Vayupurana 1.61: adhyāyaḥ 61
Vāyupurāṇa 1.61
- Language
- Sanskrit
adhyāyaḥ 61
1.61.1
..ṛṣaya ūcuḥ..
1.61.2
bhāradvājo yājñavalkyo gālakiḥ sālakistathā.
dhīmān śatabalākaśca naigamaśca dvijottamaḥ .. 61.1 ..
1.61.3
bāṣkaliśca bharadvājastisraḥ provāca saṃhitāḥ.
rathītaro niruktañca punaścakre caturthakam .. 61.2 ..
1.61.4
trayastasyābhavañchiṣyā mahātmāno guṇānvitāḥ.
dhīmānnandāyanīyaśca pannagāriśca buddhimān.
tṛtīyaścāryavaste ca tapasā śaṃsitavratāḥ .. 61.3 ..
1.61.5
vītarāgā mahātejāḥ saṃhitājñānapāragāḥ.
ityete bahvṛcāḥ proktāḥ saṃhitā yaiḥ pravarttitāḥ .. 61.4 ..
1.61.6
vaiśampāyanagotro'sau yajurvedaṃ vyakalpayat.
ṣaḍaśītiśca tasyāpi saṃhitānāṃ vikalpakāḥ .. 61.5 ..
1.61.7
śiṣyebhyaḥ pradadau tāśca jagṛhuste vidhānataḥ.
ekastatra parityakto yājñavalkyo mahātapāḥ.
ṣaḍaśītiśca tasyāpi saṃhitānāṃ vikalpakāḥ .. 61.6 ..
1.61.8
sarveṣāmeva teṣāṃ vai tridhā bhedāḥ prakīrttitāḥ.
tridhā bhedāstu te proktā bhede'sminnavame śubhe .. 61.7 ..
1.61.9
udīcyā madhyadeśāśca prācyāścaiva pṛthagvidhāḥ.
śyāmāyanirudīcyānāṃ pradhānaḥ sambabhūva ha .. 61.8 ..
1.61.10
madhya deśapratiṣṭhānāmāruṇiḥ prathamaḥ stutaḥ.
ālambirādiḥ prācyānāntrayodaśyādayastu te .. 61.9 ..
1.61.11
ityete carakāḥ proktāḥ saṃhitāvādino dvijāḥ.
ṛṣaya stadvacaḥ śrutvā sūtaṃ jijñāsavo'bruvan .. 61.10 ..
1.61.12
carakādhvaryavaḥ kena kāraṇaṃ brūhi tattvataḥ.
kiñcīrṇaṃ kasya hetośca vācakatvañca bhejire.
ityuktaḥ prāha teṣāṃ sa carakatvamabhūdyathā .. 61.11 ..
1.61.13
..sūta uvāca ..
1.61.14
kāryamāsīdṛṣīṇāñca kiñcidbrāhmaṇasattamāḥ.
merupṛṣṭhaṃ samāsādya taistadā tviti mantritam .. 61.12 ..
1.61.15
yo no'tra saptarātreṇa nāgacched dvijasattamāḥ.
sa kuryādbrahmavadhyāṃ vai samayo naḥ prakīrtitaḥ .. 61.13 ..
1.61.16
tataste sagaṇāḥ sarve vaiśampāyana varjitāḥ.
prayayuḥ saptarātreṇa yatra sandhiḥ kṛto'bhavat .. 61.14 ..
1.61.17
brāhmaṇānāntu vacanādbrahmavadhyāñcakāra saḥ .
śiṣyānatha samānīya sa vaiśaṇpāyano'bravīt .. 61.15 ..
1.61.18
brahmavadyāñcaradhvaṃ vai matkṛte dvijasattamāḥ.
sarve yūyaṃ samāgamya brūta me taddhitaṃ vacaḥ .. 61.16 ..
1.61.19
..yājñavalkya uvāca..
1.61.20
ahameva cariṣyāmi tiṣṭhantu munayastvime.
balañcotthāpayiṣyāmi tapasā svena bhāvitaḥ .. 61.17 ..
1.61.21
evamuktastataḥ kruddho yājñavalkyamathābravīt .
uvāca yattvayādhītaṃ sarvaṃ pratyarpayasva me .. 61.18 ..
1.61.22
evamuktaḥ sa rūpāṇi yajūṃṣi pradadau guroḥ.
rudhireṇa tathāktāni charditvā brahmavittamaḥ .. 61.19 ..
1.61.23
tataḥ sa dhyānamāsthāya sūryamārādhayad dvijāḥ .
sūryabrahma yaducchinnaṃ khaṃ gatvā pratitiṣṭhati .. 61.20 ..
1.61.24
tato yāni gatānyūrddhvaṃ yajūṃṣyādityamaṇḍalam.
tāni tasmai dadau tuṣṭaḥ sūryo vai brahmarītaye.
aśva rūpāya mārtaṇḍo yājñavalkyāya dhīmate .. 61.21 ..
1.61.25
yajūṃṣyadhīyante yāni brāhmaṇā yena kena ca.
aśvarūpāya dattāni tataste vājino'bhavan .. 61.22 ..
1.61.26
brahmahatyā tu yaiścīrṇā caraṇāccarakāḥ smṛtāḥ .
vaiśampāyanaśiṣyāste carakāḥ samudāhṛtāḥ .. 61.23 ..
1.61.27
ityete carakāḥ proktā vājinastānnibodhata.
yājñavalkyasya śiṣyāste kaṇvavaidheyaśālinaḥ .. 61.24 ..
1.61.28
madhyandinaśca śāpeyī vidigdhaścāpya uddalaḥ.
tāmrāyaṇaśca vātsyaśca tathā gālavaśaiśirī.
āṭavī ca tathā parṇī vīraṇī saparāyaṇaḥ .. 61.25 ..
1.61.29
ityete vājinaḥ proktā daśa pañca ca saṃsmṛtāḥ.
śatamekādhikaṃ kṛtsnaṃ yajuṣāṃ vai vikalpakāḥ .. 61.26 ..
1.61.30
putramadhyāpayāmāsa sumantumatha jaiminiḥ.
sumantuścāpi sutvānaṃ putramadhyāpayatprabhuḥ.
sukarmāṇaṃ sutaṃ sutvā putramadhyāpayatprabhuḥ .. 61.27 ..
1.61.31
sa sahasramadhītyāśu sukarmāpyatha saṃhitāḥ.
provācātha sahasrasya sukarmā sūryavarcasaḥ .. 61.28 ..
1.61.32
anadhyāyeṣvadhīyānāṃstāñjaghāna śatakratuḥ.
prāyopaveśamakarottato'sau śiṣyakāraṇāt .. 61.29 ..
1.61.33
kruddhaṃ dṛṣṭvā tataḥ śakro varamasmai dadau punaḥ.
bhāvinau te mahāvīryau śiṣyāvanalavarcasau .. 61.30 ..
1.61.34
adhīyānau mahāprājñau sahasraṃ sahitāvubhau.
etau surau mahābhāgau mā krudhya dvijasattama .. 61.31 ..
1.61.35
ityuktvā vāsavaḥ śrīmānsukarmāṇaṃ yaśasvinam.
śāntakrodhaṃ dvijaṃ dṛṣṭvā tatraivāntaradhīyata .. 61.32 ..
1.61.36
tasya śiṣyo bhaveddhīmānpauṣyañjī dvijasattamāḥ.
hiraṇyanābhaḥ kauśikyau dvitīyo'bhūnnarādhipaḥ .. 61.33 ..
1.61.37
adhyāpayattu pauṣyañjī sahasrārddhantu saṃhitāḥ.
tenānyodīcyasāmānyāḥ śiṣyāḥ pauṣyañjinaḥ śubhāḥ .. 61.34 ..
1.61.38
śatāni pañca kauśikyaḥ saṃhitānāñca vīryavān.
śiṣyā hiraṇyanābhasya smṛtāste prācyasāmagāḥ .. 61.35 ..
1.61.39
lokākṣī kuthumiścaiva kuśītī lāṅgalistathā.
pauṣyañjiśiṣyāścatvārasteṣāṃ bhedānnibodhata .. 61.36 ..
1.61.40
rāṇāyanīyaḥ sa hi taṇḍiputrastasmādanyo mūlacārī suvidvān.
sakatiputraḥ sahasātyaputra etān bhedān vitta lokākṣiṇastu .. 61.37 ..
1.61.41
trayastu kuthumeḥ putrā auraso rasapāsaraḥ.
bhāgavittiśca tejasvī trividhāḥ kauthumāḥ smṛtāḥ .. 61.38 ..
1.61.42
śauridyuḥ śrṛṅgiputraścadvāvetau caritavratau.
rāṇāyanīyaḥ saumitriḥ sāmavedaviśāradau .. 61.39 ..
1.61.43
provāca saṃhitāstisraḥ śrṛṅgiputro mahātapāḥ.
cailaḥ prācīnayogaśca surālaśca dvijottamāḥ .. 61.40 ..
1.61.44
provāca saṃhitāḥ ṣaṭtu pārāśaryastu kauthumaḥ.
āsurāyaṇavaiśākhyau vedavṛddhaparāyaṇau .. 61.41 ..
1.61.45
prācīnayogaputraśca buddhimāṃśca patañjaliḥ.
kauthumasya tu bhedāste pārāśaryasya ṣaṭ smṛtāḥ.
lāṅgaliḥ śālihotraśca ṣaṭ ṣaṭ provāca saṃhitāḥ .. 61.42 ..
1.61.46
bhālukiḥ kāmahāniśca jaiminirlomagāyinaḥ.
kaṇḍaśca kolahaścaiva ṣaḍete lāṅgalāḥ smṛtāḥ.
ete lāṅgalinaḥ śiṣyāḥ saṃhitā yaiḥ prasādhitāḥ .. 61.43 ..
1.61.47
tato hiraṇyanābhasya kṛtaśiṣyo nṛpātmajaḥ .
so'karocca caturviṃśatsaṃhitā dvipadāṃ varaḥ .
provāca caiva śiṣyebhyo yebhyastāṃśca nibodhata .. 61.44 ..
1.61.48
rāḍaśca mahavīryaśca pañcamo vāhanastathā.
tālakaḥ pāṇḍakaścaiṣa kāliko rājikastathā.
gautamaścājabastaśca somarājāpatattataḥ .. 61.45 ..
1.61.49
pṛṣṭhagnaḥ parikṛṣṭaśca ulūkhalaka eva ca.
yavīyasaśca vaiśālo aṃgulīyaśca kauśikaḥ .. 61.46 ..
1.61.50
sālimañjarisatyaśca kāpīyaḥ kānikaśca yaḥ.
parāśaraśca dharmātmā iti krāntāstu sāmagāḥ .. 61.47 ..
1.61.51
sāmagānāntu sarveṣāṃ śreṣṭhau dvau tu prakīrttitau.
pauṣyañjiśca kṛtiścaiva saṃhitānāṃ vikalpakau .. 61.48 ..
1.61.52
atharvāṇaṃ dvidhā kṛtvā sumanturadadad dvijāḥ .
kabandhāya punaḥ kṛtsraṃ sa ca vidyādyathākramam .. 61.49 ..
1.61.53
kabandhastu dvidā kṛtvā pathyāyaikaṃ punardadau.
dvitīyaṃ vedasparśāya sa caturddhākarot punaḥ .. 61.50 ..
1.61.54
modo brahmabalaścaiva pippalādastathaiva ca.
śaukāyaniśca dharmajñaścaturthastapanaḥ smṛtaḥ.?
vedasparśasya catvāraḥ śiṣyāstvete dṛḍhavratāḥ .. 61.51 ..
1.61.55
punaśca trividhaṃ viddhi pathyānāṃ bhedamuttamam.
jājaliḥ kumudādiśca tṛtīyaḥ śaunakaḥ smṛtaḥ .. 61.52 ..
1.61.56
śaunakastu dvidhā kṛtvā dadāvekantu babhrave.
dvitīyāṃ saṃhitāṃ dhīmānsaindhavāyanasaṃjñite .. 61.53 ..
1.61.57
saindhavo muñjakeśāya bhinnā sā ca dvidhā punaḥ.
nakṣatra kalpo vaitānastṛtīyaḥ saṃhitānidhiḥ.
caturtho'ṅgirasaḥ kalpaḥ śāntikalpaśca pañcamaḥ .. 61.54 ..
1.61.58
śreṣṭhastvatharvaṇo hyete saṃhitānāṃ vikalpanāḥ.
ṣaṭśaḥ kṛtvā mayāpyuktaṃ purāṇamṛṣisattamāḥ .. 61.55 ..
1.61.59
ātreyaḥ sumatirdhīmānkāśyapo hyakṛtavraṇaḥ.
bhāradvājo'gnivarcāśca vasiṣṭho mitrayuśca yaḥ .
sāvarṇiḥ somadattistu suśarmā śāṃśapāyanaḥ .. 61.56 ..
1.61.60
ete śiṣyā mama brahman purāṇeṣu dṛḍhavratāḥ.
tribhistisraḥ kṛtāstisraḥ saṃhitāḥ punareva hi .. 61.57 ..
1.61.61
kāśyapaḥ saṃhitākarttā sāvarṇiḥ śāṃśapāyanaḥ.
sāmikā ca caturthīsyātsā caiṣā pūrvasaṃhitā .. 61.58 ..
1.61.62
sarvāstā hi catuṣpādāḥ sarvāścaikārthavācikāḥ.
pāṭhāntare pṛthagbhūtā vedaśākhā yathā tathā.
catuḥsāhasrikāḥ sarvāḥ śāṃśapāyanikāmṛte .. 61.59 ..
1.61.63
lomaharṣaṇikā mūlāstataḥ kāśyapikāḥ parāḥ.
sāvarṇikāstṛtīyāstā yajurvākyārthapaṇḍitāḥ .. 61.60 ..
1.61.64
śāṃśapāyanikāścānyā nodanārthavibhūṣitāḥ .
sahasrāṇi ṛcāmaṣṭau ṣaṭśatāni tathaiva ca .. 61.61 ..
1.61.65
etāḥ pañacadaśānyāśca daśānyā daśabhistathā.
vālakhilyāḥ samapraikhāḥ (ṣāḥ) sasāvarṇāḥ prakīrtitāḥ .. 61.62 ..
1.61.66
aṣṭau sāmasahasrāṇi sāmāni ca caturddaśa.
āraṇyakaṃ sahomañca etādgāyanti sāmagāḥ .. 61.63 ..
1.61.67
dvādaśaiva sahasrāṇi chanda ādhvaryavaṃ smṛtam.
yajuṣāṃ brāhmaṇānāñca yathā vyāso vyakalpayat .. 61.64 ..
1.61.68
sagrāmyāraṇyakantatsyātsamantrakaraṇaṃ tathā.
ataḥ paraṃ kathānāntu pūrvā iti viśeṣaṇam .. 61.65 ..
1.61.69
grāmyāraṇyaṃ samantrañca ṛgbrāhmaṇayajuḥ smṛtam.
tathā hāridravīyāṇāṃ khilānyupakhilāni ca.
tathaiva taittirīyāṇāṃ parakṣudrā iti smṛtam .. 61.66 ..
1.61.70
dve sahasre śatanyūne vede vājasaneyake.
ṛggaṇaḥ pari saṃkhyāto brāhmaṇantu caturguṇam .. 61.67 ..
1.61.71
aṣṭau sahasrāṇi śatāni cāṣṭau aśītiranyānyadhikaśca pādaḥ.
etatpramāṇaṃ yajuṣāmṛcāñca saśukriyaṃ sākhila yājñavalkyam .. 61.68 ..
1.61.72
tathā caraṇavidyānāṃ pramāṇaṃ saṃhitāṃ śrṛṇu.
ṣaṭsāhasramṛcāmuktamṛcaḥ ṣaḍviṃśatiḥ punaḥ .
etāvadadhikaṃ teṣāṃ yajuḥ kāmaṃ vivakṣati .. 61.69 ..
1.61.73
ekādaśa sahasrāṇi daśa cānyā daśottarāḥ .
ṛcāndaśa sahasrāṇi aśītitriśatāni ca .. 61.70 ..
1.61.74
sahasramekaṃ mantrāṇāmṛcāmuktaṃ pramāṇataḥ.
etāvadbhṛguvistāramanyaccātharvikaṃ bahu .. 61.71 ..
1.61.75
ṛcāmatharvaṇāṃ pañca sahasrāṇi viniścayaḥ.
sahasramanyadvijñeyamṛṣibhirviṃśatiṃ vinā .. 61.72 ..
1.61.76
etadaṅgirasā proktanteṣāmāraṇyakaṃ punaḥ.
iti saṃkhyā prasaṃkhyātā śākhābhedāstathaiva ca .. 61.73 ..
1.61.77
karttāraścaiva śākhānāṃ bhede hetustathaiva ca.
sarvamanvantareṣvevaṃ śākhābhedāḥ samāḥ smṛtāḥ .. 61.74 ..
1.61.78
prājāpatyā śrutirnityā tadvikalpāstvime smṛtāḥ.
anityabhāvāddevānāṃ mantrotpattiḥ punaḥ punaḥ .. 61.75 ..
1.61.79
manvantarāṇāṃ kriyate surāṇāṃ nāmaniścayaḥ.
dvāpareṣu punarbhedāḥ śrutānāṃ parikīrttitāḥ .. 61.76 ..
1.61.80
evaṃ vedaṃ tadānyasya bhagavānṛṣisattamaḥ.
śiṣyebhyaśca punardattvā tapastaptuṃ gato vanam.
tasya śiṣyapraśiṣyaistu śākhābhedāstvime kṛtāḥ .. 61.77 ..
1.61.81
aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ.
dharma śāstraṃ purāṇañca vidyāstvetāścaturdaśa .. 61.78 ..
1.61.82
āyurvedo dhanurvedo gāndharvaścaiva te trayaḥ.
arthaśāstraṃ caturthantu vidyāstvaṣṭādaśaiva tu .. 61.79 ..
1.61.83
jñeyā brahmarṣayaḥ pūrvantebhyo devarṣayaḥ punaḥ.
rājarṣayaḥ punastebhya ṛṣiprakṛtayastrayaḥ.
tebhya ṛṣiprakṛtayo munibhiḥ saṃśitavrataiḥ .. 61.80 ..
1.61.84
kaśyapeṣu vasiṣṭheṣu tathā bhṛgvaṅgiro'triṣu.
pañcasveteṣu jāyante gotreṣu brahmavādinaḥ.
yasmādṛṣanti brahmāṇantena brahmarṣayaḥ smṛtāḥ .. 61.81 ..
1.61.85
dharmasyātha pulastyasya kratośca pulahasya ca.
pratyūṣasya prabhāsasya kaśyapasya tathā punaḥ .. 61.82 ..
1.61.86
devarṣayaḥ sutāsteṣāṃ nāmatastānnibodhata.
devarṣī dharmaputrau tu naranārāyaṇānubhau .. 61.83 ..
1.61.87
vālakhilyāḥ kratoḥ putrāḥ kardamaḥ pulahasya tu.
kuberaścaiva paulastyaḥ pratyūṣasyācalaḥ smṛtaḥ .. 61.84 ..
1.61.88
parvato nāradaścaiva kaśyapasyātmajāvubhau.
ṛṣanti devān tasmātte tasmāddevarṣayaḥ smṛtāḥ .. 61.85 ..
1.61.89
mānave vaiṣaye vaṃśe ailavaṃśe ca ye nṛpāḥ.
ailā aikṣvākanābhāgā jñeyā rājarṣayastu te .. 61.86 ..
1.61.90
ṛṣanti rañjanādyasmātprajā rājarṣayastataḥ .
brahmalokapratiṣṭhāstu smṛtā brahmarṣayo matāḥ .. 61.87 ..
1.61.91
devalokapratiṣṭhāśca jñeyā devarṣayaḥ śubhāḥ.
indralokapratiṣṭhāstu sarve rājarṣayo matāḥ .. 61.88 ..
1.61.92
abhijātyā ca tapasā mantravyāharaṇaistathā.
evaṃ brahmarṣayaḥ proktā divyā rājarṣayastu ye .. 61.89 ..
1.61.93
devarṣayastathānye ca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam.
bhūtabhavyabhavajñānaṃ satyābhivyāhṛtaṃ tathā .. 61.90 ..
1.61.94
sambuddhāstu svayaṃ ye tu sambuddhā ye ca vai svayam.
tapaseha prasiddhā ye garbheyaiśca praṇoditam .. 61.91 ..
1.61.95
mantravyāhāriṇo ye ca aiśvaryātsarvagāśca ye.
ityete ṛṣibhiryuktā devadvijanṛpāstu ye .. 61.92 ..
1.61.96
etān bhāvānadhīyānā ye caite ṛṣayo matāḥ.
saptaite saptabhiścaiva guṇaiḥ saptarṣayaḥ smṛtāḥ .. 61.93 ..
1.61.97
dīrghāyuṣo mantrakṛta īśvarā divyacakṣuṣaḥ.
buddhāḥ pratyakṣadharmāṇo gotrapravartakāśca ye .. 61.94 ..
1.61.98
ṣaṭkarmābhiratā nityaṃ śālino gṛhamedhinaḥ.
tulyairvyavaharanti sma adṛṣṭaiḥ karmahetubhiḥ .. 61.95 ..
1.61.99
agrāmyairvarttayanti sma rasaiścaiva svayaṃkṛtaiḥ.
kuṭumbina ṛdvimanto bāhyāntaranivāsinaḥ .. 61.96 ..
1.61.100
kṛtādiṣu yugākhyeṣu sarveṣveva punaḥ punaḥ.
varṇāśramavyavasthānaṃ kriyante prathamantu vai .. 61.97 ..
1.61.101
prāptai tretāyugamukhe punaḥ saptarṣayastviha.
pravarttayanti ye varṇānāśramāṃścaiva sarvaśaḥ.
teṣāmevānvaye vīrā utpadyante punaḥ punaḥ .. 61.98 ..
1.61.102
jāyamāne pitā putre putraḥ pitari caiva hi.
evaṃ sametyāvicchedādvarttayantyāyugakṣayāt.
aṣṭāśītisahasrāṇi proktāni gṛhamedhinām .. 61.99 ..
1.61.103
aryamṇo dakṣiṇā ye tu pitṛyāṇaṃ samāśritāḥ.
dārāgnihotriṇaste vai ye prajāhetavaḥ smṛtāḥ .. 61.100 ..
1.61.104
gṛhamedhināñca saṃkhyeyāḥ śmaśānānyāśrayanti te.
aṣṭāśītisahasrāṇi nihitā uttarāyaṇe .. 61.101 ..
1.61.105
ye śrūyante divaṃ prāptā ṛṣayo hyūrdvaretasaḥ.
mantrabrāhmaṇakarttāro jāyante ha yugakṣaye .. 61.102 ..
1.61.106
evamāvarttamānāste dvāpareṣu punaḥ punaḥ.
kalpānāṃ bhāṣyavidyānāṃ nānāśāstrakṛtaḥ kṣaye .. 61.103 ..
1.61.107
bhaviṣye dvāpare caiva droṇirdvaipāyanaḥ punaḥ .
vedavyāso hyatīte'smin bhavitā sumahātapāḥ .. 61.104 ..
1.61.108
bhaviṣyanti bhaviṣyeṣu śākhāpraṇayanāni tu.
tasmai tadbrahmaṇā brahmatapasā prāptamavyayam .. 61.105 ..
1.61.109
tapasā karma samprāptaṃ karmaṇā hi tato yaśaḥ.
yaśasā prāpya satyaṃ hi satyenāpto hi cāvyayaḥ .. 61.106 ..
1.61.110
avyayādamṛtaṃ śukramamṛtāt sarvameva hi.
dhruvamekākṣaramidaṃ svātmanyeva vyavasthitam.
bṛhattvādbṛṃhaṇāccaiva tadbrahmetyabhidhīyate .. 61.107 ..
1.61.111
praṇavāva sthitaṃ bhūyo bhūrbhuvaḥsvariti smṛtam.
ṛgyajuḥ sāmātharvarūpiṇe brahmaṇe namaḥ .. 61.108 ..
1.61.112
jagataḥ pralayotpattau yattatkāraṇasaṃjñitam.
mahataḥ paramaṃ guhyaṃ tasmai subrahmaṇe namaḥ .. 61.109 ..
1.61.113
agādhāparamakṣayyaṃ jagatsammohanālayam.
saprakāśapravṛttibhyāṃ puruṣārthaprayojanam .. 61.110 ..
1.61.114
sāṅkhyajñānavatāṃ niṣṭhā gatiḥ saṅgadamātmanaḥ.
yattadavyaktamamṛtaṃ prakṛtibrahma śāśvatam .. 61.111 ..
1.61.115
pradhānamātmayoniśca guhyaṃ sattvañca śabdyate.
avibhāgastathā śukramakṣaraṃ bahu vācakam.
paramabrahmaṇe tasmai nityameva namo namaḥ .. 61.112 ..
1.61.116
kṛte punaḥ kriyā nāsti kuta evākṛtakriyā.
sakṛdeva kṛtaṃ sarvaṃ yadvai loke kṛtākṛtam .. 61.113 ..
1.61.117
śrotavyaṃ vai śrutaṃ vāpi tathaivāsādhusādhutā.
jñātavyañcātha mantavyaṃ spraṣṭavyaṃ bhojyameva ca.
draṣṭavyañcātha śrotavyaṃ jñātavyaṃ vātha kiñcana .. 61.114 ..
1.61.118
darśitaṃ yadanenaiva jñānaṃ tadvai surarṣiṇām .
yadvai darśitavāneṣa kastadanveṣṭumarhati .
sarvāṇi sarvānsarvāṃśca bhagavāneva so'bravīt .. 61.115 ..
1.61.119
yadā yatkriyate yena tadā tatso'bhimanyate.
yenedaṃ kriyate pūrvaṃ tadanyena vibhāvitam .. 61.116 ..
1.61.120
yadā tu kriyate kiñcitkenacidvāṅmayaṃ kvacit.
tenaiva tatkṛtaṃ pūrvaṃ karttṝṇāṃ pratibhāti vai .. 61.117 ..
1.61.121
viraktañcātiriktañca jñānājñāne priyāpriye.
dharmādharmau sukhaṃ duḥkhaṃ mṛtyuścāmṛtameva ca.
ūrddhvantiryagadhobhāgastasyaivādṛṣṭakāraṇam .. 61.118 ..
1.61.122
svāyambhuvo'tha jyeṣṭhasya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ.
pratyekavidyambhavati tretāsviha punaḥ punaḥ .. 61.119 ..
1.61.123
vyasyate hyekavidyantaddvāpareṣu punaḥ punaḥ .
brahmā caitaduvācādau tasmin vaivasvate'ntare .. 61.120 ..
1.61.124
āvarttamānā ṛṣayo yugākhyāsu punaḥ punaḥ.
kurvanti saṃhitā hyete jāyamānāḥ parasparam .. 61.121 ..
1.61.125
aṣṭāśītisahasrāṇi śrutarṣīṇāṃ smṛtāni vai.
tā eva saṃhitā hyete āvarttante punaḥ punaḥ .. 61.122 ..
1.61.126
śritā dakṣiṇapanthānaṃ ye śmaśānāni bhejire.
yuge yuge tu tāḥ śākhā vyasyante taiḥ punaḥ punaḥ .. 61.123 ..
1.61.127
dvāpareṣviva sarveṣu saṃhitāśca śrutarṣibhiḥ.
teṣāṃ gotreṣvimāḥ śākhā bhavantīha punaḥ punaḥ.
tāḥ śākhāstatra karttāro bhavantīha yugakṣayāt .. 61.124 ..
1.61.128
evameva tu vijñeyaṃ vyatītānāgateṣviha.
manvantareṣu sarveṣu śākhāpraṇayanāni vai .. 61.125 ..
1.61.129
atīteṣu atītāni varttante sāmprateṣu ca.
bhaviṣyāṇi ca yāni syurvarṇyante'nāgateṣvapi .. 61.126 ..
1.61.130
pūrveṇa paścimaṃ jñeyaṃ varttamānena cobhayam.
etena kramayogena manvantaraviniścayaḥ .. 61.127 ..
1.61.131
evaṃ devāśca pitara ṛṣayo manavaśca ye.
mantraiḥ sahorddhvaṃ gacchanti hyāvarttante ca taiḥ saha .. 61.128 ..
1.61.132
janalokātsurāḥ sarve paśukalpātpunaḥ punaḥ.
paryāptakāle samprāpte sambhūtā naiva nasya (?) tu .. 61.129 ..
1.61.133
avaśyambhāvinārthena sambadhyante tadā tu te.
tataste doṣavajjanma paśyante rāgapūrvakam .. 61.130 ..
1.61.134
nivarttate tadā vṛttisteṣāmādoṣadarśanāt .
evaṃ deva yugānīha daśakṛtvā nivarttate .. 61.131 ..
1.61.135
janalokāttapolokaṃ gacchantīhānivarttanam.
evaṃ devayugānīha vyatītāni sahasraśaḥ.
nidhanaṃ brahmaloke vai gatāni munibhissaha .. 61.132 ..
1.61.136
na śakyamānupūrvyeṇa teṣāṃ vaktuṃ savistarān .
anāditvācca kālasya asaṅkhyānācca sarvaśaḥ.
manvantarāṇyatītāni yāni kalpaiḥ purā saha .. 61.133 ..
1.61.137
pitṛbhirmunibhirdevaiḥ sārddhaṃ saptārṣibhiśca vai.
kālena pratisṛṣṭānāṃ yugānāñca nivartanam .. 61.134 ..
1.61.138
etena kramayogena kalpamanvantarāṇi tu.
saprajāni vyatītāni śataśo'tha sahasraśaḥ .. 61.135 ..
1.61.139
manvantarānte saṃhāraḥ saṃhārānte ca sambhavaḥ.
devatānāmṛṣīṇāñca manoḥ pitṛgaṇasya ca .. 61.136 ..
1.61.140
na śakyamānupūrvyeṇa vaktuṃ varṣaśatairapi.
vistarastu nisargasya saṃhārasya ca sarvaśaḥ.
manvantarasya saṃkhyāṃ tu mānuṣeṇa nibodhata .. 61.137 ..
1.61.141
devatānāmṛṣīṇāñca saṅkhyānārthaniśāradaiḥ.
triṃśatkoṭyastu saṃpūrṇāḥ saṅkhyātāḥ saṅkhyayā dvijaiḥ .. 61.138 ..
1.61.142
saptaṣaṣṭistathānyāni niyutāni ca saṅkhyayā.
viṃśatiśca sahasrāṇi kālo'yaṃ sodhikān vinā .. 61.139 ..
1.61.143
manvantarasya saṅkhyaiṣā mānuṣeṇa prakīrtitā.
vatsareṇaiva divyena pravakṣyāmyantarammanoḥ .. 61.140 ..
1.61.144
aṣṭau śatasahasrāṇi divyayā saṅkhyayā smṛtam.
dvipañcāśattathānyāni sahasrāṇyadhikāni tu .. 61.141 ..
1.61.145
caturddaśaguṇo hyeṣa kāla āhūtasaṃplavaḥ.
pūrṇaṃ yugasahasraṃ syāttadaharbrahmaṇaḥ smṛtam .. 61.142 ..
1.61.146
tatra sarvāṇi bhūtāni dagdhānyādityaraśmibhiḥ.
brahmāṇamagrataḥ kṛtvā saha devarṣidānavaiḥ.
praviśanti suraśreṣṭhaṃ devadevaṃ maheśvaram .. 61.143 ..
1.61.147
sa sraṣṭā sarvabhūtāni kalpādiṣu punaḥ punaḥ.
ityeṣa sthitikālo vai manordevarṣibhiḥ saha .. 61.144 ..
1.61.148
sarvamanvantarāṇāṃ vai pratisandhiṃ nibodhata.
yugākhyā yā samuddiṣṭā prāgevāsmin mayā tava .. 61.145 ..
1.61.149
kṛtatretādi saṃyuktaṃ caturyugamiti smṛtam.
tadekasaptatiguṇaṃ parivṛttaṃ tu sādhikam.
manorekamadhīkāraṃ provāca bhagavān prabhuḥ .. 61.146 ..
1.61.150
evaṃ manvantarāṇāṃ tu sarveṣāmeva lakṣaṇam.
atītānāgatānāṃ vai varttamānena kīrttitam .. 61.147 ..
1.61.151
ityeṣa kīrttitaḥ sargā manoḥ svāyambhuvasya ha.
prati sandhintu vakṣyāmi tasya vai cāparasya tu .. 61.148 ..
1.61.152
manvantaraṃ yathā pūrvamṛṣibhirdaivataiḥ saha.
avaśyambhāvinārthena yathā tadvai nivarttate .. 61.149 ..
1.61.153
asmin manvantare pūrvaṃ trailokyasyeśvarāstu ye.
saptarṣayaśca devāste pitaro manavastathā.
manvantarasya kāle tu sampūrṇe sādhakāstathā .. 61.150 ..
1.61.154
kṣīṇādhikārāḥ saṃvṛttā buddhvā paryāyamātmanaḥ.
maharlokāya te sarve unmukhā dadhire gatim .. 61.151 ..
1.61.155
tato manvantare tasmin prakṣīṇā devatāstu tāḥ.
sampūrṇe sthitikāle tu tiṣṭhantyekaṃ kṛtaṃ yugam .. 61.152 ..
1.61.156
utpadyante bhaviṣyāśca yāvanmanvantareśvarāḥ.
devatāḥ pitaraścaiva ṛṣayo manureva ca .. 61.153 ..
1.61.157
manvantare tu sampūrṇe yadyanyadvai kalau yuge.
sampadyate kṛtaṃ teṣu kaliśiṣṭeṣu vai tadā .. 61.154 ..
1.61.158
yathā kṛtasya santānaḥ kalipūrvaḥ smṛto budhaiḥ.
tathā manvantarānteṣu ādirmanvantarasya ca .. 61.155 ..
1.61.159
kṣīṇe manvantare pūrve pravṛtte cāpare punaḥ.
mukhe kṛtayugasyātha teṣāṃ śiṣṭāstu ye tadā .. 61.156 ..
1.61.160
sptarṣayo manuścaiva kālāvekṣāstu ye sthitāḥ.
manvantaraṃ pratīkṣante kṣīyante tapasi sthitāḥ .. 61.157 ..
1.61.161
manvantaravyavasthārthaṃ santatyarthañca sarvaśaḥ.
pūrvavat sampravarttante pravṛtte vṛṣṭisarjjane .. 61.158 ..
1.61.162
dvandveṣu sampravṛtteṣu utpannāsvauṣadhīṣu ca.
prajāsu ca niketāsu saṃsthitāsu kvacit kvacit .. 61.159 ..
1.61.163
vārttāyāntu pravṛttāyāṃ saddharme ṛṣibhāvite .
nirānande gate loke naṣṭe sthāvarajaṅgame .. 61.160 ..
1.61.164
agrāmanagare caiva varṇāśramavivarjite.
pūrvamanvantare śiṣṭe ye bhavantīha dhārmikāḥ .
saptarṣayo manuścaiva santānārthaṃ vyavastitāḥ .. 61.161 ..
1.61.165
prajārthaṃ tapatāṃ teṣāṃ tapaḥ paramaduścaram.
utpadyantīha sarveṣāṃ nidhaneṣviha sarvaśaḥ .. 61.162 ..
1.61.166
devāsurāḥ pitṛgaṇā munayo manavastathā.
sarpā bhūtāḥ piśācāśca gandharvā yakṣarākṣasāḥ .. 61.163 ..
1.61.167
tatasteṣāṃ tu ye śiṣṭā śiṣṭācārān pracakṣate .
saptarṣayo manuścaiva ādau manvantarasya ha.
prārambhante ca karmāṇi manuṣyā daivataiḥ saha .. 61.164 ..
1.61.168
manvantarādau prāgeva tretāyugamukhe tataḥ .
pūrvaṃ devāstataste vai sthite dharme tu sarvaśaḥ .. 61.165 ..
1.61.169
ṛṣīṇāṃ brahmacaryeṇa gatvā''nṛṇyantu vai tataḥ.
pitṝṇāṃ prajayā caiva devānāmijyayā tathā .. 61.166 ..
1.61.170
śataṃ varṣasahasrāṇi dharme varṇātmake sthitāḥ.
trayīṃ vārttāṃ daṇḍanītiṃ dharmān varṇāśramāṃstathā.
sthāpayitvāśramāṃścaiva svargāya dadhire matīḥ .. 61.167 ..
1.61.171
pūrvaṃ deveṣu teṣveva svargāya pramukheṣu ca.
pūrvaṃ devāstataste vai sthitā dharmeṇa kṛtsnaśaḥ .. 61.168 ..
1.61.172
manvantare parāvṛtte sthānānyutsṛjya sarvaśaḥ.
mantraiḥ sahordhvaṅgacchanti maharlokamanāmayam .. 61.169 ..
1.61.173
vinivṛttavikārāste mānasīṃ siddhimāsthitāḥ.
avekṣamāṇā vaśinastiṣṭhantyābhūtasaṃplavam .. 61.170 ..
1.61.174
tatasteṣu vyatīteṣu sarveṣveteṣu sarvadā.
śūnyeṣu devasthāneṣu trailokye teṣu sarvaśaḥ.
upasthitā ihaivānye devā ye svargavāsinaḥ .. 61.171 ..
1.61.175
tataste tapasā yuktā sthānānyāpūrayanti vai.
satyaina brahmacaryeṇa śrutena ca samanvitāḥ .. 61.172 ..
1.61.176
saptarṣīṇaṃ manoścaiva devānāṃ pitṛbhiḥ saha.
nidhanānīha pūrveṣāmādinā ca bhaviṣyatā .. 61.173 ..
1.61.177
teṣāmatyantaviccheda iha manvantarakṣayāt.
evaṃ pūrvānupūrvyeṇa sthitireṣānavasthitā.
manvantareṣu sarveṣu yāvadābhūtasaṃplavam .. 61.174 ..
1.61.178
evaṃ manvantarāṇāntu pratisandhānalakṣaṇam.
atītānāgatānāntu proktaṃ svāyambhuvena tu .. 61.175 ..
1.61.179
manvantareṣvatīteṣu bhaviṣyāṇāṃ tu sādhanam .
evamatyantavicchinnaṃ bhavatyābhūtasaṃplavāt .. 61.176 ..
1.61.180
manvantarāṇāṃ parivarttanāni ekāntatastāni mahargatāni.
maharjanañcaiva janantapaśca ekāntagāni sma bhavanti satye .. 61.177 ..
1.61.181
tadbhāvināṃ tatra tu darśanena nānātvadṛṣṭena ca pratyayena.
satye sthitānīha tadā tu tāni prapte vikāre pratisargakāle .. 61.178 ..
1.61.182
manvantarāṇāṃ parivarttanāni muñcanti satyantu tato'parānte.
tato'bhiyogādviṣamapramāṇaṃ viśanti nārāyaṇameva devam .. 61.179 ..
1.61.183
manvantarāṇāṃ parivarttaneṣu cirapravṛtteṣu nidhisvabhāvāt.
kṣaṇaṃ rasaṃ tiṣṭhati jīvalokaḥ kṣayodayābhyāṃ parivandamānaḥ .. 61.180 ..
1.61.184
ityuttarāṇyevamṛṣistutānāṃ dharmātmanāṃ divyadṛśāṃ manūnām.
vāyupraṇītānyupalabhya dṛśyaṃ divyaujasā vyāsasamāsayogaiḥ .. 61.181 ..
1.61.185
sarvāṇi rājarṣisurarṣimanti brahmarṣidevoragavanti caiva.
sureśasaptarṣipitṛprajaiśairyuktāni samyak parivarttanāni .. 61.182 ..
1.61.186
udāravaṃśābhijanadyutīnāṃ prakṛṣṭamedhābhisamedhitānām.
kīrtidyutikhyātibhiranvitānāṃ puṇyaṃ hi vikhyāpanamīśvarāṇām .. 61.183 ..
1.61.187
svargīyametat paramaṃ pavitraṃ putrīyametacca paraṃ rahasyam.
japyaṃ mahatparvasu caitadagryaṃ duḥsvapnaśāntiḥ paramāyuṣeyam .. 61.184 ..
1.61.188
prajeśadevarṣimanupradhānāṃ puṇyaprasūtiṃ prathitāmajasya.
mamāpi vikhyāpanasaṃyamāya siddhiṃ juṣadhvaṃ sumaheśatatvam . 61.185 ..
1.61.189
ityetadantaraṃ proktaṃ manoḥ svāyambhuvasya tu.
vistareṇānupūrvyā ca bhūyaḥ kiṃ varṇayāmyaham .. 61.186 ..
1.61.190
iti mahāpurāṇe vāyuprokte prajāpativaṃśānukīrttanaṃ nāmaikaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ .. 61 ..
1.61.191
.. iti śrīmadvāyupurāṇe pūrvārddhaṃ samāptam ..
Linked texts (7)
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (critical edition) — Sanskrit
- Nandipurāṇa — Sanskrit
- Vīraśaivānandacandrikā (Maritontadārya) — Maritontadārya 1725, Sanskrit
- Caturvargacintāmaṇi — Hemādri, Sanskrit
- Ṣoḍaśamahādānavidhi (Hemādri) — Hemādri, Sanskrit
- Dānakhaṇḍa — Hemādri, Sanskrit