Vayupurana 1.21: adhyāyaḥ 21

Vāyupurāṇa 1.21

Language: Sanskrit

adhyāyaḥ 21

1.21.p2

ṛṣīṇāmagnikalpānāṃ naimiṣāraṇyavāsinām .
ṛṣiḥ śrutidharaḥ prājñaḥ sāvarṇirnnāma nāmataḥ .. 21.1 ..

1.21.p3

teṣāṃ sopyagrato bhūtvā vāyuṃ vākyaviśāradaḥ.
sātatyaṃ tatra kurvantaṃ priyārthe satrayājinām.
vinayenopasaṃgamya papraccha sa mahādyutim .. 21.2 ..

1.21.p5

vibho purāṇasaṃ baddhāṃ kathāṃ vai vedasaṃmitām.
śrotumicchāmahe samyak prasādātsarvadarśinaḥ .. 21.3 ..

1.21.p6

hiraṇyagarbho bhagavān lalāṭānnīlalohitam.
kathaṃ tattejasaṃ devaṃ labdhavān putramātmanaḥ .. 21.4 ..

1.21.p7

kathaṃ ca bhagavān jajñe brahmā kamalasaṃbhavaḥ.
rudratvaṃ caiva sarvasya svātmajasya kathaṃ punaḥ .. 21.5 ..

1.21.p8

kathaṃ ca viṣṇo rudreṇa sārddhaṃ prītiranuttamā.
sarve viṣṇumayā devā sarve viṣṇumayā gaṇāḥ .. 21.6 ..

1.21.p9

na ca viṣṇusamā kācidgatiranyā vidhīyate.
ityevaṃ satataṃ devā gāyante nātra saṃśayaḥ.
bhavasya sakathaṃ nityaṃ praṇāmaṃ kurute hariḥ .. 21.7 ..

1.21.p11

evamukte tu bhagavān vāyuḥ sāvarṇimabravīt.
aho sādhu tvayā sādho pṛṣṭaḥ praśno hyanuttamaḥ .. 21.8 ..

1.21.p12

bhavasya putrajanmatvaṃ brahmaṇaḥ so'bhavadyathā.
brahmaṇaḥ padma yonitvaṃ rudratvaṃ śaṃkarasya ca .. 21.9 ..

1.21.p13

dvābhyāmapi ca samprītir
viṣṇoścaiva bhavasya ca .
yaccāpi kurute nityaṃ praṇāmaṃ śaṃkarasya ca.
vistareṇānupūrvyācca śrṛṇuta bruvato mama .. 21.10 ..

1.21.p14

manvantarasya saṃhāre paścimasya mahātmanaḥ.
āsīttu saptamaḥ kalpaḥ padmo nāma dvijottama.
vārāhaḥ sāmpratasteṣāṃ tasya vakṣyāmi vistaram .. 21.11 ..

1.21.p16

kiyatā caiva kālena kalpaḥ sambhavate katham.
kiṃ ca pramāṇaṃ kalpasya tatra prabrūhi pṛcchatām .. 21.12 ..

1.21.p18

manvantarāṇāṃ saptānāṃ kālasaṃkhyā yathākramam.
pravakṣyāmi samāsena bruvato me nibodhata .. 21.13 ..

1.21.p19

koṭīnāṃ dve sahasre vai aṣṭau koṭiśatāni ca .
dviṣaṣṭiśca tathā koṭyo niyutāni ca saptatiḥ.
kalpārddhasya tu saṃkhyāyāmetat sarvamudāhṛtam .. 21.14 ..

1.21.p20

pūrvoktau ca guṇacchedau varṣāgraṃ labdamādiśet .
śataṃ caiva tu koṭīnāṃ koṭīnāmaṣṭasaptatiḥ.
dve ca śatasahasre tu navatirniyutāni ca .. 21.15 ..

1.21.p21

mānuṣeṇa pramāṇena yāvadvaivasvatāntaram.
eṣa kalpastu vijñeyaḥ kalpārddhadviguṇīkṛtaḥ .. 21.16 ..

1.21.p22

anāgatānāṃ saptānāmetadeva yathākramam.
pramāṇaṃ kālasaṃkhyāyā vijñeyaṃ matamaiśvaram .. 21.17 ..

1.21.p23

niyutānyaṣṭapañcāśattathā'śītiśatāni ca.
caturaśītiścavānyāni prayutāni pramāṇataḥ .. 21.18 ..

1.21.p24

saptarṣayo manuścaiva devāścendrapurogamāḥ.
etat kālasya vijñeyaṃ varṣāgrantu pramāṇataḥ .. 21.19 ..

1.21.p25

evaṃ manvantaraṃ teṣāṃ mānuṣāntaḥ prakīrttitaḥ.
praṇavāntāśacava ye devāḥ sādhyā devagaṇāśca ye.
viśvedevāśacava ye nityāḥ kalpaṃ jīvanti te gaṇāḥ .. 21.20 ..

1.21.p26

ayaṃ yo varttate kalpo vārāhaḥ sa tu kīrttyate.
yasmin svāyambhuvādyāśca manavaśca caturddaśa .. 21.21 ..

1.21.p28

kasmādvārāhakalpoyaṃ nāmataḥ parikīrtitaḥ.
kasmācca kāraṇāddevo varāha iti kīrttyate .. 21.22 ..

1.21.p29

ko vā varāho bhagavān kasya yoniḥ kimātmakaḥ.
varāhaḥ kathamutpanna etadicchāma veditum .. 21.23 ..

1.21.p31

varāhastu yathotpanno yasminnarthe ca kalpitaḥ.
vārāhaśca yathā kalpaḥ kalpatvaṃ kalpanā ca yā .. 21.24 ..

1.21.p32

kalpayorantaraṃ yacca tasya cāsya ca kalpitam.
tatsarvaṃ sampravakṣyāmi yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam .. 21.25 ..

1.21.p33

bhavastu prathamaḥ kalpo lokādau prathitaḥ purā.
jñātavyo bhagavānatra hyānandaḥ sāmprataḥ svayam .. 21.26 ..

1.21.p34

brahmasthānamidaṃ divyaṃ prāptaṃ vā divyasambhavam.
dvitīyastu bhuvaḥ kalpastṛtīyastapa ucyate .. 21.27 ..

1.21.p35

bhavaścaturtho vijñeyaḥ paṃcamo rambha eva ca.
ṛtukalpastathā ṣaṣṭhaḥ saptamastu kratuḥ smṛtaḥ .. 21.28 ..

1.21.p36

aṣṭamastu bhavedvahnirnavamo havyavahanaḥ.
sāvitro daśamaḥ kalpo bhuvastvekādaśaḥ smṛtaḥ .. 21.29 ..

1.21.p37

uśiko dvādaśastatra kuśikastu trayodaśaḥ.
caturddaśastu gandharvo gandharvo yatra vai svaraḥ.
utpannastu yathā nādo gandharvā yatra cotthitāḥ .. 21.30 ..

1.21.p38

ṛṣabhastu tataḥ kalpo jñeyaḥ paṃcadaśo dvijāḥ.
ṛṣayo yatra sambhūtāḥ svaro lokamanoharaḥ .. 21.31 ..

1.21.p39

ṣaḍjastu ṣoḍaśaḥ kalpaḥ ṣaḍjanā yatra carṣayaḥ.
śiśiraśca vasantaśca nidāgho varṣa eva ca .. 21.32 ..

1.21.p40

śaraddhemanta ityete mānasā brahmaṇaḥ sutāḥ.
utpannāḥ ṣaḍja saṃsiddhāḥ putrāḥ kalpe tu ṣoḍaśe .. 21.33 ..

1.21.p41

yasmājjātaiśca taiḥ ṣaḍabhiḥ sadyo jāto maheśvaraḥ.
tasmāt samutthitaḥ ṣaḍjaḥ svarastūdadhisannibhaḥ .. 21.34 ..

1.21.p42

tataḥ saptadaśaḥ kalpo mārjālīya iti smṛtaḥ.
mārjjālīyaṃ tu tat karma yasmādbrāhmamakalpayat .. 21.35 ..

1.21.p43

tatastu madhyamo nāma kalpo'ṣṭādaśa ucyate.
yasmiṃstu madhyamo nāma svaro dhaivatapūjitaḥ .
utpannaḥ sarvabhūteṣu madhyamo vai svayaṃbhuvaḥ .. 21.36 ..

1.21.p44

tatastvekonaviṃśastu kalpo vairājakaḥ smṛtaḥ.
vairājo yatra bhagavān munurvai brahmaṇaḥ sutaḥ .. 21.37 ..

1.21.p45

tasya putrastu dharmātmā dadhīcirnnāma dhārmikaḥ.
prajāpatirmahātejā babhūva tridaśeśvaraḥ .. 21.38 ..

1.21.p46

akāmayata gāyatrī yajamānaṃ prajāpatim.
tasmājjajñe svaraḥ srigdhaḥ putrastasya dadhīcinaḥ .. 21.39 ..

1.21.p47

tato viṃśatimaḥ kalpo niṣādaḥ parikīrttitaḥ.
prajāpatistu taṃ dṛṣṭvā svayambhūprabhavaṃ tadā.
virarāma prajāḥ sraṣṭuṃ niṣādastu tapo'tapat .. 21.40 ..

1.21.p48

divyaṃ varṣasahasrantu nirāhāro jitendriyaḥ.
tamuvāca mahāṃtejā brahmā lokapitāmahaḥ .. 21.41 ..

1.21.p49

ūrddhvabāhuṃ tapoglānaṃ duḥkhitaṃ kṣutpipāsitam.
niṣīdetyabravīdenaṃ putraṃ śāntaṃ pitāmahaḥ.
tasmānniṣādaḥ sambhūtaḥ svarastu sa niṣādavān .. 21.42 ..

1.21.p50

ekaviṃśatimaḥ kalpo vijñeyaḥ pañcamo dvijāḥ.
prāṇo'pānaḥ samānaśca udāno vyāna eva ca .. 21.43 ..

1.21.p51

brahmaṇo mānasāḥ putrāḥ pañcaite brahmaṇaḥ samāḥ.
taistvarthavādibhiryuktairvāgbhiriṣṭo maheśvaraḥ .. 21.44 ..

1.21.p52

yasmātparigatairgītaḥ pañcabhistairmahātmabhiḥ.
svarastu pañcamaḥ snigdhaḥ tasmātkalpastu pañcamaḥ .. 21.45 ..

1.21.p53

dvāviṃśastu tathā kalpo vijñeyo meghavāhanaḥ.
yatra viṣṇurmahābāhurmegho bhūtvā maheśvaram.
divyaṃ varṣasahasrantu avahat kṛttivāsasam .. 21.46 ..

1.21.p54

tasya niḥśvasamānasya bhārākāntasya vai mukhāt.
nirjagāma mahākāyaḥ kālo lokaprakāśanaḥ.
yastvayaṃ paṭhyate viprairviṣṇurvai kaśyapātmajaḥ .. 21.47 ..

1.21.p55

trayoviṃśatimaḥ kalpo vijñeyaścintakastathā.
prajāpatisutaḥ śrīmān citiśca mithunañca tau .. 21.48 ..

1.21.p56

dhyāyato brahmaṇaścaiva yasmāccintā samutthitā.
tasmāttu cintakaḥ so vai kalpaḥ proktaḥ svayambhuvā .. 21.49 ..

1.21.p57

caturviṃśatimaścāpi hyākūtiḥ kalpa ucyate.
ākūtiśca tathā devī mithunaṃ sambabhūva ha .. 21.50 ..

1.21.p58

prajāḥ sraṣṭuṃ tathākūtiṃ yasmādāha prajāpatiḥ.
tasmāt sa puruṣo jñeya ākūtiḥ kalpasaṃjñitaḥ .. 21.51 ..

1.21.p59

pañcaviṃśatimaḥ kalpo vijñātiḥ parikīrttitaḥ.
vijñātiśca tathā devī mithunaṃ samprasūyate .. 21.52 ..

1.21.p60

dhyāyataḥ putrakāmasya manasyadhyātmasaṃjñitam.
vijñātaṃ vai samāsena vijñātistu tataḥ smṛtaḥ .. 21.53 ..

1.21.p61

ṣaḍ‌viṃśastu tataḥ kalpo mana ityabhidhīyate.
devī ca śāṅkarī nāma mithunaṃ samprasūyate .. 21.54 ..

1.21.p62

prajā vai cintamānasya sraṣṭukāmasya vai tadā.
yasmāt prajāsambhavanādutpannastu svayambhuvā .
tasmāt prajāsambhavanādbhāvanāsambhavaḥ smṛtaḥ .. 21.55 ..

1.21.p63

saptaviṃśatimaḥ kalpo bhāvo vai kalpasaṃjñitaḥ.
paurṇamāsī tathā devī mithunaṃ samapadyata .. 21.56 ..

1.21.p64

prajā vai sraṣṭukāmasya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ.
dhyāyatastu paraṃ dhyānaṃ paramātmānamīśvaram .. 21.57 ..

1.21.p65

agnistu maṇḍalībhūtvā raśmijālasamāvṛtaḥ .
bhuvandivañcaviṣṭabhya dīpyate sa mahāvapuḥ .. 21.58 ..

1.21.p66

tato varṣasahasrānte sampūrṇe jyotimaṇḍale.
āviṣṭayā sahotpannamapaśyat sūryamaṇḍalam .. 21.59 ..

1.21.p67

yasmādadṛśyo bhūtānāṃ brahmaṇā parameṣṭhinā.
dṛṣṭastu bhagavān devaḥ sūryyaḥ sampūrṇamaṇḍalaḥ .. 21.60 ..

1.21.p68

sarvve yogāśca mantrāśca maṇḍalena sahotthitāḥ.
yasmāt kalpo hyayaṃ dṛṣṭastasmāttaṃ darśa mucyate .. 21.61 ..

1.21.p69

yasmānmanasi sampūrṇo brahamaṇaḥ parameṣṭhinaḥ.
purā vai bhagavān somaḥ paurṇamāsī tataḥ smṛtā .. 21.62 ..

1.21.p70

tasmāttu parvadarśe vai paurṇamāsañca yogibhiḥ.
ubhayoḥ pakṣayorjyeṣṭhamātmano hitakāmyayā .. 21.63 ..

1.21.p71

darśañca paurṇamāsañca ye yajanti dvijātayaḥ.
na teṣāṃ punarāvṛttirbrahmalokāt kadācana .. 21.64 ..

1.21.p72

yo'nāhitāgniḥ prayato vīrādhvānaṃ gatopi vā .
samādhāya manastīvraṃ mantramuccārayecchanaiḥ .. 21.65 ..

tvamagne rudro asuro mahī divastvaṃ śarvvo mārutaṃ pṛṣṭa īśiṣe. *
tvaṃ pāśagandharvvaśiṣaṃ pūṣā vidhattapāsinā.
ityeva mantraṃ manasā samyaguccārayeddvijaḥ.
agniṃ praviśate yastu rudralokaṃ sa gacchati .. 21.66 ..

1.21.p74

somaścāgnistu bhagavān kālo rudra iti śrutiḥ.
tasmādyaḥ praviśedagniṃ sa rudrānna nivarttate .. 21.67 ..

1.21.p75

aṣṭāviṃśatimaḥ kalpo bṛhadityabhisaṃjñitaḥ.
brahmaṇaḥ putrakāmasya sraṣṭhukāmasya vai prajāḥ.
dhyāyamānasya manasā bṛhatsāma rathantaram .. 21.68 ..

1.21.p76

yasmāttatra samutpanno bṛhataḥ sarvvatomukhaḥ.
tasmāttu bṛhataḥ kalpo vijñeyastattvacintakaiḥ .. 21.69 ..

1.21.p77

aṣṭāśītisahasrāṇāṃ yojanānāṃ pramāṇataḥ .
rathantarantuvijñeyaṃ paramaṃ sūryyamaṇḍalam.
tasmādaṇḍantu vijñeyamabhedyaṃ sūryamaṇḍalam .. 21.70 ..

1.21.p78

yatsūryyamaṇḍalañcāpi bṛhatsāma tu bhidyate.
bhitvā caivaṃ dvijā yānti yogātmāno dṛḍhavratāḥ.
saṅghātamupanītāśca anye kalpā rathantare .. 21.71 ..

1.21.p79

ityetattu mayā proktaṃ citramadhyātmadarśanam.
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kalpānāṃ vistaraṃ śubham .. 21.72 ..

1.21.p80

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte kalpanirūpaṇaṃ nāmaikaviṃśodhyāyaḥ .. 21 ..

1.21.p81

1.21.66 tvamagne iti

1.21.1

tvamagne rudro asuro maho divastvaṃ śardho mārutaṃ pṛkṣa īśiṣe .
tvaṃ vātairaruṇairyāsi śaṃgayastvaṃ pūṣā vidhataḥ pāsi nu tmanā ..ṛ. 2.1.6, taisaṃ. 1.3.14.1..

Linked texts (2)

Saurapurāṇa — Sanskrit
Śivatattvaviveka (Appayya Dīkṣita) — Appayya Dīkṣita 1560, Sanskrit