Pramāṇa · Search · About · API

Vayupurana 1.61: adhyāyaḥ 61

Vāyupurāṇa 1.61

Language
Sanskrit

adhyāyaḥ 61

1.61.1

..ṛṣaya ūcuḥ..

1.61.2

bhāradvājo yājñavalkyo gālakiḥ sālakistathā.
dhīmān śatabalākaśca naigamaśca dvijottamaḥ .. 61.1 ..

1.61.3

bāṣkaliśca bharadvājastisraḥ provāca saṃhitāḥ.
rathītaro niruktañca punaścakre caturthakam .. 61.2 ..

1.61.4

trayastasyābhavañchiṣyā mahātmāno guṇānvitāḥ.
dhīmānnandāyanīyaśca pannagāriśca buddhimān.
tṛtīyaścāryavaste ca tapasā śaṃsitavratāḥ .. 61.3 ..

1.61.5

vītarāgā mahātejāḥ saṃhitājñānapāragāḥ.
ityete bahvṛcāḥ proktāḥ saṃhitā yaiḥ pravarttitāḥ .. 61.4 ..

1.61.6

vaiśampāyanagotro'sau yajurvedaṃ vyakalpayat.
ṣaḍaśītiśca tasyāpi saṃhitānāṃ vikalpakāḥ .. 61.5 ..

1.61.7

śiṣyebhyaḥ pradadau tāśca jagṛhuste vidhānataḥ.
ekastatra parityakto yājñavalkyo mahātapāḥ.
ṣaḍaśītiśca tasyāpi saṃhitānāṃ vikalpakāḥ .. 61.6 ..

1.61.8

sarveṣāmeva teṣāṃ vai tridhā bhedāḥ prakīrttitāḥ.
tridhā bhedāstu te proktā bhede'sminnavame śubhe .. 61.7 ..

1.61.9

udīcyā madhyadeśāśca prācyāścaiva pṛthagvidhāḥ.
śyāmāyanirudīcyānāṃ pradhānaḥ sambabhūva ha .. 61.8 ..

1.61.10

madhya deśapratiṣṭhānāmāruṇiḥ prathamaḥ stutaḥ.
ālambirādiḥ prācyānāntrayodaśyādayastu te .. 61.9 ..

1.61.11

ityete carakāḥ proktāḥ saṃhitāvādino dvijāḥ.
ṛṣaya stadvacaḥ śrutvā sūtaṃ jijñāsavo'bruvan .. 61.10 ..

1.61.12

carakādhvaryavaḥ kena kāraṇaṃ brūhi tattvataḥ.
kiñcīrṇaṃ kasya hetośca vācakatvañca bhejire.
ityuktaḥ prāha teṣāṃ sa carakatvamabhūdyathā .. 61.11 ..

1.61.13

..sūta uvāca ..

1.61.14

kāryamāsīdṛṣīṇāñca kiñcidbrāhmaṇasattamāḥ.
merupṛṣṭhaṃ samāsādya taistadā tviti mantritam .. 61.12 ..

1.61.15

yo no'tra saptarātreṇa nāgacched dvijasattamāḥ.
sa kuryādbrahmavadhyāṃ vai samayo naḥ prakīrtitaḥ .. 61.13 ..

1.61.16

tataste sagaṇāḥ sarve vaiśampāyana varjitāḥ.
prayayuḥ saptarātreṇa yatra sandhiḥ kṛto'bhavat .. 61.14 ..

1.61.17

brāhmaṇānāntu vacanād‌brahmavadhyāñcakāra saḥ .
śiṣyānatha samānīya sa vaiśaṇpāyano'bravīt .. 61.15 ..

1.61.18

brahmavadyāñcaradhvaṃ vai matkṛte dvijasattamāḥ.
sarve yūyaṃ samāgamya brūta me taddhitaṃ vacaḥ .. 61.16 ..

1.61.19

..yājñavalkya uvāca..

1.61.20

ahameva cariṣyāmi tiṣṭhantu munayastvime.
balañcotthāpayiṣyāmi tapasā svena bhāvitaḥ .. 61.17 ..

1.61.21

evamuktastataḥ kruddho yājñavalkyamathābravīt .
uvāca yattvayādhītaṃ sarvaṃ pratyarpayasva me .. 61.18 ..

1.61.22

evamuktaḥ sa rūpāṇi yajūṃṣi pradadau guroḥ.
rudhireṇa tathāktāni charditvā brahmavittamaḥ .. 61.19 ..

1.61.23

tataḥ sa dhyānamāsthāya sūryamārādhayad dvijāḥ .
sūryabrahma yaducchinnaṃ khaṃ gatvā pratitiṣṭhati .. 61.20 ..

1.61.24

tato yāni gatānyūrddhvaṃ yajūṃṣyādityamaṇḍalam.
tāni tasmai dadau tuṣṭaḥ sūryo vai brahmarītaye.
aśva rūpāya mārtaṇḍo yājñavalkyāya dhīmate .. 61.21 ..

1.61.25

yajūṃṣyadhīyante yāni brāhmaṇā yena kena ca.
aśvarūpāya dattāni tataste vājino'bhavan .. 61.22 ..

1.61.26

brahmahatyā tu yaiścīrṇā caraṇāccarakāḥ smṛtāḥ .
vaiśampāyanaśiṣyāste carakāḥ samudāhṛtāḥ .. 61.23 ..

1.61.27

ityete carakāḥ proktā vājinastānnibodhata.
yājñavalkyasya śiṣyāste kaṇvavaidheyaśālinaḥ .. 61.24 ..

1.61.28

madhyandinaśca śāpeyī vidigdhaścāpya uddalaḥ.
tāmrāyaṇaśca vātsyaśca tathā gālavaśaiśirī.
āṭavī ca tathā parṇī vīraṇī saparāyaṇaḥ .. 61.25 ..

1.61.29

ityete vājinaḥ proktā daśa pañca ca saṃsmṛtāḥ.
śatamekādhikaṃ kṛtsnaṃ yajuṣāṃ vai vikalpakāḥ .. 61.26 ..

1.61.30

putramadhyāpayāmāsa sumantumatha jaiminiḥ.
sumantuścāpi sutvānaṃ putramadhyāpayatprabhuḥ.
sukarmāṇaṃ sutaṃ sutvā putramadhyāpayatprabhuḥ .. 61.27 ..

1.61.31

sa sahasramadhītyāśu sukarmāpyatha saṃhitāḥ.
provācātha sahasrasya sukarmā sūryavarcasaḥ .. 61.28 ..

1.61.32

anadhyāyeṣvadhīyānāṃstāñjaghāna śatakratuḥ.
prāyopaveśamakarottato'sau śiṣyakāraṇāt .. 61.29 ..

1.61.33

kruddhaṃ dṛṣṭvā tataḥ śakro varamasmai dadau punaḥ.
bhāvinau te mahāvīryau śiṣyāvanalavarcasau .. 61.30 ..

1.61.34

adhīyānau mahāprājñau sahasraṃ sahitāvubhau.
etau surau mahābhāgau mā krudhya dvijasattama .. 61.31 ..

1.61.35

ityuktvā vāsavaḥ śrīmānsukarmāṇaṃ yaśasvinam.
śāntakrodhaṃ dvijaṃ dṛṣṭvā tatraivāntaradhīyata .. 61.32 ..

1.61.36

tasya śiṣyo bhaveddhīmānpauṣyañjī dvijasattamāḥ.
hiraṇyanābhaḥ kauśikyau dvitīyo'bhūnnarādhipaḥ .. 61.33 ..

1.61.37

adhyāpayattu pauṣyañjī sahasrārddhantu saṃhitāḥ.
tenānyodīcyasāmānyāḥ śiṣyāḥ pauṣyañjinaḥ śubhāḥ .. 61.34 ..

1.61.38

śatāni pañca kauśikyaḥ saṃhitānāñca vīryavān.
śiṣyā hiraṇyanābhasya smṛtāste prācyasāmagāḥ .. 61.35 ..

1.61.39

lokākṣī kuthumiścaiva kuśītī lāṅgalistathā.
pauṣyañjiśiṣyāścatvārasteṣāṃ bhedānnibodhata .. 61.36 ..

1.61.40

rāṇāyanīyaḥ sa hi taṇḍiputrastasmādanyo mūlacārī suvidvān.
sakatiputraḥ sahasātyaputra etān bhedān vitta lokākṣiṇastu .. 61.37 ..

1.61.41

trayastu kuthumeḥ putrā auraso rasapāsaraḥ.
bhāgavittiśca tejasvī trividhāḥ kauthumāḥ smṛtāḥ .. 61.38 ..

1.61.42

śauridyuḥ śrṛṅgiputraścadvāvetau caritavratau.
rāṇāyanīyaḥ saumitriḥ sāmavedaviśāradau .. 61.39 ..

1.61.43

provāca saṃhitāstisraḥ śrṛṅgiputro mahātapāḥ.
cailaḥ prācīnayogaśca surālaśca dvijottamāḥ .. 61.40 ..

1.61.44

provāca saṃhitāḥ ṣaṭtu pārāśaryastu kauthumaḥ.
āsurāyaṇavaiśākhyau vedavṛddhaparāyaṇau .. 61.41 ..

1.61.45

prācīnayogaputraśca buddhimāṃśca patañjaliḥ.
kauthumasya tu bhedāste pārāśaryasya ṣaṭ smṛtāḥ.
lāṅgaliḥ śālihotraśca ṣaṭ ṣaṭ provāca saṃhitāḥ .. 61.42 ..

1.61.46

bhālukiḥ kāmahāniśca jaiminirlomagāyinaḥ.
kaṇḍaśca kolahaścaiva ṣaḍete lāṅgalāḥ smṛtāḥ.
ete lāṅgalinaḥ śiṣyāḥ saṃhitā yaiḥ prasādhitāḥ .. 61.43 ..

1.61.47

tato hiraṇyanābhasya kṛtaśiṣyo nṛpātmajaḥ .
so'karocca caturviṃśatsaṃhitā dvipadāṃ varaḥ .
provāca caiva śiṣyebhyo yebhyastāṃśca nibodhata .. 61.44 ..

1.61.48

rāḍaśca mahavīryaśca pañcamo vāhanastathā.
tālakaḥ pāṇḍakaścaiṣa kāliko rājikastathā.
gautamaścājabastaśca somarājāpatattataḥ .. 61.45 ..

1.61.49

pṛṣṭhagnaḥ parikṛṣṭaśca ulūkhalaka eva ca.
yavīyasaśca vaiśālo aṃgulīyaśca kauśikaḥ .. 61.46 ..

1.61.50

sālimañjarisatyaśca kāpīyaḥ kānikaśca yaḥ.
parāśaraśca dharmātmā iti krāntāstu sāmagāḥ .. 61.47 ..

1.61.51

sāmagānāntu sarveṣāṃ śreṣṭhau dvau tu prakīrttitau.
pauṣyañjiśca kṛtiścaiva saṃhitānāṃ vikalpakau .. 61.48 ..

1.61.52

atharvāṇaṃ dvidhā kṛtvā sumanturadadad dvijāḥ .
kabandhāya punaḥ kṛtsraṃ sa ca vidyādyathākramam .. 61.49 ..

1.61.53

kabandhastu dvidā kṛtvā pathyāyaikaṃ punardadau.
dvitīyaṃ vedasparśāya sa caturddhākarot punaḥ .. 61.50 ..

1.61.54

modo brahmabalaścaiva pippalādastathaiva ca.
śaukāyaniśca dharmajñaścaturthastapanaḥ smṛtaḥ.?
vedasparśasya catvāraḥ śiṣyāstvete dṛḍhavratāḥ .. 61.51 ..

1.61.55

punaśca trividhaṃ viddhi pathyānāṃ bhedamuttamam.
jājaliḥ kumudādiśca tṛtīyaḥ śaunakaḥ smṛtaḥ .. 61.52 ..

1.61.56

śaunakastu dvidhā kṛtvā dadāvekantu babhrave.
dvitīyāṃ saṃhitāṃ dhīmānsaindhavāyanasaṃjñite .. 61.53 ..

1.61.57

saindhavo muñjakeśāya bhinnā sā ca dvidhā punaḥ.
nakṣatra kalpo vaitānastṛtīyaḥ saṃhitānidhiḥ.
caturtho'ṅgirasaḥ kalpaḥ śāntikalpaśca pañcamaḥ .. 61.54 ..

1.61.58

śreṣṭhastvatharvaṇo hyete saṃhitānāṃ vikalpanāḥ.
ṣaṭśaḥ kṛtvā mayāpyuktaṃ purāṇamṛṣisattamāḥ .. 61.55 ..

1.61.59

ātreyaḥ sumatirdhīmānkāśyapo hyakṛtavraṇaḥ.
bhāradvājo'gnivarcāśca vasiṣṭho mitrayuśca yaḥ .
sāvarṇiḥ somadattistu suśarmā śāṃśapāyanaḥ .. 61.56 ..

1.61.60

ete śiṣyā mama brahman purāṇeṣu dṛḍhavratāḥ.
tribhistisraḥ kṛtāstisraḥ saṃhitāḥ punareva hi .. 61.57 ..

1.61.61

kāśyapaḥ saṃhitākarttā sāvarṇiḥ śāṃśapāyanaḥ.
sāmikā ca caturthīsyātsā caiṣā pūrvasaṃhitā .. 61.58 ..

1.61.62

sarvāstā hi catuṣpādāḥ sarvāścaikārthavācikāḥ.
pāṭhāntare pṛthagbhūtā vedaśākhā yathā tathā.
catuḥsāhasrikāḥ sarvāḥ śāṃśapāyanikāmṛte .. 61.59 ..

1.61.63

lomaharṣaṇikā mūlāstataḥ kāśyapikāḥ parāḥ.
sāvarṇikāstṛtīyāstā yajurvākyārthapaṇḍitāḥ .. 61.60 ..

1.61.64

śāṃśapāyanikāścānyā nodanārthavibhūṣitāḥ .
sahasrāṇi ṛcāmaṣṭau ṣaṭśatāni tathaiva ca .. 61.61 ..

1.61.65

etāḥ pañacadaśānyāśca daśānyā daśabhistathā.
vālakhilyāḥ samapraikhāḥ (ṣāḥ) sasāvarṇāḥ prakīrtitāḥ .. 61.62 ..

1.61.66

aṣṭau sāmasahasrāṇi sāmāni ca caturddaśa.
āraṇyakaṃ sahomañca etādgāyanti sāmagāḥ .. 61.63 ..

1.61.67

dvādaśaiva sahasrāṇi chanda ādhvaryavaṃ smṛtam.
yajuṣāṃ brāhmaṇānāñca yathā vyāso vyakalpayat .. 61.64 ..

1.61.68

sagrāmyāraṇyakantatsyātsamantrakaraṇaṃ tathā.
ataḥ paraṃ kathānāntu pūrvā iti viśeṣaṇam .. 61.65 ..

1.61.69

grāmyāraṇyaṃ samantrañca ṛgbrāhmaṇayajuḥ smṛtam.
tathā hāridravīyāṇāṃ khilānyupakhilāni ca.
tathaiva taittirīyāṇāṃ parakṣudrā iti smṛtam .. 61.66 ..

1.61.70

dve sahasre śatanyūne vede vājasaneyake.
ṛggaṇaḥ pari saṃkhyāto brāhmaṇantu caturguṇam .. 61.67 ..

1.61.71

aṣṭau sahasrāṇi śatāni cāṣṭau aśītiranyānyadhikaśca pādaḥ.
etatpramāṇaṃ yajuṣāmṛcāñca saśukriyaṃ sākhila yājñavalkyam .. 61.68 ..

1.61.72

tathā caraṇavidyānāṃ pramāṇaṃ saṃhitāṃ śrṛṇu.
ṣaṭsāhasramṛcāmuktamṛcaḥ ṣaḍviṃśatiḥ punaḥ .
etāvadadhikaṃ teṣāṃ yajuḥ kāmaṃ vivakṣati .. 61.69 ..

1.61.73

ekādaśa sahasrāṇi daśa cānyā daśottarāḥ .
ṛcāndaśa sahasrāṇi aśītitriśatāni ca .. 61.70 ..

1.61.74

sahasramekaṃ mantrāṇāmṛcāmuktaṃ pramāṇataḥ.
etāvadbhṛguvistāramanyaccātharvikaṃ bahu .. 61.71 ..

1.61.75

ṛcāmatharvaṇāṃ pañca sahasrāṇi viniścayaḥ.
sahasramanyadvijñeyamṛṣibhirviṃśatiṃ vinā .. 61.72 ..

1.61.76

etadaṅgirasā proktanteṣāmāraṇyakaṃ punaḥ.
iti saṃkhyā prasaṃkhyātā śākhābhedāstathaiva ca .. 61.73 ..

1.61.77

karttāraścaiva śākhānāṃ bhede hetustathaiva ca.
sarvamanvantareṣvevaṃ śākhābhedāḥ samāḥ smṛtāḥ .. 61.74 ..

1.61.78

prājāpatyā śrutirnityā tadvikalpāstvime smṛtāḥ.
anityabhāvāddevānāṃ mantrotpattiḥ punaḥ punaḥ .. 61.75 ..

1.61.79

manvantarāṇāṃ kriyate surāṇāṃ nāmaniścayaḥ.
dvāpareṣu punarbhedāḥ śrutānāṃ parikīrttitāḥ .. 61.76 ..

1.61.80

evaṃ vedaṃ tadānyasya bhagavānṛṣisattamaḥ.
śiṣyebhyaśca punardattvā tapastaptuṃ gato vanam.
tasya śiṣyapraśiṣyaistu śākhābhedāstvime kṛtāḥ .. 61.77 ..

1.61.81

aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ.
dharma śāstraṃ purāṇañca vidyāstvetāścaturdaśa .. 61.78 ..

1.61.82

āyurvedo dhanurvedo gāndharvaścaiva te trayaḥ.
arthaśāstraṃ caturthantu vidyāstvaṣṭādaśaiva tu .. 61.79 ..

1.61.83

jñeyā brahmarṣayaḥ pūrvantebhyo devarṣayaḥ punaḥ.
rājarṣayaḥ punastebhya ṛṣiprakṛtayastrayaḥ.
tebhya ṛṣiprakṛtayo munibhiḥ saṃśitavrataiḥ .. 61.80 ..

1.61.84

kaśyapeṣu vasiṣṭheṣu tathā bhṛgvaṅgiro'triṣu.
pañcasveteṣu jāyante gotreṣu brahmavādinaḥ.
yasmādṛṣanti brahmāṇantena brahmarṣayaḥ smṛtāḥ .. 61.81 ..

1.61.85

dharmasyātha pulastyasya kratośca pulahasya ca.
pratyūṣasya prabhāsasya kaśyapasya tathā punaḥ .. 61.82 ..

1.61.86

devarṣayaḥ sutāsteṣāṃ nāmatastānnibodhata.
devarṣī dharmaputrau tu naranārāyaṇānubhau .. 61.83 ..

1.61.87

vālakhilyāḥ kratoḥ putrāḥ kardamaḥ pulahasya tu.
kuberaścaiva paulastyaḥ pratyūṣasyācalaḥ smṛtaḥ .. 61.84 ..

1.61.88

parvato nāradaścaiva kaśyapasyātmajāvubhau.
ṛṣanti devān tasmātte tasmāddevarṣayaḥ smṛtāḥ .. 61.85 ..

1.61.89

mānave vaiṣaye vaṃśe ailavaṃśe ca ye nṛpāḥ.
ailā aikṣvākanābhāgā jñeyā rājarṣayastu te .. 61.86 ..

1.61.90

ṛṣanti rañjanādyasmātprajā rājarṣayastataḥ .
brahmalokapratiṣṭhāstu smṛtā brahmarṣayo matāḥ .. 61.87 ..

1.61.91

devalokapratiṣṭhāśca jñeyā devarṣayaḥ śubhāḥ.
indralokapratiṣṭhāstu sarve rājarṣayo matāḥ .. 61.88 ..

1.61.92

abhijātyā ca tapasā mantravyāharaṇaistathā.
evaṃ brahmarṣayaḥ proktā divyā rājarṣayastu ye .. 61.89 ..

1.61.93

devarṣayastathānye ca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam.
bhūtabhavyabhavajñānaṃ satyābhivyāhṛtaṃ tathā .. 61.90 ..

1.61.94

sambuddhāstu svayaṃ ye tu sambuddhā ye ca vai svayam.
tapaseha prasiddhā ye garbheyaiśca praṇoditam .. 61.91 ..

1.61.95

mantravyāhāriṇo ye ca aiśvaryātsarvagāśca ye.
ityete ṛṣibhiryuktā devadvijanṛpāstu ye .. 61.92 ..

1.61.96

etān bhāvānadhīyānā ye caite ṛṣayo matāḥ.
saptaite saptabhiścaiva guṇaiḥ saptarṣayaḥ smṛtāḥ .. 61.93 ..

1.61.97

dīrghāyuṣo mantrakṛta īśvarā divyacakṣuṣaḥ.
buddhāḥ pratyakṣadharmāṇo gotrapravartakāśca ye .. 61.94 ..

1.61.98

ṣaṭkarmābhiratā nityaṃ śālino gṛhamedhinaḥ.
tulyairvyavaharanti sma adṛṣṭaiḥ karmahetubhiḥ .. 61.95 ..

1.61.99

agrāmyairvarttayanti sma rasaiścaiva svayaṃkṛtaiḥ.
kuṭumbina ṛdvimanto bāhyāntaranivāsinaḥ .. 61.96 ..

1.61.100

kṛtādiṣu yugākhyeṣu sarveṣveva punaḥ punaḥ.
varṇāśramavyavasthānaṃ kriyante prathamantu vai .. 61.97 ..

1.61.101

prāptai tretāyugamukhe punaḥ saptarṣayastviha.
pravarttayanti ye varṇānāśramāṃścaiva sarvaśaḥ.
teṣāmevānvaye vīrā utpadyante punaḥ punaḥ .. 61.98 ..

1.61.102

jāyamāne pitā putre putraḥ pitari caiva hi.
evaṃ sametyāvicchedādvarttayantyāyugakṣayāt.
aṣṭāśītisahasrāṇi proktāni gṛhamedhinām .. 61.99 ..

1.61.103

aryamṇo dakṣiṇā ye tu pitṛyāṇaṃ samāśritāḥ.
dārāgnihotriṇaste vai ye prajāhetavaḥ smṛtāḥ .. 61.100 ..

1.61.104

gṛhamedhināñca saṃkhyeyāḥ śmaśānānyāśrayanti te.
aṣṭāśītisahasrāṇi nihitā uttarāyaṇe .. 61.101 ..

1.61.105

ye śrūyante divaṃ prāptā ṛṣayo hyūrdvaretasaḥ.
mantrabrāhmaṇakarttāro jāyante ha yugakṣaye .. 61.102 ..

1.61.106

evamāvarttamānāste dvāpareṣu punaḥ punaḥ.
kalpānāṃ bhāṣyavidyānāṃ nānāśāstrakṛtaḥ kṣaye .. 61.103 ..

1.61.107

bhaviṣye dvāpare caiva droṇirdvaipāyanaḥ punaḥ .
vedavyāso hyatīte'smin bhavitā sumahātapāḥ .. 61.104 ..

1.61.108

bhaviṣyanti bhaviṣyeṣu śākhāpraṇayanāni tu.
tasmai tadbrahmaṇā brahmatapasā prāptamavyayam .. 61.105 ..

1.61.109

tapasā karma samprāptaṃ karmaṇā hi tato yaśaḥ.
yaśasā prāpya satyaṃ hi satyenāpto hi cāvyayaḥ .. 61.106 ..

1.61.110

avyayādamṛtaṃ śukramamṛtāt sarvameva hi.
dhruvamekākṣaramidaṃ svātmanyeva vyavasthitam.
bṛhattvādbṛṃhaṇāccaiva tadbrahmetyabhidhīyate .. 61.107 ..

1.61.111

praṇavāva sthitaṃ bhūyo bhūrbhuvaḥsvariti smṛtam.
ṛgyajuḥ sāmātharvarūpiṇe brahmaṇe namaḥ .. 61.108 ..

1.61.112

jagataḥ pralayotpattau yattatkāraṇasaṃjñitam.
mahataḥ paramaṃ guhyaṃ tasmai subrahmaṇe namaḥ .. 61.109 ..

1.61.113

agādhāparamakṣayyaṃ jagatsammohanālayam.
saprakāśapravṛttibhyāṃ puruṣārthaprayojanam .. 61.110 ..

1.61.114

sāṅkhyajñānavatāṃ niṣṭhā gatiḥ saṅgadamātmanaḥ.
yattadavyaktamamṛtaṃ prakṛtibrahma śāśvatam .. 61.111 ..

1.61.115

pradhānamātmayoniśca guhyaṃ sattvañca śabdyate.
avibhāgastathā śukramakṣaraṃ bahu vācakam.
paramabrahmaṇe tasmai nityameva namo namaḥ .. 61.112 ..

1.61.116

kṛte punaḥ kriyā nāsti kuta evākṛtakriyā.
sakṛdeva kṛtaṃ sarvaṃ yadvai loke kṛtākṛtam .. 61.113 ..

1.61.117

śrotavyaṃ vai śrutaṃ vāpi tathaivāsādhusādhutā.
jñātavyañcātha mantavyaṃ spraṣṭavyaṃ bhojyameva ca.
draṣṭavyañcātha śrotavyaṃ jñātavyaṃ vātha kiñcana .. 61.114 ..

1.61.118

darśitaṃ yadanenaiva jñānaṃ tadvai surarṣiṇām .
yadvai darśitavāneṣa kastadanveṣṭumarhati .
sarvāṇi sarvānsarvāṃśca bhagavāneva so'bravīt .. 61.115 ..

1.61.119

yadā yatkriyate yena tadā tatso'bhimanyate.
yenedaṃ kriyate pūrvaṃ tadanyena vibhāvitam .. 61.116 ..

1.61.120

yadā tu kriyate kiñcitkenacidvāṅmayaṃ kvacit.
tenaiva tatkṛtaṃ pūrvaṃ karttṝṇāṃ pratibhāti vai .. 61.117 ..

1.61.121

viraktañcātiriktañca jñānājñāne priyāpriye.
dharmādharmau sukhaṃ duḥkhaṃ mṛtyuścāmṛtameva ca.
ūrddhvantiryagadhobhāgastasyaivādṛṣṭakāraṇam .. 61.118 ..

1.61.122

svāyambhuvo'tha jyeṣṭhasya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ.
pratyekavidyambhavati tretāsviha punaḥ punaḥ .. 61.119 ..

1.61.123

vyasyate hyekavidyantaddvāpareṣu punaḥ punaḥ .
brahmā caitaduvācādau tasmin vaivasvate'ntare .. 61.120 ..

1.61.124

āvarttamānā ṛṣayo yugākhyāsu punaḥ punaḥ.
kurvanti saṃhitā hyete jāyamānāḥ parasparam .. 61.121 ..

1.61.125

aṣṭāśītisahasrāṇi śrutarṣīṇāṃ smṛtāni vai.
tā eva saṃhitā hyete āvarttante punaḥ punaḥ .. 61.122 ..

1.61.126

śritā dakṣiṇapanthānaṃ ye śmaśānāni bhejire.
yuge yuge tu tāḥ śākhā vyasyante taiḥ punaḥ punaḥ .. 61.123 ..

1.61.127

dvāpareṣviva sarveṣu saṃhitāśca śrutarṣibhiḥ.
teṣāṃ gotreṣvimāḥ śākhā bhavantīha punaḥ punaḥ.
tāḥ śākhāstatra karttāro bhavantīha yugakṣayāt .. 61.124 ..

1.61.128

evameva tu vijñeyaṃ vyatītānāgateṣviha.
manvantareṣu sarveṣu śākhāpraṇayanāni vai .. 61.125 ..

1.61.129

atīteṣu atītāni varttante sāmprateṣu ca.
bhaviṣyāṇi ca yāni syurvarṇyante'nāgateṣvapi .. 61.126 ..

1.61.130

pūrveṇa paścimaṃ jñeyaṃ varttamānena cobhayam.
etena kramayogena manvantaraviniścayaḥ .. 61.127 ..

1.61.131

evaṃ devāśca pitara ṛṣayo manavaśca ye.
mantraiḥ sahorddhvaṃ gacchanti hyāvarttante ca taiḥ saha .. 61.128 ..

1.61.132

janalokātsurāḥ sarve paśukalpātpunaḥ punaḥ.
paryāptakāle samprāpte sambhūtā naiva nasya (?) tu .. 61.129 ..

1.61.133

avaśyambhāvinārthena sambadhyante tadā tu te.
tataste doṣavajjanma paśyante rāgapūrvakam .. 61.130 ..

1.61.134

nivarttate tadā vṛttisteṣāmādoṣadarśanāt .
evaṃ deva yugānīha daśakṛtvā nivarttate .. 61.131 ..

1.61.135

janalokāttapolokaṃ gacchantīhānivarttanam.
evaṃ devayugānīha vyatītāni sahasraśaḥ.
nidhanaṃ brahmaloke vai gatāni munibhissaha .. 61.132 ..

1.61.136

na śakyamānupūrvyeṇa teṣāṃ vaktuṃ savistarān .
anāditvācca kālasya asaṅkhyānācca sarvaśaḥ.
manvantarāṇyatītāni yāni kalpaiḥ purā saha .. 61.133 ..

1.61.137

pitṛbhirmunibhirdevaiḥ sārddhaṃ saptārṣibhiśca vai.
kālena pratisṛṣṭānāṃ yugānāñca nivartanam .. 61.134 ..

1.61.138

etena kramayogena kalpamanvantarāṇi tu.
saprajāni vyatītāni śataśo'tha sahasraśaḥ .. 61.135 ..

1.61.139

manvantarānte saṃhāraḥ saṃhārānte ca sambhavaḥ.
devatānāmṛṣīṇāñca manoḥ pitṛgaṇasya ca .. 61.136 ..

1.61.140

na śakyamānupūrvyeṇa vaktuṃ varṣaśatairapi.
vistarastu nisargasya saṃhārasya ca sarvaśaḥ.
manvantarasya saṃkhyāṃ tu mānuṣeṇa nibodhata .. 61.137 ..

1.61.141

devatānāmṛṣīṇāñca saṅkhyānārthaniśāradaiḥ.
triṃśatkoṭyastu saṃpūrṇāḥ saṅkhyātāḥ saṅkhyayā dvijaiḥ .. 61.138 ..

1.61.142

saptaṣaṣṭistathānyāni niyutāni ca saṅkhyayā.
viṃśatiśca sahasrāṇi kālo'yaṃ sodhikān vinā .. 61.139 ..

1.61.143

manvantarasya saṅkhyaiṣā mānuṣeṇa prakīrtitā.
vatsareṇaiva divyena pravakṣyāmyantarammanoḥ .. 61.140 ..

1.61.144

aṣṭau śatasahasrāṇi divyayā saṅkhyayā smṛtam.
dvipañcāśattathānyāni sahasrāṇyadhikāni tu .. 61.141 ..

1.61.145

caturddaśaguṇo hyeṣa kāla āhūtasaṃplavaḥ.
pūrṇaṃ yugasahasraṃ syāttadaharbrahmaṇaḥ smṛtam .. 61.142 ..

1.61.146

tatra sarvāṇi bhūtāni dagdhānyādityaraśmibhiḥ.
brahmāṇamagrataḥ kṛtvā saha devarṣidānavaiḥ.
praviśanti suraśreṣṭhaṃ devadevaṃ maheśvaram .. 61.143 ..

1.61.147

sa sraṣṭā sarvabhūtāni kalpādiṣu punaḥ punaḥ.
ityeṣa sthitikālo vai manordevarṣibhiḥ saha .. 61.144 ..

1.61.148

sarvamanvantarāṇāṃ vai pratisandhiṃ nibodhata.
yugākhyā yā samuddiṣṭā prāgevāsmin mayā tava .. 61.145 ..

1.61.149

kṛtatretādi saṃyuktaṃ caturyugamiti smṛtam.
tadekasaptatiguṇaṃ parivṛttaṃ tu sādhikam.
manorekamadhīkāraṃ provāca bhagavān prabhuḥ .. 61.146 ..

1.61.150

evaṃ manvantarāṇāṃ tu sarveṣāmeva lakṣaṇam.
atītānāgatānāṃ vai varttamānena kīrttitam .. 61.147 ..

1.61.151

ityeṣa kīrttitaḥ sargā manoḥ svāyambhuvasya ha.
prati sandhintu vakṣyāmi tasya vai cāparasya tu .. 61.148 ..

1.61.152

manvantaraṃ yathā pūrvamṛṣibhirdaivataiḥ saha.
avaśyambhāvinārthena yathā tadvai nivarttate .. 61.149 ..

1.61.153

asmin manvantare pūrvaṃ trailokyasyeśvarāstu ye.
saptarṣayaśca devāste pitaro manavastathā.
manvantarasya kāle tu sampūrṇe sādhakāstathā .. 61.150 ..

1.61.154

kṣīṇādhikārāḥ saṃvṛttā buddhvā paryāyamātmanaḥ.
maharlokāya te sarve unmukhā dadhire gatim .. 61.151 ..

1.61.155

tato manvantare tasmin prakṣīṇā devatāstu tāḥ.
sampūrṇe sthitikāle tu tiṣṭhantyekaṃ kṛtaṃ yugam .. 61.152 ..

1.61.156

utpadyante bhaviṣyāśca yāvanmanvantareśvarāḥ.
devatāḥ pitaraścaiva ṛṣayo manureva ca .. 61.153 ..

1.61.157

manvantare tu sampūrṇe yadyanyadvai kalau yuge.
sampadyate kṛtaṃ teṣu kaliśiṣṭeṣu vai tadā .. 61.154 ..

1.61.158

yathā kṛtasya santānaḥ kalipūrvaḥ smṛto budhaiḥ.
tathā manvantarānteṣu ādirmanvantarasya ca .. 61.155 ..

1.61.159

kṣīṇe manvantare pūrve pravṛtte cāpare punaḥ.
mukhe kṛtayugasyātha teṣāṃ śiṣṭāstu ye tadā .. 61.156 ..

1.61.160

sptarṣayo manuścaiva kālāvekṣāstu ye sthitāḥ.
manvantaraṃ pratīkṣante kṣīyante tapasi sthitāḥ .. 61.157 ..

1.61.161

manvantaravyavasthārthaṃ santatyarthañca sarvaśaḥ.
pūrvavat sampravarttante pravṛtte vṛṣṭisarjjane .. 61.158 ..

1.61.162

dvandveṣu sampravṛtteṣu utpannāsvauṣadhīṣu ca.
prajāsu ca niketāsu saṃsthitāsu kvacit kvacit .. 61.159 ..

1.61.163

vārttāyāntu pravṛttāyāṃ saddharme ṛṣibhāvite .
nirānande gate loke naṣṭe sthāvarajaṅgame .. 61.160 ..

1.61.164

agrāmanagare caiva varṇāśramavivarjite.
pūrvamanvantare śiṣṭe ye bhavantīha dhārmikāḥ .
saptarṣayo manuścaiva santānārthaṃ vyavastitāḥ .. 61.161 ..

1.61.165

prajārthaṃ tapatāṃ teṣāṃ tapaḥ paramaduścaram.
utpadyantīha sarveṣāṃ nidhaneṣviha sarvaśaḥ .. 61.162 ..

1.61.166

devāsurāḥ pitṛgaṇā munayo manavastathā.
sarpā bhūtāḥ piśācāśca gandharvā yakṣarākṣasāḥ .. 61.163 ..

1.61.167

tatasteṣāṃ tu ye śiṣṭā śiṣṭācārān pracakṣate .
saptarṣayo manuścaiva ādau manvantarasya ha.
prārambhante ca karmāṇi manuṣyā daivataiḥ saha .. 61.164 ..

1.61.168

manvantarādau prāgeva tretāyugamukhe tataḥ .
pūrvaṃ devāstataste vai sthite dharme tu sarvaśaḥ .. 61.165 ..

1.61.169

ṛṣīṇāṃ brahmacaryeṇa gatvā''nṛṇyantu vai tataḥ.
pitṝṇāṃ prajayā caiva devānāmijyayā tathā .. 61.166 ..

1.61.170

śataṃ varṣasahasrāṇi dharme varṇātmake sthitāḥ.
trayīṃ vārttāṃ daṇḍanītiṃ dharmān varṇāśramāṃstathā.
sthāpayitvāśramāṃścaiva svargāya dadhire matīḥ .. 61.167 ..

1.61.171

pūrvaṃ deveṣu teṣveva svargāya pramukheṣu ca.
pūrvaṃ devāstataste vai sthitā dharmeṇa kṛtsnaśaḥ .. 61.168 ..

1.61.172

manvantare parāvṛtte sthānānyutsṛjya sarvaśaḥ.
mantraiḥ sahordhvaṅgacchanti maharlokamanāmayam .. 61.169 ..

1.61.173

vinivṛttavikārāste mānasīṃ siddhimāsthitāḥ.
avekṣamāṇā vaśinastiṣṭhantyābhūtasaṃplavam .. 61.170 ..

1.61.174

tatasteṣu vyatīteṣu sarveṣveteṣu sarvadā.
śūnyeṣu devasthāneṣu trailokye teṣu sarvaśaḥ.
upasthitā ihaivānye devā ye svargavāsinaḥ .. 61.171 ..

1.61.175

tataste tapasā yuktā sthānānyāpūrayanti vai.
satyaina brahmacaryeṇa śrutena ca samanvitāḥ .. 61.172 ..

1.61.176

saptarṣīṇaṃ manoścaiva devānāṃ pitṛbhiḥ saha.
nidhanānīha pūrveṣāmādinā ca bhaviṣyatā .. 61.173 ..

1.61.177

teṣāmatyantaviccheda iha manvantarakṣayāt.
evaṃ pūrvānupūrvyeṇa sthitireṣānavasthitā.
manvantareṣu sarveṣu yāvadābhūtasaṃplavam .. 61.174 ..

1.61.178

evaṃ manvantarāṇāntu pratisandhānalakṣaṇam.
atītānāgatānāntu proktaṃ svāyambhuvena tu .. 61.175 ..

1.61.179

manvantareṣvatīteṣu bhaviṣyāṇāṃ tu sādhanam .
evamatyantavicchinnaṃ bhavatyābhūtasaṃplavāt .. 61.176 ..

1.61.180

manvantarāṇāṃ parivarttanāni ekāntatastāni mahargatāni.
maharjanañcaiva janantapaśca ekāntagāni sma bhavanti satye .. 61.177 ..

1.61.181

tadbhāvināṃ tatra tu darśanena nānātvadṛṣṭena ca pratyayena.
satye sthitānīha tadā tu tāni prapte vikāre pratisargakāle .. 61.178 ..

1.61.182

manvantarāṇāṃ parivarttanāni muñcanti satyantu tato'parānte.
tato'bhiyogādviṣamapramāṇaṃ viśanti nārāyaṇameva devam .. 61.179 ..

1.61.183

manvantarāṇāṃ parivarttaneṣu cirapravṛtteṣu nidhisvabhāvāt.
kṣaṇaṃ rasaṃ tiṣṭhati jīvalokaḥ kṣayodayābhyāṃ parivandamānaḥ .. 61.180 ..

1.61.184

ityuttarāṇyevamṛṣistutānāṃ dharmātmanāṃ divyadṛśāṃ manūnām.
vāyupraṇītānyupalabhya dṛśyaṃ divyaujasā vyāsasamāsayogaiḥ .. 61.181 ..

1.61.185

sarvāṇi rājarṣisurarṣimanti brahmarṣidevoragavanti caiva.
sureśasaptarṣipitṛprajaiśairyuktāni samyak parivarttanāni .. 61.182 ..

1.61.186

udāravaṃśābhijanadyutīnāṃ prakṛṣṭamedhābhisamedhitānām.
kīrtidyutikhyātibhiranvitānāṃ puṇyaṃ hi vikhyāpanamīśvarāṇām .. 61.183 ..

1.61.187

svargīyametat paramaṃ pavitraṃ putrīyametacca paraṃ rahasyam.
japyaṃ mahatparvasu caitadagryaṃ duḥsvapnaśāntiḥ paramāyuṣeyam .. 61.184 ..

1.61.188

prajeśadevarṣimanupradhānāṃ puṇyaprasūtiṃ prathitāmajasya.
mamāpi vikhyāpanasaṃyamāya siddhiṃ juṣadhvaṃ sumaheśatatvam . 61.185 ..

1.61.189

ityetadantaraṃ proktaṃ manoḥ svāyambhuvasya tu.
vistareṇānupūrvyā ca bhūyaḥ kiṃ varṇayāmyaham .. 61.186 ..

1.61.190

iti mahāpurāṇe vāyuprokte prajāpativaṃśānukīrttanaṃ nāmaikaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ .. 61 ..

1.61.191

.. iti śrīmadvāyupurāṇe pūrvārddhaṃ samāptam ..

Linked texts (7)