Vishnupurana 128
Ātmaprakāśa 128
- Language
- Sanskrit
128.3
pañcamaḥ adhyāyaḥ ātyantiko layo nāma sarvātmanā ajñānatatkāryanāśātmako mokṣaḥ | taccādhyātmikāditāpatrayaṃ duḥsahamiti jñātvā buddhvā vivekī utpannavairāgyaḥ san gurūpadeśādinotpannajñānaḥ prāpnoti |
128.4
dveṣo'prītiḥ, moho vaicityaṃ, viṣādaḥ sattvahāniḥ, śoko'nuśocam | asūyā guṇeṣu doṣāropaḥ, īrṣyā kṣamārāhityaṃ, mātsaryaṃ parotkarṣāsahiṣṇutā |
128.6
bhūtāni nimittatvenādhikṛtya bhavatītyādhibhautikaḥ | tamāha-mṛgeti mṛgādibhiryo janyate sa ādhibhautikaḥ |
tatra garbhaduḥkhamāha,—sukumāreti caturbhiḥ ulbaṃ garbhaveṣṭanajālam | bhugnaṃ vakrībhūtaṃ pṛṣṭhādi yasya saḥ |
128.7
kevalaṃ daivamevādhikṛtya bhavatītyādhidaivikaḥ | tamāha,— śītoṣṇavāteti |
128.8
etadeva tāpatrayaṃ garbhādyavasthābhedena sahasraśaḥ prapañcayati garbhetyādinā iti saṃsāratāpāketyataḥ prāktanena granthena |
128.11
ātmano gātrāṇāṃ prasāraṇādāvasamarthaḥ |
128.13
janmaduḥkhamāha,—jāyamāna iti dvābhyāṃ purīṣādibhirāvile klinnamānanaṃ yasya saḥ | prājāpatyena prajāpatiniyuktena garbhasaṃkocakena | tasmādupāyāt sa garbhaḥ karaṇīyāṃsaṃ taṃ yoniṃ na hinasti brahmaṇā hi kṛpta iti śruteḥ |
128.14
ātmānaṃ kāryakāraṇasaṃghātaṃ nimittamadhikṛtya bhavatītyādhyātmikaḥ, taṃ prapañcayati-‘ādhyātmika’ iti pañcabhiḥ ||2 pratiśyāyaḥ pīnasaḥ | śvayathuḥ śothaḥ | aṅgāmayo vātajalodarādiḥ |
mātrā bhuktairatividādibhiḥ atyantamamlādibhirvarddhamānātivedanā yasya saḥ |
12|
128.15
janmānantaraṃ duḥkhānyāha,—‘mūrcchā’miti caturbhiḥ |
128.16
tunnāṅgo vyathitagātraḥ, krakacaiḥ vidāraṇayantraiḥ, pūtivraṇāt durgandhibraṇatulyādyoneḥ |
128.17
bālyaduḥkhānyāha-‘kaṇḍūyane’ ityāditribhiḥ |
128.18
20 yauvanaduḥkhānyāha—‘ajñāne’ti ṣaḍbhiḥ | ajñānamiha kāmalobhādyabhiniveśaḥ tena tamasācchannaḥ andhībhūtaḥ |
128.21
kāryākārye laukike |
128.22
karttavyākarttavye vaidike |
128.24
kiñca ajñānaṃ tamaso bhāvaḥ ato'jñānināṃ vihiteṣvapi kāryārambheṣvapravṛttayaḥ syuḥ | tataḥ karmalopāḥ pravarttante |
128.25
tato narakaprāptiriti uttamam atyadhikaṃ duḥkham |
128.26
sūtimārutaiḥ prasūtyarthaṃ garbhaprerakairvāyubhiḥ |
128.30
anāyattairasvādhīnaḥ karaṇairindriyaiḥ ||31-34||
128.34
sthāviraduḥkhānyāha—‘jarājarjare’ti daśabhiḥ | valī lambamānā tvak, śirā raktavahā nār̤ī saivāsthibandhanī snāyuḥ | dūre dūrasthe'rthe naṣṭaṃ nayanaṃ grahaṇasamarthaṃ cakṣuryasya saḥ | vyomni cakṣurgolakākāśe'ntargate nimagne tārake kanīnike yasya saḥ |
128.36
(ṇa) ślathāḥ śithilāḥ grīvā aṅghriḥ pādaḥ hastaśca yasya saḥ, glāniḥ jñānaśūnyatā, jñānalavena svalpamātrajñānena anvitaḥ | (ta) ete hiraṇyādayaḥ, kathaṃ mama matsvāmikā bhaviṣyanti, ityevaṃ mamatākulaḥ mamakāreṇa vyākulaḥ | athavā ataḥ paraṃ mamābhāvadaśāyāmete mama hiraṇyādayaḥ kathaṃ bhaviṣyanti kena prakāreṇa varttiṣyante ityarthaḥ, iti mamatākulaḥ | marmabhidbhiḥ marmasthānabhedibhiḥ, mahārogaiḥ gurutararogaiḥ viṣūcikādibhiḥ chidyamānāni asthibandhanāni asthigranthayaḥ yasya saḥ | (tha) vivarttamānā ghūrṇamānā kanīnikā yasya tathābhūtam akṣi nayanaṃ hastaḥ pādaśca teṣāṃ samāhāraḥ vivarttamānatārākṣihastapādaṃ, kṣipan tathābhūtam akṣi samantataḥ pātayat hastapādañca utkṣipan vātādidoṣāditi bhāvaḥ | athavā vivarttamānatāre akṣiṇī yatra tad yathā syāt tathā hastapādaṃ kṣipan ityarthaḥ ! saṃśuṣyamāṇāḥ śoṣaṃ prāpnuvantaḥ tālu oṣṭhaḥ kaṇṭhaśca yasya saḥ | maraṇaduḥkhānyāha—‘ślathagrīve’ti sārddhaiḥ ṣaḍbhiḥ | vepathunā kampena |
doṣaughaiḥ śleṣmādisaṃghairniruddhakaṇṭhaiḥ ghuru ghuru ityevaṃ śabdaṃ karoti |
128.41
yātanāyaimanyaṃ deham |
128.42
narakaduḥkhānyāha,—‘śṛṇuṣve’ti sārddhaiḥ ṣaḍbhiḥ |
128.43
yāmyakiṃkaraiḥ pāśādigrahaṇam |
128.44
karambhavālukāḥ taptavālukāḥ |
128.45
dhamyatāṃ khanyatāmityādi karmaṇi parasmaipadamāryam | kṛttyamānānāṃ chidyamānānām |
128.46
yauvane yadātmano vividhaṃ ceṣṭitaṃ tadanyajanmānubhūtamiva saṃsmaran dīrghaṃ śvāsaṃ muñcati |
(da) udānaśvāsena ūrddhagāminā śvāsamarutā pīḍitaḥ | (dha) yāmyakiṅkaraiḥ yamadūtaiḥ pīḍitaḥ san kleśāt atikaṣṭena utkrānti prāṇānām utkramaṇaṃ dehaṃ parityajya gamanam āpnoti, prāṇairvimucyata ityarthaḥ | (na) yāmyakiṅkaraiḥ yamadūtai pāśādinā grahaṇam daṇḍena tāḍanaṃ taireveti śeṣaḥ | ugraṃ bhayaṅkaraṃ yamasya darśanam | ugrasya bhayaṅkarasya mārgasya yamapuragamanopayuktasya pathaḥ vilokanam |
128.48
pāpameva hetuḥ kāraṇaṃ tadudbhavāni |
128.49
svarge'pi duḥkhamevetyāha - 'na kevala'miti | svarge'pi nirvṛttirnāsti, duḥkhapaddhatirevāstītyarthaḥ |
128.50
svarganirakabhogānantaraṃ punargarbhādiduḥkhamāha-'punaśce'ti ṣaḍbhiḥ |
128.52
duḥkhaiḥ pluto vyāpta āste, tantūnāṃ kāraṇaṃ pakṣmāṇi kārpāsāṃśavasteṣāmoghaiḥ samūhaiḥ kārpāsabījaṃ yathā vyāptaṃ tadvat |
128.53
utpattau dravyasyārjane |
128.55
kalatrādikairyathā asukhaṃ bhūri kriyate, na tathā sukhaṃ kriyate |
128.58
dvīpibhirvyāghraiḥ |
128.60
tacca jñānaṃ dvividhamityāha—‘āgame’ti | tadvivṛṇoti— uktalakṣaṇe jñānadvaidhe manusammatimāha, atra sabandhe ‘śabdabrahme’ti | āgamamayam āgamotthaṃ jñānaṃ śabdabrahmaśabdāt, asmin prasaṃge |
128.61
vedabhāgau gṛhyete tadāha—‘paraye’ti | akṣarapratipādakaparākhyaveda-
128.63
‘satyaṃ jñānamanantaṃ brahme’tyādivākyāj jāyamānaṃ brahmaśravaṇajaṃ śabdabrahmaṇi śravaṇena niṣṇāto vivekajena paraṃ brahma jñānamāgamotthamityarthaḥ | dehādiviviktākāracittavṛttau prāpnoti |
128.64
nididhyāsanākhyāyāṃ prakāśamānaṃ parabrahma vivekajaṃ jñāna- tatprāptiheturjñānañca karma coktamityetatparaśrutisammatimityarthaḥ | vṛttivyaṅgyasya brahmaṇa eva jñānābhidheyatvād māha— ‘dve vidye’ iti | vidyāśabdena taddhetukarmabrahmaviṣayau brahmaiva jñānamityuktam |
128.67
kathambhūtā bhagavatprāptistadāha—nirastātiśaya āhlādo nanu śabdaśravaṇādapi brahmajñānamevotpadyate, tenaivājñānaṃ nivarttya nirvṛtiḥ yasmin sukhe tadbhāvastadātmatvamevaikalakṣaṇaṃ yasyāḥ bhagavatprāptisiddheḥ kiṃ vivekajajñānenetyāśaṃkyāha—‘andha’sā tathā | kiñca ekāntā bhagavanniṣṭhāmātreṇāvaśyambhāvinī miti nivir̤atama ivājñānam | vyāpakamāvaraṇam indriyaiḥ na tu ṛtuvigādivaiguṇyeṇa karmaphalavadanaikāntikī anityā ||56 śabdādidvārā jātaṃ jñānaṃ dīpavat na sarvātmanā ajñānanivarttakaṃ yatsya sādhanaviṣayatvāt sādhanamāha—‘tatprāptau’ti | vivekajantu jñānaṃ sūryavat sarvājñānanivarttakamityarthaḥ ||62 karma sattvaśuddhidvārā jñānaṃ sākṣāt |
128.76
vibhuṃ prabhuṃ, sarvagatamaparicchinnaṃ, vyāpi sarvakāryānugatam, svayantvanyenāvyāptaṃ, yataḥ sarvaṃ bhavati |
tat paraṃ brahmaiva svecchayā āviṣkṛtaṣāḍguṇyam parameśvarākhyaṃ bhagavacchabdavācyaṃ dvādaśākṣarādiparavidyopāsanayā bhaktaiḥ sulabhadarśanamityāha |
īdṛgviṣayañca jñānaṃ paravidyetyāha—‘evami’ti | nigaditārthasya dvādaśākṣarādibhiruktārthasya satattvaṃ svarūpaṃ tattvataḥ apracyutabrahmasvarūpeṇa yena dvādaśākṣarādinā jñāyate tat paraṃ jñānaṃ paravidyā, trayīmayantu yat aparavidyā karmākhyā |
nanu yadīśvaro brahmaiva, kathaṃ tarhi tasyānirdeśyasya bhagavacchabdavācyatvamityāśaṅkyāha — ‘aśabde’ti | pūjāyāṃ nimittabhūtāyām āviṣkṛtaṣāḍguṇyen bhagavacchabdaḥ prayujyate tatrāpi guṇānāṃ svarūpābhipannatvāt upacārāt sattvartho prayujyate tadbhedavivakṣāyām |
itthambhūte mukhya eva bhagavacchabdo varttate ityāha,—śuddha iti | śuddhe asaṅge mahāvibhūtyākhye acintyaiśvarye |
akṣarārthaniruktyā bhagavacchabdasya parameśvaravācakatvamāha,— sambharttā, poṣakaḥ bharttā ādhāra ityarthadvayenānvitaḥ | netā karmajñānaphalaprāpakaḥ | gamayitā pralaye kāryāṇāṃ kāraṇam pratisraṣṭā punarapi teṣām udgamayitā sargakarttā iti gakārārthaḥ |
akṣarārthaniruktyā idānīm akṣaradvayātmakasya padasyārtha māha,—aiśvaryasyeti iṅganā saṃjñā ītyarthaḥ |
vakārthamāha,—‘vasantī’ti | yatrādhiṣṭhāna bhūte bhūtāni vasanti sa ca bhūteṣu vasatīti vakārārthaḥ |
evameṣa śabde vāsudevasya vācakaḥ, nānyasyetyarthaḥ | bhaścādau gaśca vaśca bhagavānityakṣarasāmyāt niruktiḥ | ṣāḍguṇya bhaga iti pakṣe tadvān bhagavānityanugama eva |
128.84
tadevaṃ parameśvare niratiśayaiśvaryādiyukte mukhyo'yaṃ śabdaḥ, anyatra tu gauṇa ityāha,—‘tatre’ti | pūjyasya śreṣṭhasya padārthasya uktau yā paribhāṣā saṃketarūpagrahastatsaṃgrahaḥ | tatsamanvito'yaṃ śabdaḥ | ato nopacāreṇa pravarttate | anyatra devāda|vupacāreṇa pravarttate |
upacāre bījamāha—‘utpatti’miti |
bhagavacchabdavācyaṃ ṣāḍguṇyaṃ prakārāntareṇāha,—‘jñāne’ti | heyaiḥ prakṛtiguṇaiḥ tatkāryaiḥ karmabhistatphalaiśca vinā |
dvādaśākṣarāntargatabhagavacchabdasyārthamuktvā vāsudevaśabdasyārthamāha—‘sarvāṇī’ti | vasanād vāsanācca vāsuḥ, sādhanāt sādhuritivat | dyotanād devaḥ | vāsuścāsau devaśceti vāsudevaḥ | taduktaṃ mokṣadharme—‘vasanād devanāccaiva vāsudevantatovidu’riti |
janakādayo'pi bhagavannāmālocananiṣṭhayaiva brahmajñānaṃ prāptā iti darśayannāha—‘khāṇḍikye’ti ṣaḍbhiḥ |
bhūteṣu so'ntariti vāsuśabdo vyākhyātaḥ | ‘dhātā vidhāte’tyādinā devaśabdo diverdhātoḥ anekārthaprapañcena vyākhyāta iti jñeyam |
bhuvanāntarāle yadasti, tatsarvaṃ tenāstṛtaṃ channaṃ vyāptamiti yāvat |
128.86
prakṛtamupasaṃharati—‘sa’ iti | yena jñāyate parokṣavṛttyā | saṃdṛśyate sākṣāt kriyate | adhigamyate niḥśeṣāvidyānivṛttyā prāpyate tat jñānaṃ parā vidyā, anyadajñānaṃ avidyāntarvarttinī aparā vidyetyarthaḥ |
128.87
kalyāṇaguṇānevāha—‘tejobale’ti |
iti śrīdharasvāmikṛtāyāṃ svaprakāśākhyāyāmātmaprakāśākhyāyāṃ vā śrīviṣṇupurāṇaṭīkāyāṃ ṣaṣṭhāṃśe pañcamo'dhyāyaḥ ||
Linked texts (1)
- Viṣṇupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit