Pramāṇa · Search · About · API

Vayupurana 1.56: adhyāyaḥ 56

Vāyupurāṇa 1.56

Language
Sanskrit

adhyāyaḥ 56

1.56.1

..śāṃśapāyana uvāca ..

1.56.2

agātkathamamāvāsyāṃ māsi māsi divaṃ nṛpaḥ.
ailaḥ purūravāḥ sūta kathaṃ vā'tarpayat pitṝn .. 56.1 ..

1.56.3

..sūta uvāca..

1.56.4

tasya cāhaṃ pravakṣyāmi prabhāvaṃ śāṃśapāyana.
ailasyādityasaṃyogaṃ somasya ca mahātmanaḥ .. 56.2 ..

1.56.5

apāṃsāramayasyendoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ.
hrāsavṛddhī pitṛmataḥ pakṣasya ca vinirṇayaḥ .. 56.3 ..

1.56.6

somāccaivāmṛtaprāptiḥ pitṝṇāṃ tarpaṇaṃ tathā.
kavyāgneścāttasomānāṃ pitṝṇāñcaiva darśanam .. 56.4 ..

1.56.7

yathā purūravāścaila tarpayāmāsa vai pitṝn.
etatsarvaṃ pravakṣyāmi parvāṇi ca yathākramam .. 56.5 ..

1.56.8

yadā tu candrasūryau tau nakṣatreṇa samāgatau.
amāvāsyānnivasata ekarātraikamaṇḍale .. 56.6 ..

1.56.9

sa gacchati tadā draṣṭuṃ divākaraniśākarau.
amāvasyāmamāvāsyāṃ mātāmahapitāmahau.
abhivādya tadā tatra kālāpekṣaḥ pratīkṣyate .. 56.7 ..

1.56.10

prasīdamānāt somācca pitrarthaṃ tatparisravāt.
ailaḥ purūravā vidvān māsi māsi prayatnataḥ.
uvāste pitṛmantaṃ taṃ sasomaṃ sa divāsthitaḥ .. 56.8 ..

1.56.11

dvilavaṃ kuhumātraṃ tu te ubhe tu vicārya saḥ.
sinīvālīpramāṇena sinīvālīmupāsakaḥ .. 56.9 ..

1.56.12

kuhūmātrāṃ kalāñcaiva jñātvopāste kuhuṃ punaḥ.
sa tadā bhānumatyeka kālāvekṣī prapaśyati .. 56.10 ..

1.56.13

sudhāmṛtaṃ kutaḥ somāt prasravenmāsatṛptaye.
daśabhiḥ pañcabhiścaiva sudhāmṛtaparisravaiḥ .. 56.11 ..

1.56.14

kṛṣṇapakṣe tadā pītvā duhyamānaṃ tathāṃśubhiḥ.
sadyaḥ pakṣaratā tena saumyena madhunā ca saḥ .. 56.12 ..

1.56.15

nirvāpaṇārthaṃ dattena pitreṇa vidhinā nṛpaḥ.
sudhāmṛtena rājendrastarpayāmāsa vai pitṝn.
saumyā barhiṣadaḥ kāvyā agniṣvāttāstathaiva ca .. 56.13 ..

1.56.16

ṛturagnistu yaḥ proktaḥ sa tu saṃvatsaro mataḥ.
jajñire hyṛtavastasmādṛtubhyaścārttavāśca ye . 56.14 ..

1.56.17

ārttavā hyarddhamāsākhyāḥ pitaro hyabdasūnavaḥ.
ṛtuḥ pitāmahā māsā ṛtuścaivābhdasūnavaḥ .. 56.15 ..

1.56.18

prapitāmahāstu vai devāḥ pañcābdā brahmaṇaḥ sutāḥ.
saumyāstu saumyajā jñeyāḥ kāvyā jñeyāḥ kaveḥ sutāḥ .. 56.16 ..

1.56.19

upahūtāḥ smṛtāḥ devāḥ somajāḥ somapāstathā.
ājyapāstu smṛtāḥ kāvyāstṛpyanti pitṛjātayaḥ .. 56.17 ..

1.56.20

kāvyā barhiṣadaścaiva agniṣvāttāśca te tridhā.
gṛhasthā ye ca yajvānā ṛturbarhiṣado dhruvam .. 56.18 ..

1.56.21

gṛhasthāścāpi yajvānā agniṣvāttāstathārttavāḥ.
aṣṭakāpatayaḥ kāvyāḥ pañcābdāstānnibodhata .. 56.19 ..

1.56.22

eṣāṃ saṃvatsaro hyagniḥ sūryastu parivatsaraḥ.
soma īdvatsaraḥ prokto vāyuścaivānuvatsaraḥ .. 56.20 ..

1.56.23

rudrastu vatsarasteṣāṃ pañcābdā ye yugātmakāḥ.
lekhāśvaivoṣmapāścaiva divākīrtyāśca te smṛtāḥ .. 56.21 ..

1.56.24

ete pibantyamāvāsyāṃ māsi māsi sudhāṃ divi .
tāṃstena tarpayāmāsa yāvadāsīt purūravāḥ .. 56.22 ..

1.56.25

yasmāt prasravate somānmāsi māsi nibodhata.
tasmāt sudhāmṛtaṃ dvai pitṝṇāṃ somapāyinām .. 56.23 ..

1.56.26

evaṃ tadamṛtaṃ saumyaṃ sudhā ca madhu caiva ha .
kṛṣṇapakṣe yathā cendoḥ kalāḥ pañcadaśa kramāt .. 56.24 ..

1.56.27

pibantyambumayīrde vāstrayastriṃśattu chandajāḥ.
pītvā ca māsaṃ gacchanti caturddaśyāṃ sudhāmṛtam .. 56.25 ..

1.56.28

ityevaṃ pīyamānastu daivataiśca niśākaraḥ.
samāgacchadamāvāsyāṃ bhāge pañcadaśe sthitaḥ .. 56.26.
suṣumnāpyāyitañcaiva amāvāsyāṃ yathākramam.
pibanti dvikalaṃ kālaṃ pitaraste sudhāmṛtam .. 56.27 ..

1.56.29

tataḥ pītakṣaye some sūryo'sāvekaraśminā.
āpyāyayatsuṣumnena pitṝṇāṃ somapāyinām .. 56.28 ..

1.56.30

niḥśeṣāyāṃ kalāyāntu somamāpyāyayat punaḥ.
suṣumnāpyāyamānasya bhāgaṃ bhāga mahaḥkramāt.
kalāḥ kṣīyanti tāḥ kṛṣṇāḥ śuklāścāpyāyayanti ca .. 56.29 ..

1.56.31

evaṃ sūryasya vīryeṇa candrasyāpyāyitā tanuḥ.
dṛśyate paurṇamāsyāṃ vai śuklaḥ sampūrṇamaṇḍalaḥ.
saṃsiddhirevaṃ somasya pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ .. 56.30 ..

1.56.32

ityeṣa pitṛmān somaḥ smṛta idvatsaraḥ kramāt .
krāntaḥ paṃcadaśaiḥ sārddhaṃ sudhā mṛtaparisravaiḥ .. 56.31 ..

1.56.33

ataḥ parvāṇi vakṣyāmi parvaṇāṃ sandhayastathā.
granthimanti yathā parvāṇīkṣuveṇvorbhavantyuta .. 56.32 ..

1.56.34

tathārddhamāsaparvāṇi śuklakṛṣṇāni vai viduḥ.
pūrṇāmāvāsyayorbhedairgranthiryā sandhayaśca vai .
arddhamāsāstu parvāṇi tṛtīyāprabhṛtīni tu .. 56.33 ..

1.56.35

agnayādhānakriyā yasmāt kriyate parvasandhiṣu.
sāyāhne pratipaccaiva sa kālaḥ paurṇamāsikaḥ .. 56.34 ..

1.56.36

vyatīpāte sthite sūrye lesorddhantu yugāntare.
yugāntarodite caiva lekhorddhaṃ śaśinaḥ kramāt .. 56.35 ..

1.56.37

paurṇamāse vyatīpāte yadīkṣete parasparam.
yasminkāle sa sīmānte sa vyatīpāta eva tu .. 56.36 ..

1.56.38

kālaṃ sūryasya nirddeśaṃ dṛṣṭvā saṅkhyā tu sarpati.
sa vai pathaṃ kriyākālaḥ kālātsadyo vidhīyate .. 56.37 ..

1.56.39

pūrṇendoḥ pūrṇapakṣe tu rātrisandhiṣu pūrṇimā.
yasmāttāmanupaśyanti pitaro daivataiḥ saha.
tasmādanumatirnāma pūrṇimā prathamā smṛtā .. 56.38 ..

1.56.40

atyarthaṃ bhrājate yasmāt paurṇamāsyānniśākaraḥ.
rañjanāccaiva candrasya rāketi kavayo viduḥ .. 56.39 ..

1.56.41

amā vasetāmṛkṣe tu yadā candradivākarau.
ekāṃ pañcadaśīṃ rātrimamāvāsyā tataḥ smṛtā .. 56.40 ..

1.56.42

tato'parasya tairvyaktaḥ paurṇamāsyāṃ niśākaraḥ.
yadīkṣate vyatīpāte divā pūrṇe parasparam.
candrārkāvaparāhne tu pūrṇātmānau tu pūrṇimā .. 56.41 ..

1.56.43

vicchinnāṃ tāmamāvāsyāṃ paśyataśca samāgatau.
anyonyaṃ candrasūryau tau yadā taddarśa ucyate .. 56.42 ..

1.56.44

dvau dvau lavāvamāvāsyāṃ yaḥ kālaḥ parvasandhiṣu.
dvākṣaraṃ kuhumātraṃ tu evaṃ kālastu sa smṛtaḥ.
naṣṭacandrā pyamāvāsyā madhyasūryeṇa saṅgatā .. 56.43 ..

1.56.45

divasārddhena rātryarddhaṃ sūryaṃ prāpya tu candramāḥ.
sūryeṇa sahasā muktiṃ gatvā prātastanotsavau .
dvau kālau saṅgamaścaiva madhyāhne niṣpatedraviḥ .. 56.44 ..

1.56.46

pratipacchuklapakṣasya candramāḥ sūryamaṇḍalāt.
nirmucyamānayormadhye tayormaṇḍalayostu vai .. 56.45 ..

1.56.47

sa tadā hyāhuteḥ kālo darśasya ca vaṣaṭkriyā.
etadṛtumukhaṃ jñeyamamāvāsyāsya parvaṇaḥ .. 56.46 ..

1.56.48

divā parvaṇyamāvāsyāṃ kṣīṇendau bahule tu vai.
tasmāddivā hyamāvāsyāṃ gṛhyate'sau divākaraḥ.
gṛhyate vai divā hyasmādamāvāsyāṃ divikṣayaiḥ .. 56.47 ..

1.56.49

kalānāmapi vai tāsāṃ bahumānyājaḍātmakaiḥ.
tithīnāṃ nāma dheyāni vidvadbhiḥ saṃjñitāni vai .. 56.48 ..

1.56.50

darśayetāmathānyonyaṃ sūryācandramasāvubhau .
niṣkrāmatyatha tenaiva kramaśaḥ sūryamaṇḍalāt .. 56.49 ..

1.56.51

dvilavena hyaho rātraṃ bhāskaraṃ spṛśate śaśī.
sa tadā hyāhuteḥ kālo darśasya ca vaṣaṭ‌kriyā .. 56.50 ..

1.56.52

kuheti kokirenokto yaḥ kālaḥ paricihnitaḥ.
tatkālasaṃjñitā yasmādamāvāsyā kuhuḥ smṛtā .. 56.51 ..

1.56.53

sinīvālīpramāṇena kṣīṇaśeṣo niśākaraḥ.
amāvāsyāṃ viśatyarkaṃ sinīvālī tataḥ smṛtā .. 56.52 ..

1.56.54

parvaṇaḥ parvakālastu tulyo vai tu vaṣaṭ‌kriyā.
candrasūryavyatīpāte ubhe te pūrṇime smṛte .. 56.53 ..

1.56.55

pratipatpañcadaśyośca parvakālo dvimātrakaḥ.
kālaḥ kuhusinīvālyoḥ samudro dvilavaḥ smṛtaḥ .. 56.54 ..

1.56.56

arkāgnimaṇḍale some parvakālaḥ kalāśrayaḥ.
evaṃ sa śukrapakṣo vai rajanyāḥ parvasandhiṣu .. 56.55 ..

1.56.57

sampūrṇamaṇḍalaḥ śrīmāṃścandramā uparajyate.
yasmādāpyāyate somaḥ pañcadaśyāntu pūrṇimā .. 56.56 ..

1.56.58

daśabhiḥ pañcabhiścaiva kalābhirdivasakramāt.
tasmāt kalā pañcadaśī some nāsti tu ṣoḍaśī.
tasmātsomasya bhavati pañcadaśyāṃ mahākṣayaḥ .. 56.57 ..

1.56.59

ityete pitaro devāḥ somapāḥ somavarddhanāḥ.
ārttavā ṛtavo yasmātte devā bhāvayanti ca .. 56.58 ..

1.56.60

ataḥ pitṝn pravakṣyāmi māsaśrāddhabhujastu ye.
teṣāṃ gatiñca sattvañca gatiṃ śrāddhasya caiva hi .. 56.59 ..

1.56.61

na mṛtānāṃ gatiḥ śakyā vijñātuṃ punarāgatiḥ.
tapasāpi prasiddhena kiṃ punarmāṃsacakṣuṣā .. 56.60 ..

1.56.62

śrāddhadevān pidṝnetān pitaro laukikāḥ smṛtāḥ.
devāḥ saumyāśca yajvānaḥ sarve caiva hyayonijāḥ .. 56.61 ..

1.56.63

devāste pitaraḥ sarve devāstān bhāvayantyuta.
manuṣyāḥ pitaraścaiva tebhyo'nye laukikāḥ smṛtāḥ .. 56.62 ..

1.56.64

pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ.
yajvāno ye tu some na somavantastu te smṛtāḥ .. 56.63 ..

1.56.65

ye yajvānaḥ smṛtāsteṣāṃ te vai barhiṣadaḥ smṛtāḥ.
karmasveteṣu yuktāste tṛpyantyādehasambhavāt .. 56.64 ..

1.56.66

agniṣvāttāḥ smṛtāsteṣāṃ homino yājyayājinaḥ.
ye vāpyāśramadharmeṇa prasthāneṣu vyavasthitāḥ .. 56.65 ..

1.56.67

ante ca naiva sīdanti śraddhāyuktena karmaṇā.
brahmacaryeṇa tapasā yajñena prajayā ca vai .. 56.66 ..

1.56.68

śraddhayā vidyayā caiva pradānena ca saptadhā.
karmasveteṣu ye yuktā bhavantyā devapātanāt .. 56.67 ..

1.56.69

devaistaiḥ pitṛbhiḥ sārddhaṃ sūkṣmakaiḥ somapāyakaiḥ.
svargatā divi modante pitṛmantamupāsate .. 56.68 ..

1.56.70

prajāvatāṃ praśaṃsaiva smṛtā siddhā kriyāvatām.
teṣāṃ nivāpadattānnaṃ tatkulīnaiśca bāndhavaiḥ .. 56.69 ..

1.56.71

māsaṃ śrāddhabhujastṛpti labhante somalaukikāḥ.
ete manuṣyāḥ pitaro māsi śrāddha bhujastu te .. 56.70 ..

1.56.72

tebhyo'pare tu ye cānye saṅkīrṇāḥ karmayoniṣu.
bhraṣṭāścāśramadharmebhyaḥ svadhāsvāhāvivarjitāḥ .. 56.71 ..

1.56.73

bhinnadehā durātmanaḥ pretabhūtā yamakṣaye.
svakarmāṇyeva śocanti yātanāsthānamāgatāḥ .. 56.72 ..

1.56.74

dīrghāyuṣo'tiśuṣkāśca vivarṇāśca vivāsasaḥ.
kṣutpipāsāparītāśca vidravanti itastataḥ .. 56.73 ..

1.56.75

saritsarastaḍāgāni vāpiścaiva jalepsavaḥ.
parānnāni ca lipsante kampamānāstatastataḥ .. 56.74 ..

1.56.76

sthāneṣu pācyamānāśca yātāyāteṣu teṣu vai.
śālmalau vaitaraṇyāñca kumbhīpākeṣu teṣu ca .. 56.75 ..

1.56.77

karambhavālukāyāñca asipatravane tathā.
śilāsampeṣaṇe caiva pātyamānāḥ svakarmabhiḥ .. 56.76 ..

1.56.78

tatra sthānāni teṣāṃ vai duḥkhānāmapyanākavat.
teṣāṃ lokāntarasthānāṃ vividhairnāmagotrataḥ .. 56.77 ..

1.56.79

bhūmyāpasavyadarbheṣu dattvā piṇḍatrayantu vai.
pati tāṃstarpayante ca pretasthāneṣvadhiṣṭhitāḥ .. 56.78 ..

1.56.80

aprāptā yātanāsthānaṃ sṛṣṭā ye bhuvi pañcadhā.
paścādisthāvarānteṣu bhūtānāṃ teṣu karmasu .. 56.79 ..

1.56.81

nānārūpāsu jātīṣu tiryagyoniṣu cātiṣu.
yadāhārā bhavantyete tāsu tāsviha yoniṣu.
tasmistasmiṃstadāhāraṃ śrāddhadattopatiṣṭhati .. 56.80 ..

1.56.82

kāle nyāyāgataṃ pātraṃ vidhinā pratipāditam.
prāpnotyannaṃ yathā dattaṃ bandhuryatrāvatiṣṭhate .. 56.81 ..

1.56.83

yathā goṣu pranaṣṭāsu vatso vindati mātaram.
tathā śrāddhe tadiṣṭānāṃ mantraḥ prāpayate pitṝn .. 56.82 ..

1.56.84

evaṃ hyavikalaṃ śrāddhaṃ śrāddhadattantu mantrataḥ.
sanatkumāraḥ provāca paśyan divyena cakṣuṣā.
gatāgatijñaḥ pretānāṃ mantraḥ prāpayate pitṝn .. 56.83 ..

1.56.85

bahvīkāsvoṣmapāścaiva divākīrtyāśca te smṛtāḥ.
kṛṣṇapakṣastvahasteṣāṃ śuklaḥ svaprāya śarvarī .. 56.84 ..

1.56.86

itye te pitaro devā devāśca pitaraśca vai.
ṛtārttavā aneke tu anyonyapitaraḥ smṛtāḥ .. 56.85 ..

1.56.87

ete tu pitaro devā mānuṣāḥ pitaraśca ye.
prīteṣu teṣu prīyante śraddhāyuktena karmaṇā .. 56.86 ..

1.56.88

ityevaṃ pitaraḥ proktāḥ pidṝṇāṃ somapāyinām.
etat pitṛmatatvaṃ hi purāṇe niścayo mataḥ .. 56.87 ..

1.56.89

ityarkapitṛ somānāmailasya ca samāgamaḥ.
sudhāmṛtasya cāvāptiḥ pitṝṇāñcaiva tarpaṇam .. 56.88 ..

1.56.90

pūrṇimāvāsyayoḥ kālaḥ pitṝṇāṃ sthānameva ca.
samāsātkīrttitastubhyameṣa sargaḥ sanātanaḥ .. 56.89 ..

1.56.91

vaiśvarūpyantu sarvasya kathita़ñcaikadeśikam.
na śakyaṃ parisaṅkhyātuṃ śraddheyaṃ bhūtimicchatā .. 56.90 ..

1.56.92

svāyambhuvasya hītyeṣa sargaḥ krānto mayātra vai.
vistareṇānupūrvyā ca bhūyaḥ kiṃ varṇayāmyaham .. 56.91 ..

1.56.93

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte pitṛvarṇanaṃ nāma ṣacpañcāśo'dhyāyaḥ .. 56 ..

Linked texts (8)