Vayupurana 1.1
Vāyupurāṇa 1.1
- Language
- Sanskrit
1.1.1
śrīgaṇeśāya namaḥ ..
1.1.2
nārāyaṇaṃ namaskṛtya narañcaiva narottamam.
devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayamudīrayet..
1.1.3
jayati parāśarasūnuḥ satyavatīhṛdayanandano vyāsaḥ.
yasyāsyakamalagalitaṃ vāṅmayamamṛtaṃ jagat pibati..
1.1.4
prapadye devamīśānaṃ śāśvataṃ dhruvamavyayam.
mahādevaṃ mahātmānaṃ sarvasya jagataḥ patim ..1..
1.1.5
brahmāṇaṃ lokakarttāraṃ sarvajñamaparājitam.
prabhuṃ bhūtabhaviṣyasya sāmpratasya ca satpatim ..2..
1.1.6
jñānamapratimaṃ yasya vairāgyaṃ ca jagatpateḥ.
aiśvaryañcaiva dharmaśca sahasiddhicatuṣṭayaḥ ..3..
1.1.7
ya imān paśyate bhāvānnityaṃ sadasadātmakān.
āviśanti punastaṃ vai kriyābhāvārthamīśvaram ..4..
1.1.8
lokakṛllokatattvajño yogamāsthāya tattvavit.
asṛjat sarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca ..5..
1.1.9
tamajaṃ viśvakarmāṇaṃ citpatiṃ lokasākṣiṇam.
purāṇākhyānajijñāsurvrajāmi śaraṇaṃ prabhum ..6..
1.1.10
brahmavāyumahendrebhyo namaskṛtya samāhitaḥ.
ṛṣīṇāñca variṣṭhāya vasiṣṭhāya mahātmane ..7..
1.1.11
tannapttre cātiyaśase jātūkarṇāya carṣaye.
vasiṣṭhāya ca śucaye kṛṣṇadvaipāyanāya ca ..8..
1.1.12
purāṇaṃ sampravakṣyāmi brahmoktaṃ vedasammitam.
dharmārthanyāyasaṃyuktairāgamaiḥ suvibhūṣitam ..9..
1.1.13
asīmakṛṣṇe vikrānte rājanye'nupamatviṣi.
praśāsatīmāṃ dharmeṇa bhūmiṃ bhūmipasattame ..10..
1.1.14
ṛṣayaḥ saṃśitātmānaḥ satyavrataparāyaṇāḥ.
ṛjavo naṣṭarajasaḥ śāntā dāntā jitendriyāḥ ..11..
1.1.15
dharmakṣetre kurukṣetre dīrghasatrantu ījire.
nadyāstīre dṛṣadvatyāḥ puṇyāyāḥ śucirodhasaḥ.
dīkṣitāste yathāśāstraṃ naimiṣāraṇyagocarāḥ ..12..
1.1.16
draṣṭuṃ tān sa mahābuddhiḥ sūtaḥ paurāṇikottamaḥ.
lomāni harṣayāñcakre śrotrūṇāṃ yat subhāṣitaiḥ.
karmaṇā prathitastena loke'smim̐llomaharṣaṇaḥ ..13..
1.1.17
tapaḥśrutācāranidhervedavyāsasya dhīmataḥ.
śiṣyo babhūva medhāvī triṣu lokeṣu viśrutaḥ ..14..
1.1.18
purāṇa vedo hyakhilo yasmin samyak pratiṣṭhitaḥ.
bhāratī caiva vipulā mahābhāratavarddhinī ..15..
1.1.19
dharmārthakāmamokṣārthāḥ kathā yasmin pratiṣṭhitāḥ.
sūktāḥ suparibhāṣāśca bhūmāvoṣadhayo yathā ..16..
1.1.20
sa tān nyāyena sudhiyo nyāyavinmunipuṅgavān.
abhigamyopasaṃsṛtya namaskṛtya kṛtāñjaliḥ.
toṣayāmāsa medhāvī praṇipātena tānṛṣīn ..17..
1.1.21
te cāpi sartriṇaḥ prītāḥ sasadasyā mahaujasaḥ.
tasmai sāma ca pūjāñca yathāvat pratipedire ..18..
1.1.22
atha teṣāṃ purāṇasya śuśrūṣā samapadyata.
dṛṣṭvā tamātiviśvastaṃ vidvāṃsaṃ lomaharṣaṇam ..19..
1.1.23
tasmin satre gṛhapatiḥ sarvaśāstraviśāradaḥ.
iṅgitairbhāvamālakṣya teṣāṃ sūtamanodayat ..20..
1.1.24
tvayā sūta mahābuddhirbhagavān brahmavittamaḥ.
itihāsapurāṇārthaṃ vyāsaḥ samyagupāsitaḥ.
dudoha vai matiṃ tasya tvaṃ purāṇāśrayāṃ kathām ..21..
1.1.25
eṣāñca ṛṣimukhyānāṃ purāṇaṃ prati dhīmatām.
śuśrūṣāsti mahābuddhe tacchrāvayitumarhasi ..22..
1.1.26
sarve hīme mahātmāno nānā gotrāḥ samāgatāḥ.
svān svān vaṃśān purāṇaistu śrṛṇuyurbrahmavādinaḥ ..23..
1.1.27
saputrān dīrghasatre'smiñchravayethā munīnatha.
dīkṣiṣyamāṇairasmābhi stena prāgasi saṃsmṛtaḥ ..24..
1.1.28
iti sannoditaḥ sūtastaireva munibhiḥ purā.
purāṇārthaṃ purāṇajñaiḥ satyavrataparāyaṇaiḥ ..25..
1.1.29
svadharma eṣa sūtasya sadbhirdṛṣṭaḥ purātanaiḥ.
devatānāmṛṣīṇāñca rājñāñcāmitatejasām ..26..
1.1.30
vaṃśānāṃ dhāraṇaṃ kāryaṃ śrutānāñca mahātmanām.
itihāsapurāṇeṣu diṣṭā ye brahmavādibhiḥ ..27..
1.1.31
na hi vedeṣvadhikāraḥ kaśvit sūtasya dṛśyate.
vainyasya hi pṛthoryajñe varttamāne mahātmanaḥ.
sutyāyāmabhavat sūtaḥ prathamaṃ varṇavaikṛtaḥ ..28..
1.1.32
aindreṇa haviṣā tatra haviḥ pṛktaṃ bṛhaspateḥ.
juhāvendrāya devāya tataḥ sūto vyajāyata.
pramādāttatra sañjajñe prāyaścittañca karmasu ..29..
1.1.33
śiṣyahavyena yat pṛktamabhibhūtaṃ gurorhaviḥ.
adharottaracāreṇa jajñe tadvarṇavaikṛtaḥ ..30..
1.1.34
yacca kṣatrāt samabhavadbrāhmaṇā'varayonitaḥ.
tataḥ pūrveṇa sādharmyāttulyadharmā prakīrttitaḥ ..31..
1.1.35
madhyamo hyeṣa sūtasya dharmaḥ kṣatropajīvanam.
rathanāgāśvacaritaṃ jaghanyañca cikitsitam ..32..
1.1.36
tat svadharmamahaṃ pṛṣṭo bhavadbhirbrahmavādibhiḥ.
kasmāt samyaṅna vibrūyāṃ purāṇamṛṣipūjitam ..33..
1.1.37
pitṝṇāṃ mānasī kanyā vāsavī samapadyata.
apadhyātā ca pitṛbhirmatsyayonau babhūva sā ..34..
1.1.38
araṇīva hutāśasya nimittaṃ yasya janmanaḥ.
tasyāṃ jāto mahāyogī vyāso vedavidāṃ varaḥ ..35..
1.1.39
tasmai bhagavate kṛtvā namo vyāsāya vedhase..
1.1.40
puruṣāya purāṇāya bhṛguvākyapravarttine.
mānuṣacchadmarūpāya viṣṇave prabhaviṣṇave ..36..
1.1.41
jātamātrañca yaṃ veda upatasthe sasaṅgrahaḥ.
dharmameva puraskṛtya jātūkarṇādavāpa tam ..37..
1.1.42
matiṃ manthānamāvidhya yenāsau śrutisāgarāt.
prakāśaṃ janito loke mahābhāratacandramāḥ ..38..
1.1.43
vedadrumaśca yaṃ prāpya saśākhaḥ samapadyata.
bhūmikālaguṇān prāpya bahuśākho yathā drumaḥ ..39..
1.1.44
tasmādahamupaśrutya purāṇaṃ brahmavādinaḥ.
sarvajñātsarvavedeṣu pūjitāddīptatejasaḥ ..40..
1.1.45
purāṇaṃ sampravakṣyāmi yaduktaṃ mātariśvanā.
pṛṣṭena munibhiḥ pūrvaṃ naimiṣīyairmahātmabhiḥ ..41..
1.1.46
maheśvaraḥ paro'vyaktaścaturbāhuścaturmukhaḥ.
acintyaścāprameyaśca svayambhūrheturīśvaraḥ ..42..
1.1.47
avyaktaṃ kāraṇaṃ yadyannityaṃ sadasadātmakam.
mahadādiviśeṣāntaṃ sṛjatīti viniścayaḥ ..43..
1.1.48
aṇḍaṃ hiraṇmayañcaiva babhūvāpratimaṃ tataḥ.
aṇḍasyāvaraṇañcādbhirapāmapi ca tejasā ..44..
1.1.49
vāyunā tasya nabhasā nabho bhūtādinā vṛtam.
bhūtādirmahatā caiva avyaktenāvṛto mahān ..45..
1.1.50
ato'tra viśvadevānāmṛṣīṇāñcopavarṇitam.
nadīnāṃ parvatānāñca prādurbhāvo'tra śasyate ..46..
1.1.51
manvantarāṇāṃ sarveṣāṃ kalpānāñcopavarṇanam.
kīrttanaṃ brahmakṣatrasya brahma janma ca kīrttyate ..47..
1.1.52
ato brahmaṇi sraṣṭṛtvaṃ prajāsargopavarṇanam.
avasthāścātra kīrttyante brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ ..48..
1.1.53
kalpānāṃ vatsarāścaiva jagataḥ sthāpanantathā.
śayanañca hareratra pṛthivyuddharaṇantathā ..49..
1.1.54
sanniveśaḥ purādīnāṃ varṇāśramavibhāgaśaḥ.
vṛkṣāṇāṃ gṛhasaṃsthānāṃ siddhānāñcavināśanam ..50..
1.1.55
yojanānāṃ pathāñcaiva sañcaro bahuvistaraḥ.
svarge sthānavibhāgaśca marttyānāṃ bhuvicāriṇām ..51..
1.1.56
vṛkṣāṇāmoṣadhīnāñca vīrudhāñca prakīrttanam.
vṛkṣanārakikīṭatvaṃ marttyānāṃ parikīrttitam ..52..
1.1.57
devatānāmṛṣīṇāñca dve sṛtī parikīrttite.
annādīnāṃ tanūnāñca sarjanantyajanantathā ..53..
1.1.58
prathamaṃ sarvaśāstrāṇāṃ purāṇaṃ brahmaṇā smṛtam.
anantarañca vakrebhyo vedāstasya viniḥsṛtāḥ ..54..
1.1.59
aṅgāni dharmaśāstrañca vratāni niyamāstathā.
paśūnāṃ puruṣāṇāñca sambhavaḥ parikīrtitaḥ ..55..
1.1.60
tathā nirvacanaṃ proktaṃ kalpasya ca parigrahaḥ.
nava sargāḥ punaḥ proktā brahmaṇo buddhipūrvakāḥ ..56..
1.1.61
trayo'nye buddhipūrvāstu tato lokānakalpayat.
brahmaṇo'vayavebhyaśca dharmādīnāṃ samudbhavaḥ ..57..
1.1.62
ye dvādaśa prasūyante prajāḥ kalpe punaḥ punaḥ.
kalpayorantaraṃ proktaṃ pratisandhiśca yastayoḥ ..58..
1.1.63
tamomātrāvṛtatvācca brahmaṇo'dharmasambhavaḥ.
tathaiva śatarūpāyāḥ sambhavaśca tataḥ param ..59..
1.1.64
priyavratottānapādau prasūtyākūtayaśca tāḥ.
kīrttyante dhūtapāpmāno yeṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ ..60..
1.1.65
ruceḥ prajāpateścordvamākūtyāṃ mitunodbhavaḥ.
prasūtyāmapi dakṣasya kanyānāṃ prabhavastataḥ ..61..
1.1.66
dākṣāyaṇīṣu cāpyūrddhvaṃ śraddhādyāsu mahātmanām.
dharmasya kīrttyate sargaḥ sāttvikasya sukhodayaḥ ..62..
1.1.67
tathā'dharmmasya hiṃsāyāṃ tāmaso'śubhalakṣaṇaḥ.
maheśvarasya satyāñca prajāsargaḥ prakīrtitaḥ ..63..
1.1.68
nirāmayañca brahmāṇaṃ tādṛśaṃ kīrttitaṃ punaḥ.
yogaṃ yoganidhiḥ prāha dvijānāṃ muktikāṃkṣiṇām ..64..
1.1.69
avatāraśca rudrasya mahābhāgyaṃ tathaiva ca.
traivedikāṃ kathāñcāpi saṃvādaḥ paramo mahān ..65..
1.1.70
brahmanārāyaṇābhyāñca yatra stotraṃ prakīrttitam.
stutastābhyāṃ sa deveśastutoṣa bhagavān śivaḥ ..66..
1.1.71
prādurbhāvo'tha rudrasya brahmaṇo'ṅge mahātmanaḥ.
kīrttyate nāma hetuśca yathā'rodīnmahāmanāḥ ..67..
1.1.72
rudrādīni yathā hyaṣṭau nāmānyāpnot svayambhuvaḥ.
yathā ca tairvyāpratamidaṃ trailokyaṃ sacarācaram ..68..
1.1.73
bhṛgvādīnāmṛṣīṇāñca prajāsargopavarṇanam.
vasiṣṭhasya ca brahmarṣeryatra gotrānukīrttanam ..69..
1.1.74
agneḥ prajāyāḥ sambhūtiḥ svāhāyāṃ yatra kīrttitā.
pitṝṇāṃ dviprakārāṇāṃ svadhāyāstadanantaram ..70..
1.1.75
pitṛvaṃśaprasaṅgena kīrtyate ca maheśvarāt.
dakṣasya śāpaḥ satyarthe bhṛgvādīnāñca dhīmatām ..71..
1.1.76
pratiśāpaśca rudrasya dakṣādadbhutakarmaṇaḥ.
pratiṣedhaśca vairasya kīrtyate yatra vistarāt ..72..
1.1.77
teṣāṃ niyogo dvīpeṣu deśeṣu ca pṛthak pṛthak.
svāyambhuvasya sargasya tataścāpyanukīrttanam ..73..
1.1.78
ukto nābhernisargaśca rajasaśca mahātmanaḥ.
dvīpānāṃ sasamudrāṇāṃ parvatānāñca kīrttanam ..74..
1.1.79
varṣāṇāñca nadīnāñca tadbhedānāñca sarvaśaḥ.
dvīpabhedasahasrāṇāmantarbhedaśca saptasu ..75..
1.1.80
vistarān maṇḍalāccaiva jambūdvīpasamudrayoḥ.
pramāṇaṃ yojanāgreṇa kīrttyate parvataiḥ saha ..76..
1.1.81
himavān hemakūṭastu niṣadho merureva ca.
nīlaḥ śvetaḥ śṛṅgavāṃśca kīrttyante varṣaparvatāḥ ..77..
1.1.82
teṣāmantaraviṣkambhā ucchrāyāyāmavistarāḥ.
kīrttyante yojanāgreṇa ye ca tatra nivāsinaḥ ..78..
1.1.83
bhāratādīni varṣāṇi nadībhiḥ parvataistathā.
bhūtaiścopaniviṣṭāni gatimadbhirdhruvaistathā ..79..
1.1.84
jambūdvīpādayo dvīpāḥ samudraiḥ saptabhirvṛtāḥ.
tataścāpyammayī bhūmirlokālokaśca kīrttyate ..80..
1.1.85
aṇḍasyāntastvime lokāḥ saptadvīpā ca medinī.
bhūrādayaśca kīrttyante varaṇaiḥ prākṛtaiḥ saha ..81..
1.1.86
sarvañca tatpradhānasya parimāṇaikadeśikam.
savyāsaparimāṇañca saṃkṣepeṇaiva kīrttyate ..82..
1.1.87
sūryācandramasoścaiva pṛthivyāścāpyaśeṣataḥ.
pramāṇaṃ yojanāgreṇa sāmpratairabhimānibhiḥ.
mahendrādyāḥ sabhāḥ puṇyā mānasottaramūrddhani ..83..
1.1.88
ata ūrddhvaṃ gatiścoktā svargasyālātacakravat.
nāgavīthyajavīthyośca lakṣaṇaṃ parikīrttyate ..84..
1.1.89
kāṣṭhayorlekhayoścaiva maṇḍalānāñca yojanaiḥ.
lokālokasya sandhyāyā ahno viṣuvatastathā ..85..
1.1.90
lokapālāḥ sthitāścorddhvaṃ kīrttyante ye caturdiśam.
pitrūṇāṃ devatānāṃ ca panthānau dakṣiṇottarau ..86..
1.1.91
gṛhiṇāṃ nyāsināñcoktau rajaḥsattvasamāśrayāt.
kīrttyate ca padaṃ viṣṇordharmādyā yatra dhiṣṭhitāḥ ..87..
1.1.92
sūryācandramasoścāro grahāṇāṃ jyotiṣāṃ tathā.
kīrttyate dhruvasāmarthyāt prajānāṃ ca śubhāśubham ..88..
1.1.93
brahmaṇā nirmitaḥ sauraḥ syandano'rthavaśāt svayam.
kīrttyate bhagavān yena prasarpati divi svayam ..89..
1.1.94
sa ratho'dhiṣṭhito devairādityaiḥ ṛṣibhistathā.
gandharvairapsarobhiśca grāmaṇīsarparākṣasaiḥ ..90..
1.1.95
apāṃ sāramayasyendoḥ kīrtyate ca rathastathā.
vṛddhikṣayau ca saumasya kīrttyete sūryakāritau ..91..
1.1.96
sūryādīnāṃ syandanānāṃ dhruvādeva prakīrttanam.
kīrttyate śiśumāraśca yasya pucche dhruvaḥ sthitaḥ ..92..
1.1.97
tārārūpāṇi sarvāṇi nakṣatrāṇi grahaiḥ saha.
nivāsā yatra kīrttyante devānāṃ puṇyakāriṇām ..93..
1.1.98
sūryaraśmisahasre ca varṣaśītoṣṇaniḥsravaḥ.
pravibhāgaśca raśmīnāṃ nāmataḥ karmato'rthataḥ ..94..
1.1.99
parimāṇagatī cokte grahāṇāṃ sūryasaṃśrayāt.
yathā cāśu viṣāt prāptā śambhoḥ kaṇṭhasya nīlatā ..95..
1.1.100
brahmaprasāditasyāśu viṣādaḥ śūlapāṇinaḥ.
stūyamānaḥ surairviṣṇuḥ stauti devaṃ maheśvaram ..96..
1.1.101
liṅgodbhavakathā puṇyā sarvapāpapraṇāśinī.
viśvarūpāt pradhānasya pariṇāmo'yamadbhutaḥ ..97..
1.1.102
purūravasa ailasya māhātmyānuprakīrttanam.
pitṝṇāṃ dviprakārāṇāṃ tarpaṇaṃ cāmṛtasya vai ..98..
1.1.103
tataḥ parvāṇi kīrttyante parvaṇāñcaiva sandhayaḥ.
svarga lokagatānāṃ ca prāptānāñcāpyadhogatim.
pitṝṇāṃ dviprakārāṇāṃ śrāddhenānugraho mahān ..99..
1.1.104
yugasaṃkhyāpramāṇaṃ ca kīrtyate ca kṛte yuge.
tretāyuge cāpakarṣādvārtāyāḥ saṃpravarttanam ..100..
1.1.105
varṇānāmāśramāṇāñca saṃkhyānañca pravarttanam.
varṇānāmāśramāṇāñca saṃsthitirdharmatastathā ..101..
1.1.106
yajñapravarttanañcaiva saṃvādo yatra kīrtyate.
ṛṣīṇāṃ vasunā sārddhaṃ vasoścādhaḥ punargatiḥ ..102..
1.1.107
praśnānāṃ durvacatvaṃ ca svāyambhuvamṛte manum.
praśaṃsā tapasaścoktā yugāvasthāśca kṛtsnaśaḥ.
dvāparasya kaleścātra saṅkṣepeṇa prakīrtanam ..103..
1.1.108
devatiryaṅmanuṣyāṇāṃ pramāṇāni yugeyuge.
kīrtyante yugasāmarthyāt pariṇāhocchrayāyuṣaḥ ..104..
1.1.109
śiṣṭādīnāṃ ca nirdeśaḥ prādurbhāvaśca kīrtyate.
vedasya tadvijātānāṃ maṃtrāṇāṃ ca prakīrtanam ..105..
1.1.110
śākhānāṃ parimāṇaṃ ca vedavyāsādiśabdanam.
manvantarāṇāṃ saṃhāraḥ saṃhārānte ca sambhavaḥ ..106..
1.1.111
devatānāmṛṣīṇāṃ ca manoḥ pitṛgaṇasya ca.
na śakyaṃ vistarādvaktumityuktaṃ ca samāsataḥ ..107..
1.1.112
manvantarasya saṃkhyā ca mānuṣeṇa prakīrtitā.
manvantarāṇāṃ sarveṣāmetadeva ca lakṣaṇam ..108..
1.1.113
atītānāgatānāṃ ca varttamānena kīrttyate.
tathā manvantarāṇāṃ ca pratisandhānalakṣaṇam ..109..
1.1.114
atītānāgatānāṃ ca proktaṃ svāyambhuve'ntare.
manvantaratrayaṃ caiva kālajñānaṃ ca kīrttyate ..110..
1.1.115
manvantareṣu devānāṃ prajeśānāṃ ca kīrttanam.
dakṣasya cāpi dauhitrāḥ priyāyā duhituḥ sutāḥ ..
1.1.116
brahmādibhiste janitā dakṣeṇaiva ca dhīmatā ..111..
1.1.117
sāvarṇādyāśca kīrttyante manavo merumāśritāḥ.
dhruvasyottānapādasya prajāsargopavarṇanam ..112..
1.1.118
pṛthunāpi ca vainyena bhūmerddohapravarttanam.
pātrāṇāṃ payasāṃ caiva vaṃśānāṃ ca viśeṣaṇam.
brahmādibhiḥ pūrvameva dugdhā ceyaṃ vasundharā ..113..
1.1.119
daśabhyastu pracetebhyo māriṣāyāṃ prajāpateḥ.
dakṣasya kīrttyate janma somasyāṃśena dhīmataḥ ..114..
1.1.120
bhūtabhavyabhaveśatvaṃ mahendrāṇāṃ ca kīrttyate.
manvādikā bhaviṣyanti ākhyānairbahubhirvṛtāḥ ..115..
1.1.121
vaivasvatasya ca manoḥ kīrttyate sargavistaraḥ.
devasya mahato yajñe vāruṇīṃ bibhratastanum.
brahmaśukrāt samutpattirbhṛgvādīnāṃ ca kīrtyate ..116..
1.1.122
vinivṛtte prajāsarge cākṣuṣasya manoḥ śubhe.
dakṣasya kīrttyate sargo dhyānādvaivasvatai'ntare ..117..
1.1.123
nāradaḥ priyasaṃvādī dakṣaputrānmahābalān ..117..
1.1.124
nāśayāmāsa śāpāya ātmano brahmaṇaḥ sutaḥ ..118..
1.1.125
tato dakṣo'sṛjat kanyā vīriṇyāmeva viśrutāḥ.
kīrttyate dharmasargaśca kāśyapasya ca dhīmataḥ ..119..
1.1.126
ata ūrdhvaṃ brahmaṇaśca viṣṇoścaiva bhavasya ca.
ekatvaṃ ca pṛthaktvaṃ ca viśeṣatvaṃ ca kīrtyate ..120..
1.1.127
īśatvācca yathā śaptā jātā devāḥ svayambhuvā.
marutprasādo marutāṃ dityā devāṃśasambhavāḥ ..121..
1.1.128
kīrttyante marutāñcātha gaṇāste saptasaptakāḥ.
devatvaṃ pitṛvākyena vāyuskandhena cāśrayaḥ ..122..
1.1.129
daityānāṃ dānavānāñca gandharvoragarakṣasām.
sarvabhūtapiśācānāṃ paśūnāṃ pakṣivīrudhām.
utpattayaścāpsarasāṃ kīrttyante bahuvistarāt ..123..
1.1.130
samudrasaṃyogakṛtaṃ janmairāvatahastinaḥ.
vainateyasamutpattistathā cāsyābhiṣecanam ..124..
1.1.131
bhṛgūṇāṃ vistaraścoktastathā cāṅgirasāmapi.
kaśyapasya pulastyasya tathaivātrermmahātmanaḥ ..125..
1.1.132
parāśarasya ca muneḥ prajānāṃ yatra vistaraḥ.
devatānāmṛṣīṇāñca prajotpattistataḥ param ..126..
1.1.133
tisraḥ kanyāḥ prakīrttyante yāsu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ.
pitṛdauhitranirddeśo devānāṃ janma cocyate ..127..
1.1.134
vistaraste bhagavataḥ pañcānāṃ sumahātmanām.
ilāyā vistaraścokta ādityasya tataḥ param ..128..
1.1.135
vikukṣicaritañcoktaṃ dhundhoścaiva nibarhaṇam.
bṛhadbalāntasaṃkṣepādikṣvākvādyāḥ prakīrttitāḥ ..129..
1.1.136
nimyādīnāṃ kṣitīśānāṃ yāvajjahugaṇāditi.
kīrttyate vistaro yaśca yayāterapi bhūpateḥ ..130..
1.1.137
yaduvaṃśasamuddeśo haihayasya ca vistaraḥ.
kroṣṭoranantaraṃ coktastathā vaṃśasya vistaraḥ ..131..
1.1.138
jyāmaghasya ca māhātmyaṃ prajāsargaśca kīrttyate.
devāvṛdhasya tvarkasya vṛṣṭeścaiva mahātmanaḥ ..132..
1.1.139
atrimitrānvayaścaiva viṣṇorddivyābhiśaṃsanam.
vivasvato'tha saṃprāptirmaṇiratnasya dhīmataḥ ..133..
1.1.140
yudhā jitaḥ prajāsargaḥ kīrttyate ca mahātmanaḥ.
kīrttyate cānvayaḥ śrīmān rājarṣerdevamīḍhuṣaḥ ..134..
1.1.141
punaśca janma cāpyuktaṃ caritañca mahātmanaḥ.
kaṃsasyacāpi daurātmyamekāntena samudbhavaḥ ..135..
1.1.142
vāsudevasya devakyāṃ viṣṇorjjanma prajāpateḥ.
viṣṇoranantarañcāpi prajāsargopavarṇanam ..136..
1.1.143
daivāsure samutpanne viṣṇunā strīvadhe kṛte.
saṃrakṣatā śakravadhaṃ śāpaḥ prāptaḥ purā bhṛgoḥ.
bhṛguścotthāpayāmāsa divyāṃ śukrasya mātaram ..137..
1.1.144
devānāmasurāṇāṃ ca saṃgrāmā dvādaśāyutāḥ.
nārasiṃhaprabhṛtayaḥ kīrttyante prāṇanāśanāḥ ..138..
1.1.145
śukreṇārādhanaṃ sthāṇordhīreṇa tapasā kṛtam.
varadānapralubdhena yatra śarvastavaḥ kṛtaḥ.
anantaraṃ vinirdiṣṭaṃ devāsuraviceṣṭitam ..139..
1.1.146
jayantyā saha sakte tu yatra śukre mahātmani.
asurānmohayāmāsa śukrarūpeṇa buddhimān.
bṛhaspatistu tān śukraḥ śaśāpa sumahādyutiḥ ..140..
1.1.147
uktaṃ ca viṣṇumāhātmyaṃ viṣṇorjanmādiśabdanam.
turvasuḥ śukradauhitro devayānyāṃ yadorabhūt.
anurdruhyustathā pūruryayātitanayā nṛpāḥ ..141..
1.1.148
atra vaṃśyā mahātmānasteṣāṃ pārthivasattamāḥ.
kīrtyante dīrghayaśaso bhūridraviṇatejasaḥ ..142..
1.1.149
kuśikasya ca viprarṣeḥ samyagyo dharmasaṃśrayaḥ.
bārhaspatyantu surabhiryatra śāpamihānudat ..143..
1.1.150
kīrttanaṃ jahnuvaṃśasya śantanorvīryaśabdanam.
bhaviṣyatāṃ tathā rājñāmupasaṃhāraśabdanam ..144..
1.1.151
anāgatānāṃ saptānāṃ manūnāṃ copavarṇanam.
bhaumasyānte kaliyuge kṣīṇe saṃhāravarṇanam ..145..
1.1.152
parārddhaparayoścaiva lakṣaṇaṃ parikīrttyate.
brahmaṇo yojanāgreṇa parimāṇavinirṇayaḥ ..146..
1.1.153
naimittikaḥ prākṛtikastathaivātyantikaḥ smṛtaḥ.
trividhaḥ sarva bhūtānāṃ kīrttyate pratisañcaraḥ ..147..
1.1.154
anāvṛṣṭirbhāskarācca ghoraḥ saṃvarttako'nalaḥ.
megho hyekārṇavaṃ vāyustathā rātrirmahātmanaḥ ..148..
1.1.155
saṃkhyālakṣaṇamuddiṣṭaṃ tato brāhmaṃ viśeṣataḥ.
bhūrādīnāṃ ca lokānāṃ saptānāmupavarṇanam.
kīrttyante cātra nirayāḥ pāpānāṃ rauravādayaḥ ..149..
1.1.156
brahmalokopariṣṭāttu śivasya sthānamuttamam.
yatra saṃhāramāyānti sarvabhūtāni saṃkṣaye ..150..
1.1.157
sarveṣāṃ caiva sattvānāṃ pariṇāmavinirṇayaḥ.
brahmaṇaḥ pratisaṃsarge sarvasaṃhāravarṇanam ..151..
1.1.158
aṣṭarūpyamataḥ proktaṃ prāṇasyāṣṭakameva ca.
gatiścordhvamadhaścoktā dharmādharmasamāśrayāt ..152..
1.1.159
kalpe kalpe ca bhūtānāṃ mahatāmapi saṃkṣayaḥ.
prasaṃkhyāya ca duḥkhāni brahmaṇaścāpyanityatā ..153..
1.1.160
daurātmyaṃ caiva bhogānāṃ pariṇāmavinirṇaṃyaḥ.
durlabhatvaṃ ca mokṣasya vairāgyāddoṣadarśanam ..154..
1.1.161
vyaktāvyaktaṃ parityajya sattvaṃ brahmaṇi saṃsthitam.
nānātvadarśanācchuddhaṃ tatastadabhivarttate ..155..
1.1.162
tatastāpatrayātīto nīrūpākhyo nirañjanaḥ.
ānando brahmaṇaḥ prokto na bibheti kutaścana ..156..
1.1.163
kīrttyate ca punaḥ sargo brahmaṇo'nyasya pūrvavat.
kīrttyate ṛṣivaṃśaśca sarvapāpapraṇāśanaḥ ..157..
1.1.164
iti kṛtyasamuddeśaḥ purāṇasyopavarṇitaḥ.
kīrttyante jagato hyatra sarvapralayavikriyāḥ.
pravṛttayaśca bhūtānāṃ nivṛttīnāṃ phalāni ca ..158..
1.1.165
prādurbhāvo vasiṣṭhasya śakterjanma tathaiva ca.
saudāsānnigrahastasya viśvāmitrakṛtena ca ..159..
1.1.166
parāśarasya cotpattiradṛśyatvaṃ yathā vibhoḥ.
jajñe pitṝṇāṃ kanyāyāṃ vyāsaścāpi yathā muniḥ ..160..
1.1.167
śukasya ca tathā janma saha putrasya dhīmataḥ.
parāśarasya pradveṣo viśvāmitrakṛto yathā ..161..
1.1.168
vasiṣṭhasambhṛtaścāgnirviśvāmitrajighāṃsayā.
santānahetorvibhunā cīrṇaḥ skandena dhīmatā.
daivena vidhinā vipra viśvāmitrahitaiṣiṇā ..162..
1.1.169
ekaṃ vedañcatuṣpādañcaturddhā punarīśvaraḥ.
yathā bibheda bhagavān vyāsaḥ sarvān svabuddhitaḥ.
tasya śiṣyaiḥ praśiṣyaiśca śākhā bhedāḥ punaḥ kṛtāḥ ..163..
1.1.170
prayogaiḥ ṣaḍguṇīyaiśca yathā pṛṣṭaḥ svayambhuvā.
pṛṣṭena cānupṛṣṭāste munayo dharmakāṅkṣiṇaḥ..
1.1.171
deśaṃ puṇyamabhīpsantau vibhunā taddhitaiṣiṇā ..164..
1.1.172
sunābhaṃ divyarūpākhyaṃ satyāṅgaṃ śubhavikramam.
anaupamyamidañcakraṃ varttamānamatandritāḥ.
pṛṣṭhato yāta niyatāstataḥ prāpsyatha yaddhitam ..165..
1.1.173
gacchato dharmacakrasya yatra nemirviśīryate.
puṇyaḥ sa deśo mantavya ityuvāca tadā prabhuḥ.
uktvā caivamṛṣīn brahmā hyadṛśyatvamagātpunaḥ ..166..
1.1.174
gaṅgāgarbhasamāhāraṃ naimiṣeyatvameva ca.
ījire caiva satreṇa munayo naimiṣe tadā.
mṛte śaradvati tathā tasya cotthāpanaṃ kṛtam ..167..
1.1.175
ṛṣayo naimiṣeyāstu śraddhayā parayā punaḥ.
niḥsīmāṃ gāmimāṃ kṛtsnāṃ kṛtvā rājānamāharan.
yathāvidhi yathāśāstraṃ tamātithyairapūjayan ..168..
1.1.176
prītaṃ tathā kṛtātithyaṃ rājānaṃ vidhivattadā.
antarddhānagataḥ krūraḥ svarbhānurasuro'harat ..169..
1.1.177
anusasrurhataṃ cāpi nṛpamaiḍaṃ yathā purā.
gandharva sahitaṃ dṛṣṭvā kalāpagrāmavāsinam ..170..
1.1.178
sannipātaḥ punastasya yathā yajñe maharṣibhiḥ.
dṛṣṭvā hiraṇmayaṃ sarvaṃ yajñe vastu mahātmanām ..171..
1.1.179
tadā vai naimiṣeyāṇāṃ satre dvādaśavārṣike.
yathā vivadamānastu aiḍaḥ saṃsthāpitastu taiḥ ..172..
1.1.180
janayitvā tvaraṇyānte aiḍaputraṃ yathāyuṣam.
samāpayitvā tatsatramāyuṣaṃ paryupāsate ..173..
1.1.181
etatsarvaṃ yathāvṛttaṃ vyākhyātaṃ dvijasattamāḥ.
ṛṣīṇāṃ paramaṃ cātra lokatantramanuttamam ..174..
1.1.182
brahmaṇā yatpurā proktaṃ purāṇaṃ jñānamuttamam.
avatāraśca rudrasya dvijānugrahakāraṇāt ..175..
1.1.183
tathā pāśupatā yogāḥ sthānānāñcaiva kīrttanam.
liṅgodbhavasya devasya nīlakaṇṭhatvameva ca ..176..
1.1.184
kathyate yatra viprāṇāṃ vāyunā brahmavādinā.
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ pāpapraṇāśanam.
kīrttanaṃ śravaṇaṃ cāsya dhāraṇañca viśeṣataḥ ..177..
1.1.185
anena hi krameṇedaṃ purāṇaṃ saṃpracakṣyate.
sukhamarthaḥ samāsena mahānapyupalabhyate.
tasmāt kiñcitsumuddiśya paścādvakṣyāmi vistaram ..178..
1.1.186
pādamādyamidaṃ samyak yo'dhīyīta jitendriyaḥ.
tenādhītaṃ purāṇaṃ tat sarvaṃ nāstyatra saṃśayaḥ ..179..
1.1.187
yo vidyāccaturo vedān sāṅgopaniṣado dvijaḥ.
na cetpurāṇaṃ saṃvidyānnaiva sa syādvicakṣaṇaḥ ..180..
1.1.188
itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet.
bibhetyalpaśrutādvedo māmayaṃ pratariṣyati ..181..
1.1.189
abhyasannimamadhyāyaṃ sākṣāt proktaṃ svayambhuvā.
āpadaṃ prāpya mucyeta yatheṣṭāṃ prāpnuyādghatim ..182..
1.1.190
yasmāt purā hyanatīdaṃ purāṇaṃ tena tat smṛtam.
niruktamasya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate ..183..
1.1.191
nārāyaṇaḥ sarvamidaṃ viśvaṃ vyāpya pravarttate.
tasyāpi jagataḥ sraṣṭuḥ sraṣṭā devo maheśvaraḥ ..184..
1.1.192
ataśca saṃkṣepamimaṃ śrṛṇudhvaṃ maheśvaraḥ sarvamidaṃ purāṇam.
sa sargakāle ca karoti sargān saṃhārakāle punarādadīta ..185..
1.1.193
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte anukramaṇikā nāma prathamo'dhyāyaḥ .. 1 ..
Linked texts (2)
- Mudgalapurāṇa — Sanskrit
- Śivatattvaviveka (Appayya Dīkṣita) — Appayya Dīkṣita 1560, Sanskrit