthadarśanārthamājñākaraṇam, tato brāhmaṇānāmapi tathaivānumodane sati śaṃkarabhūpenaikavarṣaparyaṃtaṃ śrīrāmeśvaraliṅgasevanam, tatstutiprabhāvena śaṅkarabhūpasya mukhato
vinirgatāḥ strīhatyāsamanvitabrahmahatyāyā bhairaveṇa śivājñayā hananam, atha
pavitrasya śaṃkarasya śrīrāmanāthena bhagavatā''virbhūya varapradānam, śrīrāmanāthaprasādācchaṃkarabhūpasya śivasāyujyaprāptivarṇanam| ... .... ... ... 89 1
3.3.p1.1_8
49 atha śrīrāmacandralakṣmaṇasītāhanumadādisamastavānarasamastamunisamastadevādibhiḥ
śrīrāmeśvarabhagavataḥ stutikaraṇam, tataḥ prasannena śrīrāmeśvareṇa śrīrāmacandrādibhyo
varapradānavarṇanam| ... ... ... ... ... ... 92 1
3.3.p1.2_7
50 atha setumādhavavaibhavavarṇanam, tatprasaṃgena puṇyanidhināmakarājavṛttāntavarṇanam, tatra
kadācinmadhurāpurīnareśasya puṇyanidhe rāmavanuṣkoṭau snātvā tulāpuruṣādidānāni dattvā svapurīṃ prati prasthātukāmasya kanyārūpadhāriṇyā lakṣmyā darśanam,
tayā kanyayā puṇyanidhibhūpatiṃ pratyahaṃ te kanyā bhūtvā tava gṛhe nivatsyāsīti
svābhiprāyakathanam, tataḥ puṇyanidhinā tasyāḥ kanyārūpadhāriṇyā lakṣmyāḥ
svagṛhaṃ pratyānīya vindhyāvalyākhyāyāḥ svabhāryāyāḥ samīpe pradānaṃ putravatpo8 atha śivaskandasaṃvādarūpeṇa dharmāraṇyakathāpraśaṃsanopakramaḥ, tatra śivena skandamukhādindrādidevānāgatāndṛṣṭvā sahasā''sanādutthāya gantukāmanayā vṛṣabhe'nārohaṇaṃ
dṛṣṭvā skandena śivaṃ prati gamanatvarākāraṇajijñāsayā praśnakaraṇam, atha skandaṃ prati
śivena sṛṣṭyādivṛttavarṇanapuraḥsaraṃ paurāṇikakathāvarṇanam, tatra brahmadevasutamarīcyādimaharṣivaṃśavarṇanapuraḥsaraṃ sūryaputrayamadharmarājanirmitadharmāraṇyamāhātmyavarṇanam,
dharmāraṇyaṃ prati śrīmahāviṣṇumānetuṃ vaikuṇṭhaṃ prati gantumutsukena śivena saha skandādīnāṃ brahmādidevānāṃ ca vaikuṇṭhaṃ prati gamanam, tatra gatvā brahmādibhirviṣṇoḥ stutikaraṇam, brahmādistutyā viṣṇorutthānam... ... ... ... 130 2
3.3.p1.2_8
9 atha viṣṇunā brahmādīndevānprati svaṃ pratyāgamanakāraṇe pṛṣṭe sati brahmaṇā dharmāraṇyādidakṣānivedanapuraḥsaraṃ tatrāgamanāya viṣṇoḥ prārthanākaraṇam, tato viṣṇunā
vāḍhamityuktvā tākṣryamāruhya brahmarudrendrādidevaiḥ saha dharmāraṇye yamadharmarājaṃ pratyāgamanam, yamadharmarājena saryeṣāṃ devānāṃ satkārapūrvakaṃ stutikaraṇam, viṣṇunā
yamadharmaṃ prati varārthe chandanam, tato yamadharmeṇa svakīye dharmāraṇye maharṣyāśramakaraṇārthe prārthanāyāṃ kṛtāyāṃ viṣṇavādibhirdervainādeśebhyaḥ sadācārasaṃpannānsaśiṣyaparivārānbrāhmaṇānānīya tasmindharmāraṇye tepāmūrṣiṇāṃ suvipulānāśramānvidhāya
sthāpanam. atha tatra dharmāraṇye nivasatāṃ putrapautrādisametānāṃ brāhmaṇānāṃ madhye
caturviṃśatimukhyamaharṣigotrapravarādivistārapūrvakaṃ varṇanaṃ tattadgotrodbhavānāṃ brāhṇānāṃ svabhāvabarṇanaṃ ca, atha dharmāraṇyamāhātmyaprasaṅgena jṛmbhakanāmakayakṣavṛttāntavarṇanam. tatra jṛmbhakayakṣodvejitasamastabrāhmaṇaprārthanayā sarvadevaisteṣāṃ brāhmaṇānāṃ
rakṣaṇāya tasmindharmāraṇye pratyekaikagotrapravaradevatārūpaśrīmātṛprabhṛtiyoginīnāṃ sthāpanam, tato yoginībhī rakṣitānāṃ brāhmaṇānāṃ svāsthyam, atha kadācittatra
dharmāraṇye samāgate rudrādibhirdevairviprāṇāṃ śuśrūṣārthaṃ sṛṣṭiṃ vidhātuṃ viṣṇudvārā brahmāṇ
moherakanagaraṃ nijarājadhānīṃ kṛtvā tasminnijarājye sarvato jainadharmasya vistārakaraṇam, tadā sarvavarṇānāṃ jainadharme pravṛttiḥ, śrīrāmacandrasakāśato labdhaśāsanapatrāṇāṃ brāhmaṇānāṃ vṛttilope sati taiḥ sarvemoḍhabrāhmaṇairmilitvā kānyakubjadeśe sārvabhaumamāmabhūpatiṃ gatvā tasmai rāmadattaśāsanapatravṛttāṃtaṃ nivedya tajjāmātṛkṛta–nijavṛttilopavṛttāntanivedanam, tata āmabhūpena taddvijadvārā
nijajāmātre rāmaśāsanapālanāyājñāpreṣaṇam, kuṃbhīpālāparaparyāyeṇa kumārapālākhyena dharmāraṇyabhūbhṛtā satyāmapi śvaśurasyājñāyāṃ rāmaśāsanasyānādaraṃ kṛtvā
brāhmaṇebhyo dhṛtiharaṇārthamudyamya nāstikavādena māruterānayanena pratyayo
dīyatāmiti brāhmaṇānprati kathanam, tatastairbrāhmaṇaiḥ setubaṃdhe sthitaṃ mārutiṃ
pratyānetuṃ tatra dharmasthāne sarvaiḥ saha militvā gamanāya saṃghaśo dvijamelāpakasabhāṃ
kṛtvā sarveṣāṃ saṃghībhūya rāmeśvaraṃ prati mārutyānayanāya gaṃtuṃ dṛḍhaniścayapratijñāṃ kṛtvā
hastākṣaramahaṇam, aṣṭādaśasahasrabrāhmaṇānāṃ rāmeśvarakṣetraṃ prati gaṃtuṃ pravṛttānāṃ
nivāraṇārthaṃ sarvagobhujebhyo rājā kumārapālenājñāyāṃ kṛtāyāṃ taiḥ ṣaṭtriṃśatsahasraijainadharmeṇāliptaiḥ śuddhairgobhujavaṇigbhirbrāhmaṇebhyaḥ śāpabhayādrājāśca vṛttibhaṃgabhayānmaunasvīkaraṇam, tataścāḍālasthānāṃ katipayānāṃ jainadharmaparāyaṇānāṃ
śūdrāṇāṃ madhye katicicchūdrāṇāṃ brāhmaṇanivāraṇārthaṃ rājñā preṣaṇam, tairjainadharmavāsanākaluṣitacittaiḥ katipayaiḥ śūdrai rājājñayā teṣāṃ brāhmaṇānāṃ samīpaṃ
gatvā teṣāṃ parāvartanāya hetuvādena saṃbhāṣaṇakaraṇam, tepāṃ śūdrāṇāṃ hetuvādavacaḥ
śrutvā śithiladṛḍhasaṃkalpabaṃdhanairaṣṭādaśasahasrabrāhmaṇānāṃ madhye pañcadaśasahasrasaṃkhyākairbrāhmaṇai rāmaśāsanāpekṣāpradarśanapūrvakaṃ rāmeśvarakṣetraṃ prati gamanātparāvartanam,
urvīritānāṃ ca trisahasrasaṃkhyākānāṃ dvijānāṃ dṛḍhaniścayena śrīrāmeśvarakṣetre mārutiṃ
prati gamanam, madhyemārgamatiśramakhinnānāṃ teṣāṃ samīpe śrīrāmapreraṇayā mārutervṛddhabrāhmaṇarūpeṇāgamanam, brāhmaṇoddeśajijñāsayā praśnakaraṇena rāmadarśanasyāśakyatākathanena ca tāntrāhmaṇānbahudhā parīkṣya tato hanumatā tebhyo nijarūpapradarśanapūrvakaṃ
tāntrāhmaṇānsetubandharāmeśvaraṃ pratyānīya rāmeśvaramahādevadarśanādikaṃ kārayitvā
taddarśanena svātmano dhanyatāmanapūrvakaṃ praśaṃsākaraṇam. ... ... .... 154 ?
37 atha taistriṃsahasrabrāhmaṇairmāruteḥ stutikaraṇam, tatstutisaṃtuṣṭena mārutinā tebhyaḥ
kṣunnivṛttaye bhakṣaṇārthaṃ phalapradānam, tatastebhyo brāhmaṇebhyo'bhijñānārthaṃ nijakakṣādvayastharomṇāṃ pṛthakpṛthakpuṭikādvayaṃ pradāya krameṇa rājñaḥ samapraiśvaryadahanārthaṃ samagraiśvaryapunarujīvanārthaṃ ca rājadvāre prakṣepaṇāyājñākaraṇam, tatastatpuṭikādvayaṃ
samādāya suprasannaistairmoḍhabrāhmaṇaistatra śrīmārutisamīpe śrīrāmatīrthe trirātraṃ sthitvā
brahmayajñādikaraṇam, tatastṛtīyadinarātrau hanumatā daśayojanavistīrṇaśilāyāṃ
tāndvijānsthāpayitvā śayanārthaṃ vijñaptikaraṇam, tato nidrāṇeṣu teṣu dvijeṣu
mārutinā nijapiturvordvārā tasyāḥ śilāyā dharmāraṇyaṃ prati saṃprāpaṇam,
atha dharmāraṇye tayā viśālayā śilayā saha teṣvāgateṣu grāmasthitairjanaisteṣāṃ
brāhmaṇānāṃ putrapautraiśca tatsamīpaṃ pratyāgamanam, teṣāṃ trisahasrabrāhmaṇānāṃ sarvairgrāmasthitairbrāhmaṇaiḥ saha samāgamanasaṃbhāṣaṇotsavānantaraṃ mahatā samāraṃbheṇa svasvasadanaṃ
prati gamanam. ... ... ... ... ... ... 158 ?
38 atha paredyuḥ prabhāte paurvāhvikakarmasamāpyanantaraṃ tairbrāhmaṇaiḥ rājasabhāṃ gatvā rājñe nijagrāmaprabhṛtivṛttipradānāya śrīmārutisaṃdeśānivedanam, tadbrāhmaṇoditaṃ mārutisaṃdeśaṃ śrutvā rājā kumārapālena tadanādaraṇe kriyamāṇe tairbrāhmaṇairmārutidattakakṣāromapuṭikādvayamadhyata ekasyā vāmakakṣāstharomapuṭikāyā rājadvāre prakṣepakaraṇam,
tena prakṣepamātreṇa tatkālameva tasya kumārapālasya rājñaḥ samastastrīputragajāśvādidaivabhavadahanam, nagnakṣapaṇakānāṃ kumārapālarājaśca tenāgniprakopenātīva durdaśāvarṇanam,
tataḥ kumārapālena rājñā teṣāṃ brāhmaṇānāṃ saṃnidhau śaraṇagamanam, tatastaiḥ kṛpālubhirbrāhmaṇaistasmai bhūpāya śrīmārutidattadakṣiṇakakṣāromapuṭikāyāḥ pradānam, tasyāṃ
puṭikāyāṃ rājadvāre prakṣiptamātrāyāṃ rājñaḥ punaḥ samastastrīputragajāśvādidaibabhavasaṃjīvanapuraḥ sarasvarśāṃtiprāptiḥ, tataḥ saṃjātaśrīrāmabhārutiprabhāvapratyayena tena rājñā
tebhyo viprebhyaḥ purāvanavīnaṃ vṛttiśāsanapatraṃ kṛtvā pradānam, svarājyātsarvānnaprakṣapaṇakādivedavāhyapākhaṇḍalokānāṃ niṣkāsanam, atha ṣaṭtriṃśatsahasrasadācārasaṃpannagobhujavaṇijāmaḍhavījānāṃ vaṇijāṃ ca yathāpūrvaṃ vipraśuśrūṣārthaṃ nirūpaṇam, atha
rājā dattasya vṛttiśāsanapatrasya setubandhagatatrisahasrabrāhmaṇānāmetādhikāravarṇanam,
pañcadaśasahasrasaṃkhyākānāṃ setubaṃdhagamane nijapratijñāvacanalopakarāṇāṃ brāhmaṇānāṃ
grāmavṛttisaṃbaṃdhānadhikāritvanirūpaṇam, satyapratijñāṃ kurvāṇānāṃ trayīvidyasaṃjñakānāṃ
trisahasrabrāhmaṇānāṃ moherakapuramadhye nivāsakaraṇam, svapratijñābhaṃgakarāṇāṃ ca
sarveṣāṃ cāturvidyasaṃjñakānāṃ pañcadaśasahasrasaṃkhyākānāṃ brāhmaṇānāṃ moherakagrāmādhiḥ sukhavāsasthāne nivāsakaraṇam, sarvestaimoḍhavaṃśajastraividyaścāturvedibhiśca brāhmaṇaiḥ
prativarṣaṃ paiṣaśukratrayodaśyāṃ kuladevatāpūjanotsavakaraṇavarṇanam| ... ... 159 2
3.3.p1.2_9
39 atha kadācidbrahmāviṣṇurudrādidevānāṃ dharmāraṇyaṃ pratyāgamanam, tatratyaiḥ sarvairbrāhmaṇaigobhujākhyavāṇigbhiśca teṣāṃ pūjādisatkārakaraṇam, tairbrahmādibhirdevaisteṣāṃ dharmāraṇyanivāsināṃ brāhmaṇānāṃ pṛthakpṛthagvṛttivibhāgaṃ kṛtvā svasthānaṃ prati gamanam,
tataḥ paṃcapaṃcāśadgameṣu paṃcadaśasahasrāṇāṃ cāturvidyānāṃ traividyānāṃ ca brāhmaṇānāṃ
nivāsavarṇanam, cāturvidyānāṃ paṃcadaśagotranāmāni, sītāpurādipaṃcapaṃcāśadgrāmanāmavarṇanam, atha sītāpurādipaṃcapaṃcāśadgrāmasthānanivāsicāturvidyabrāhmaṇasavistaragotrapravaradevatāsvabhāvādivarṇanam, atha hanumatsamīpataḥ samāgatānāṃ
traividyabrāhmaṇānāṃ śīlāyādisaptadaśasthānirūpaṇam, caturviṃśaticāturvidyānāṃ
traividyānāṃ ca kiyatkālaparyantaṃ virodha āsīditi varṇanam, atha keṣāṃcicchūdrāṇāṃ
bhraṣṭācāravaśena jātibhedavarṇanam, atha kaliyuge prāpte tatratyānāṃ keṣāṃcidvaṇijāṃ
madhye bhraṣṭācāravaśātpṛthagācāravaśācca saṃbandhapṛthakkaraṇādivarṇanam, atha pūrve
kumārapālarājabheyātsītāpuraṃ vihāya sāṃbhramatītaṭe nivāsārthaṃ gatānāṃ punarāgatya sukhavāsakasthānanivāsapūrvakaṃ dhenusaṃcāraṇavṛttyopajīvanavarṇanam tatasteṣāṃ
cāturvidyabrāhmaṇānāṃ vidhavāsu kanyāsu gopālavṛttidhārakairbrāhmaṇaiḥ saṃbhogenotpāditānāṃ kumārāṇāṃ'tībhagolakadhenujanāśca khyātivarṇanam, atha hanumatsakāśāgatānāṃ grāmavṛttyadhikāravatāṃ traividyānāṃ trisahasrabrāhmaṇānāṃ madhye katipayaiḥ
kuṃṣṭipaṃgumūrkhavadhirakāṇakubjamūkādibhiḥ svajātimadhye svavivāhārthaṃ kanyākāyā alābhavaśādyaunasaṃbaṃdhena cāturvidyakanyākābhiḥ sahodvāhena samutpāditānāṃ
miśrasaṃbhūtīnāṃ brāhmaṇānāṃ tridvalajasaṃjñāvarṇanam, teṣāṃ vṛttivibhāgapūrvakajñātibhedavarṇanam| ... ... ... ... ... ... ... 161 2
3.3.p1.1_9
40 atha pūrvoktaprakāreṇa moherakapure jñātibhedasamutpattyanantaraṃ brāhmaṇādīnāṃ kaliyuge pāpācārabhītyā sarvasamatyā paraṃparāgatadharmācārakulācārasthānācāraprabhṛtigotramātpūjāvidhyādidivyasthāpatrakaraṇavarṇanam, sarveṣāṃ moḍhabrāhmaṇānāṃ gotrapravarāvaṭaṃkaśākhādivarṇanam, dharmāraṇyasthānāṃ vaṇijāṃ śūdrāṇāṃ ca dvijaśuśrūṣāparāyaṇatvopadeśavarṇanam, dharmāraṇyamāhātmyaphalaśrutivarṇanapuraḥ saraṃ dharmāraṇyamāhātmyasamāptivarṇanam| ... ... ... ... ... ... 168 1
Linked texts (1)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit