Pramāṇa · Search · About · API

Vishnupurana 128

Ātmaprakāśa 128

Language
Sanskrit

128.3

pañcamaḥ adhyāyaḥ ātyantiko layo nāma sarvātmanā ajñānatatkāryanāśātmako mokṣaḥ | taccādhyātmikāditāpatrayaṃ duḥsahamiti jñātvā buddhvā vivekī utpannavairāgyaḥ san gurūpadeśādinotpannajñānaḥ prāpnoti |

128.4

dveṣo'prītiḥ, moho vaicityaṃ, viṣādaḥ sattvahāniḥ, śoko'nuśocam | asūyā guṇeṣu doṣāropaḥ, īrṣyā kṣamārāhityaṃ, mātsaryaṃ parotkarṣāsahiṣṇutā |

128.6

bhūtāni nimittatvenādhikṛtya bhavatītyādhibhautikaḥ | tamāha-mṛgeti mṛgādibhiryo janyate sa ādhibhautikaḥ |
tatra garbhaduḥkhamāha,—sukumāreti caturbhiḥ ulbaṃ garbhaveṣṭanajālam | bhugnaṃ vakrībhūtaṃ pṛṣṭhādi yasya saḥ |

128.7

kevalaṃ daivamevādhikṛtya bhavatītyādhidaivikaḥ | tamāha,— śītoṣṇavāteti |

128.8

etadeva tāpatrayaṃ garbhādyavasthābhedena sahasraśaḥ prapañcayati garbhetyādinā iti saṃsāratāpāketyataḥ prāktanena granthena |

128.11

ātmano gātrāṇāṃ prasāraṇādāvasamarthaḥ |

128.13

janmaduḥkhamāha,—jāyamāna iti dvābhyāṃ purīṣādibhirāvile klinnamānanaṃ yasya saḥ | prājāpatyena prajāpatiniyuktena garbhasaṃkocakena | tasmādupāyāt sa garbhaḥ karaṇīyāṃsaṃ taṃ yoniṃ na hinasti brahmaṇā hi kṛpta iti śruteḥ |

128.14

ātmānaṃ kāryakāraṇasaṃghātaṃ nimittamadhikṛtya bhavatītyādhyātmikaḥ, taṃ prapañcayati-‘ādhyātmika’ iti pañcabhiḥ ||2 pratiśyāyaḥ pīnasaḥ | śvayathuḥ śothaḥ | aṅgāmayo vātajalodarādiḥ |
mātrā bhuktairatividādibhiḥ atyantamamlādibhirvarddhamānātivedanā yasya saḥ |
12|

128.15

janmānantaraṃ duḥkhānyāha,—‘mūrcchā’miti caturbhiḥ |

128.16

tunnāṅgo vyathitagātraḥ, krakacaiḥ vidāraṇayantraiḥ, pūtivraṇāt durgandhibraṇatulyādyoneḥ |

128.17

bālyaduḥkhānyāha-‘kaṇḍūyane’ ityāditribhiḥ |

128.18

20 yauvanaduḥkhānyāha—‘ajñāne’ti ṣaḍbhiḥ | ajñānamiha kāmalobhādyabhiniveśaḥ tena tamasācchannaḥ andhībhūtaḥ |

128.21

kāryākārye laukike |

128.22

karttavyākarttavye vaidike |

128.24

kiñca ajñānaṃ tamaso bhāvaḥ ato'jñānināṃ vihiteṣvapi kāryārambheṣvapravṛttayaḥ syuḥ | tataḥ karmalopāḥ pravarttante |

128.25

tato narakaprāptiriti uttamam atyadhikaṃ duḥkham |

128.26

sūtimārutaiḥ prasūtyarthaṃ garbhaprerakairvāyubhiḥ |

128.30

anāyattairasvādhīnaḥ karaṇairindriyaiḥ ||31-34||

128.34

sthāviraduḥkhānyāha—‘jarājarjare’ti daśabhiḥ | valī lambamānā tvak, śirā raktavahā nār̤ī saivāsthibandhanī snāyuḥ | dūre dūrasthe'rthe naṣṭaṃ nayanaṃ grahaṇasamarthaṃ cakṣuryasya saḥ | vyomni cakṣurgolakākāśe'ntargate nimagne tārake kanīnike yasya saḥ |

128.36

(ṇa) ślathāḥ śithilāḥ grīvā aṅghriḥ pādaḥ hastaśca yasya saḥ, glāniḥ jñānaśūnyatā, jñānalavena svalpamātrajñānena anvitaḥ | (ta) ete hiraṇyādayaḥ, kathaṃ mama matsvāmikā bhaviṣyanti, ityevaṃ mamatākulaḥ mamakāreṇa vyākulaḥ | athavā ataḥ paraṃ mamābhāvadaśāyāmete mama hiraṇyādayaḥ kathaṃ bhaviṣyanti kena prakāreṇa varttiṣyante ityarthaḥ, iti mamatākulaḥ | marmabhidbhiḥ marmasthānabhedibhiḥ, mahārogaiḥ gurutararogaiḥ viṣūcikādibhiḥ chidyamānāni asthibandhanāni asthigranthayaḥ yasya saḥ | (tha) vivarttamānā ghūrṇamānā kanīnikā yasya tathābhūtam akṣi nayanaṃ hastaḥ pādaśca teṣāṃ samāhāraḥ vivarttamānatārākṣihastapādaṃ, kṣipan tathābhūtam akṣi samantataḥ pātayat hastapādañca utkṣipan vātādidoṣāditi bhāvaḥ | athavā vivarttamānatāre akṣiṇī yatra tad yathā syāt tathā hastapādaṃ kṣipan ityarthaḥ ! saṃśuṣyamāṇāḥ śoṣaṃ prāpnuvantaḥ tālu oṣṭhaḥ kaṇṭhaśca yasya saḥ | maraṇaduḥkhānyāha—‘ślathagrīve’ti sārddhaiḥ ṣaḍbhiḥ | vepathunā kampena |
doṣaughaiḥ śleṣmādisaṃghairniruddhakaṇṭhaiḥ ghuru ghuru ityevaṃ śabdaṃ karoti |

128.41

yātanāyaimanyaṃ deham |

128.42

narakaduḥkhānyāha,—‘śṛṇuṣve’ti sārddhaiḥ ṣaḍbhiḥ |

128.43

yāmyakiṃkaraiḥ pāśādigrahaṇam |

128.44

karambhavālukāḥ taptavālukāḥ |

128.45

dhamyatāṃ khanyatāmityādi karmaṇi parasmaipadamāryam | kṛttyamānānāṃ chidyamānānām |

128.46

yauvane yadātmano vividhaṃ ceṣṭitaṃ tadanyajanmānubhūtamiva saṃsmaran dīrghaṃ śvāsaṃ muñcati |
(da) udānaśvāsena ūrddhagāminā śvāsamarutā pīḍitaḥ | (dha) yāmyakiṅkaraiḥ yamadūtaiḥ pīḍitaḥ san kleśāt atikaṣṭena utkrānti prāṇānām utkramaṇaṃ dehaṃ parityajya gamanam āpnoti, prāṇairvimucyata ityarthaḥ | (na) yāmyakiṅkaraiḥ yamadūtai pāśādinā grahaṇam daṇḍena tāḍanaṃ taireveti śeṣaḥ | ugraṃ bhayaṅkaraṃ yamasya darśanam | ugrasya bhayaṅkarasya mārgasya yamapuragamanopayuktasya pathaḥ vilokanam |

128.48

pāpameva hetuḥ kāraṇaṃ tadudbhavāni |

128.49

svarge'pi duḥkhamevetyāha - 'na kevala'miti | svarge'pi nirvṛttirnāsti, duḥkhapaddhatirevāstītyarthaḥ |

128.50

svarganirakabhogānantaraṃ punargarbhādiduḥkhamāha-'punaśce'ti ṣaḍbhiḥ |

128.52

duḥkhaiḥ pluto vyāpta āste, tantūnāṃ kāraṇaṃ pakṣmāṇi kārpāsāṃśavasteṣāmoghaiḥ samūhaiḥ kārpāsabījaṃ yathā vyāptaṃ tadvat |

128.53

utpattau dravyasyārjane |

128.55

kalatrādikairyathā asukhaṃ bhūri kriyate, na tathā sukhaṃ kriyate |

128.58

dvīpibhirvyāghraiḥ |

128.60

tacca jñānaṃ dvividhamityāha—‘āgame’ti | tadvivṛṇoti— uktalakṣaṇe jñānadvaidhe manusammatimāha, atra sabandhe ‘śabdabrahme’ti | āgamamayam āgamotthaṃ jñānaṃ śabdabrahmaśabdāt, asmin prasaṃge |

128.61

vedabhāgau gṛhyete tadāha—‘paraye’ti | akṣarapratipādakaparākhyaveda-

128.63

‘satyaṃ jñānamanantaṃ brahme’tyādivākyāj jāyamānaṃ brahmaśravaṇajaṃ śabdabrahmaṇi śravaṇena niṣṇāto vivekajena paraṃ brahma jñānamāgamotthamityarthaḥ | dehādiviviktākāracittavṛttau prāpnoti |

128.64

nididhyāsanākhyāyāṃ prakāśamānaṃ parabrahma vivekajaṃ jñāna- tatprāptiheturjñānañca karma coktamityetatparaśrutisammatimityarthaḥ | vṛttivyaṅgyasya brahmaṇa eva jñānābhidheyatvād māha— ‘dve vidye’ iti | vidyāśabdena taddhetukarmabrahmaviṣayau brahmaiva jñānamityuktam |

128.67

kathambhūtā bhagavatprāptistadāha—nirastātiśaya āhlādo nanu śabdaśravaṇādapi brahmajñānamevotpadyate, tenaivājñānaṃ nivarttya nirvṛtiḥ yasmin sukhe tadbhāvastadātmatvamevaikalakṣaṇaṃ yasyāḥ bhagavatprāptisiddheḥ kiṃ vivekajajñānenetyāśaṃkyāha—‘andha’sā tathā | kiñca ekāntā bhagavanniṣṭhāmātreṇāvaśyambhāvinī miti nivir̤atama ivājñānam | vyāpakamāvaraṇam indriyaiḥ na tu ṛtuvigādivaiguṇyeṇa karmaphalavadanaikāntikī anityā ||56 śabdādidvārā jātaṃ jñānaṃ dīpavat na sarvātmanā ajñānanivarttakaṃ yatsya sādhanaviṣayatvāt sādhanamāha—‘tatprāptau’ti | vivekajantu jñānaṃ sūryavat sarvājñānanivarttakamityarthaḥ ||62 karma sattvaśuddhidvārā jñānaṃ sākṣāt |

128.76

vibhuṃ prabhuṃ, sarvagatamaparicchinnaṃ, vyāpi sarvakāryānugatam, svayantvanyenāvyāptaṃ, yataḥ sarvaṃ bhavati |
tat paraṃ brahmaiva svecchayā āviṣkṛtaṣāḍguṇyam parameśvarākhyaṃ bhagavacchabdavācyaṃ dvādaśākṣarādiparavidyopāsanayā bhaktaiḥ sulabhadarśanamityāha |
īdṛgviṣayañca jñānaṃ paravidyetyāha—‘evami’ti | nigaditārthasya dvādaśākṣarādibhiruktārthasya satattvaṃ svarūpaṃ tattvataḥ apracyutabrahmasvarūpeṇa yena dvādaśākṣarādinā jñāyate tat paraṃ jñānaṃ paravidyā, trayīmayantu yat aparavidyā karmākhyā |
nanu yadīśvaro brahmaiva, kathaṃ tarhi tasyānirdeśyasya bhagavacchabdavācyatvamityāśaṅkyāha — ‘aśabde’ti | pūjāyāṃ nimittabhūtāyām āviṣkṛtaṣāḍguṇyen bhagavacchabdaḥ prayujyate tatrāpi guṇānāṃ svarūpābhipannatvāt upacārāt sattvartho prayujyate tadbhedavivakṣāyām |
itthambhūte mukhya eva bhagavacchabdo varttate ityāha,—śuddha iti | śuddhe asaṅge mahāvibhūtyākhye acintyaiśvarye |
akṣarārthaniruktyā bhagavacchabdasya parameśvaravācakatvamāha,— sambharttā, poṣakaḥ bharttā ādhāra ityarthadvayenānvitaḥ | netā karmajñānaphalaprāpakaḥ | gamayitā pralaye kāryāṇāṃ kāraṇam pratisraṣṭā punarapi teṣām udgamayitā sargakarttā iti gakārārthaḥ |
akṣarārthaniruktyā idānīm akṣaradvayātmakasya padasyārtha māha,—aiśvaryasyeti iṅganā saṃjñā ītyarthaḥ |
vakārthamāha,—‘vasantī’ti | yatrādhiṣṭhāna bhūte bhūtāni vasanti sa ca bhūteṣu vasatīti vakārārthaḥ |
evameṣa śabde vāsudevasya vācakaḥ, nānyasyetyarthaḥ | bhaścādau gaśca vaśca bhagavānityakṣarasāmyāt niruktiḥ | ṣāḍguṇya bhaga iti pakṣe tadvān bhagavānityanugama eva |

128.84

tadevaṃ parameśvare niratiśayaiśvaryādiyukte mukhyo'yaṃ śabdaḥ, anyatra tu gauṇa ityāha,—‘tatre’ti | pūjyasya śreṣṭhasya padārthasya uktau yā paribhāṣā saṃketarūpagrahastatsaṃgrahaḥ | tatsamanvito'yaṃ śabdaḥ | ato nopacāreṇa pravarttate | anyatra devāda|vupacāreṇa pravarttate |
upacāre bījamāha—‘utpatti’miti |
bhagavacchabdavācyaṃ ṣāḍguṇyaṃ prakārāntareṇāha,—‘jñāne’ti | heyaiḥ prakṛtiguṇaiḥ tatkāryaiḥ karmabhistatphalaiśca vinā |
dvādaśākṣarāntargatabhagavacchabdasyārthamuktvā vāsudevaśabdasyārthamāha—‘sarvāṇī’ti | vasanād vāsanācca vāsuḥ, sādhanāt sādhuritivat | dyotanād devaḥ | vāsuścāsau devaśceti vāsudevaḥ | taduktaṃ mokṣadharme—‘vasanād devanāccaiva vāsudevantatovidu’riti |
janakādayo'pi bhagavannāmālocananiṣṭhayaiva brahmajñānaṃ prāptā iti darśayannāha—‘khāṇḍikye’ti ṣaḍbhiḥ |
bhūteṣu so'ntariti vāsuśabdo vyākhyātaḥ | ‘dhātā vidhāte’tyādinā devaśabdo diverdhātoḥ anekārthaprapañcena vyākhyāta iti jñeyam |
bhuvanāntarāle yadasti, tatsarvaṃ tenāstṛtaṃ channaṃ vyāptamiti yāvat |

128.86

prakṛtamupasaṃharati—‘sa’ iti | yena jñāyate parokṣavṛttyā | saṃdṛśyate sākṣāt kriyate | adhigamyate niḥśeṣāvidyānivṛttyā prāpyate tat jñānaṃ parā vidyā, anyadajñānaṃ avidyāntarvarttinī aparā vidyetyarthaḥ |

128.87

kalyāṇaguṇānevāha—‘tejobale’ti |
iti śrīdharasvāmikṛtāyāṃ svaprakāśākhyāyāmātmaprakāśākhyāyāṃ vā śrīviṣṇupurāṇaṭīkāyāṃ ṣaṣṭhāṃśe pañcamo'dhyāyaḥ ||

Linked texts (1)