Vishnupurana 23
Ātmaprakāśa 23
- Language
- Sanskrit
23.3
sāmānyaḥ samānaḥ |
23.4
kiñca anyeṣāṃ yaḥ pāpāni tatphalāni duḥkhāni na cintayati, tasya pāpāgamo duḥkhāgamo nāsti |
23.5
yatastat pīr̤ākāraṇameva bījaṃ tasmād janma yasya tadaśubhaṃ pāpaṃ, tasya karttuḥ| atyadhikaṃ phalati duḥkhaphalātmanā ca te |
23.6
krodhenāndhakāritaṃ jātāndhakāramiva duṣprekṣyaṃ mukhaṃ yasya saḥ |
23.7
evaṃ sarvabhūtamayaṃ hariṃ jñātvā sarveṣu bhūteṣu tadbhaktiḥ karttavyā |
23.11
ekonaviṃśo'dhyāyaḥ | sahajaṃ naisargikam |
23.25
śastraviṣāgnikṛtyādīnāṃ maṇimantrādibhiḥ stambhanaṃ sambhavati, patane tu na kiñcit prabhavati ityāśayena daityān ādiśati— 'durātmā kṣipyatā'miti |
vāstaverupāyairhantumaśakyatvāt tadvadhe māyāvinaṃ niyuṅkte— 'nāsmābhi'riti | niṣṣūdaya vināśaya |
sudarśanaṃ śuddhajñānamayam |
atastena māyāsahasraṃ pratyekaṃ vināśitam |
dṛśyeṣu vadhopāyeṣu pratighātamasau karotīti adṛśyaṃ vāyaṃ niyuṅkte ityāha—'saṃśoṣaka'miti |
laghu śīghram | laghuriti pāṭhe laghuvān śīto'tirūkṣaśca śītajvaraprāyaḥ |
tenāviṣṭaṃ vyāptam | dharaṇīdharam vāyubhakṣyaṃ śeṣasvarūpam |
28||
(ja) samāhitā niruddhabahirvṛttiḥ matiḥ cittaṃ yasya tathābhūtaḥ | śambare'pi apakārakāriṇi tasmin māyāprayoktari śambarāsure'pi vimatsaraḥ dveṣaśūnyaḥ |
(jha) bhagavatā viṣṇunā samājñaptamiti sambandhaḥ |
(ña) atiduḥsaha iti naiṣṭhikakṛtpratyayayoge'pi taddehasyeti sambandhasāmānyavivakṣayā ṣaṣṭhī | taddehasya prahlādaśarīrasyetyarthaḥ |
(ṭa) dharaṇīdharamityatra ṭīkāyāṃ 'dharaṇī-dharaṃ vāyubhakṣyaṃ śeṣasvarūpaṃ' miti svāmī | atra vāyuḥ bhakṣyaḥ yasya tam | śeṣasvarūpam anantanāgasvarūpam | viṣṇoḥ sarvadevamayatvāt sarvabhūtabhayatvād vā | śeṣanāgasya vāyubhukṛtvañca nāgatvāt—'uragaḥ pannago bhogī jihmagaḥ pavanāśana' iti koṣācca tatsiddheḥ |
23.26
mantriṣu buddhisahāyeṣu | abhyantareṣu antaḥpuramahānasādāvadhikṛteṣu dūteṣu vā | śaṅkiteṣu jitvā balāddāsīkṛteṣu bhūteṣu itareṣu asatsaṅgiṣu ca |
23.30
kṛtyākṛtyavidhānam—sandhivigrahādiṣu kutra kiṃ kṛtyaṃ, kutra kimakṛtyamityeṣa prakāraḥ | yadvā kṛtyāḥ (ḍha) śatrubhirbhedyāḥ, teṣāmakṛtyavidhānam abhedyatvakaraṇaṃ durgaparvvatodakādi |
23.31
anyacca sāmabhedādi |
23.32
praśraya eva bhūṣaṇaṃ yasya saḥ |
23.34
kupitasya stutyādibhiḥ sādhanaṃ sāma | aikamartyena sthitānāṃ bhayajananādinā pṛthakkaraṇaṃ bhedaḥ | bhūmidhanādisamarpaṇamupādānam, arthāpahārādidaṇḍa ityete upāyāḥ |
23.35
mā krudhaḥ krodhaṃ mā kārṣīḥ |
23.36
sarvvabhūtātmake sarveṣāṃ bhūtānāmātmani paramātmani sarvvajīvaniyantari |
23.37
triṣu kāleṣu kṣayavṛddhitatsāmyasamayeṣu |
āṭavikāḥ mahāraṇyanivāsinaḥ | pulindāḥ mlecchādayasteṣāṃ sādhanaṃ vaśīkaraṇam | kaṇṭakāḥ corāḥ gūr̤haśatravo vā teṣāṃ śodhanaṃ nirasanam |
23.49
tadevāha—'tvayyastī'ti | pṛthag bhedaḥ kutaḥ |
duṣṭā rāgadveṣādipūrvakā ye ārambhā udyamāḥ teṣāmuktivistarairnaitiśāstrairalam | dṛṣṭārambheti pāṭhe, dṛṣṭā aihikabhogāthārambhāḥ | śobhane niṣkāme ātmavidyāyāñca |
nanu ca—"āyurvedo dhanurvedo gāndharvaśceti te trayaḥ | arthaśāstracaturthāstu vidyā aṣṭādaśaiva tu" iti smṛterdaṇḍanītyādikamapi vidyaiva, kathamavidyāntargatairityucyate ? tatrāha— 'vidyābuddhi'riti | bālaḥ khadyotamagniṃ kiṃ na manyate ? api tu manyate eva, tadvat |
śobhane yatnaḥ karttavya iti yaduktaṃ tadeva śobhanakarmādikamāha—'tat karmma'ti | aparaṃ arthakāmādyarthaṃ karma āyāsāya śramārthameva| anyā vidyā arthaśāstrādiḥ | śilpanaipuṇam aindrajālikādiśilpavidyāvat kauśalamātrameva, tucchaphalatvādityarthaḥ |
tadetad rājyādisādhyasamārambhaṃ tucchaṃ jñātvā uttamaṃ sādhyaṃ yat prakarṣeṇa bravīmi tanniśāmaya ityanvayaḥ |
kiñca rājyādeḥ śreṣṭhaphalatve'pi tadarthaṃ puṇye yatnaḥ kāryaḥ, na kevalaṃ dṛṣṭārthodyamamātre | tasya vyabhicāritvādityāha— 'ne'ti tribhiḥ | bhāvyaṃ prāktanapuṇyavaśād bhavitavyameva | tadubhayaṃ rājyaṃ dhanañca prāpyate |
mahattvaṃ rājyāntyādivibhūti prati, bhāgyānyeva bhūteḥ rājyādiśriyo hetavaḥ | na tu udyamāḥ |
tairrvināpi rājyādehṛśyamānatvādityāha—'jar̤ānā'miti— anudyamānām naṣṭānaṣṭavivekaśūnyānāṃ rājyāni santi |
samatvadṛṣṭyā nirvāṇamāha—'devā' iti tribhiḥ |
23.51
ayaṃ tāvat sarvairupāyairna hantuṃ śakyate, upekṣitaścet sakalaṃ lokaṃ viṣṇubhaktiṃ kṛtvā nāśayet | ato nāgapāśairbaddhvā samudre kṣiptvā parvatairākramaṇīyaḥ | tataḥ kālena mariṣyatītyāha- 'he vipracitte iti' |
23.53
doṣopaśāntihetutvād vadho duṣṭānāpi upakāra eva |
23.55
varuṇālaye samudre, nirantaraiḥ parvataiścīyatām uparyupari nikṣiptairākramyatām |
23.62
sāmarṣaḥ asahanaḥ |
23.74
āhnikavelāyām aharahaḥkarttavyabhojanādisamaye |
brahmaṇyānāṃ devāya śreṣṭhāya |
viśvarūpatvena stauti—'devā' iti saptabhiḥ | devā ityādīnāṃ 'sarvvaṃ' tvameve'ti tṛtīyenānvayaḥ | yakṣāścāsurāśca |
ātmā ahaṃkāraḥ| guṇāḥ sattvādayaḥ| eteṣāṃ paramārthaḥ tattvaṃ kāraṇam |
aiśvaryyaṃ sāmarthyātiśayam | guṇāṃśca satyasaṃkalpatvādīn saṃsūcayatītyaiśvaryyaguṇasaṃsūcikā tavaiva saccidrūpasya vyāptiḥ |
ata eva tvāmeva yoginaścintayanti | tvāmeva ca yājakā yajanti | (tvameva) pitṛdevasvarūpadhṛk |
23.83
tasmādapi paraṃ sūkṣmādiviśeṣaṇānām aviṣaye varttamānaṃ tava kimapyacintyaṃ rūpamasti, tasmai puruṣottamākhyāya te rūpāya namaḥ | “yasmāt kṣaramatīto'ham akṣarādapi cottamaḥ | ato'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottama” iti smṛteḥ |
nanvevambhūtasya kutaḥ sthūlasūkṣmādyanekarūpatvamityāśaṅkya tadupapādakaṃ śaktidvayaṃ praṇamati—‘sarveṣu bhūteṣviti dvābhyām | aparā jar̤aśaktiḥ prakṛtyākhyā |
vācāṃ manasāñca yā atītagocarā atikrānto gocaro yayā sā | yasmādaviśeṣaṇā jātiguṇādiviśeṣaṇaśūnyā | jñānināṃ kṣetrajñānāṃ yāni śabdādiviṣayāṇi prādeśikāni jñānāni taiḥ paricchedyā sarvataḥ prasaradbhirnirmarodakairmahāsarovat sarvagatatvenāvagamyā | yadvā jñānī jīvaḥ jñānaṃ buddhiḥ, tadubhayamapi paricchedyaṃ bāhyaghaṭādivat prakāśyaṃ yasyāḥ sā, tasyāḥ sarvabhāsakatvāt | tāmīśvarīm īśvarasya tava svarūpabhūtāṃ parāṃ cicchaktiṃ vande | “parāsya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca” iti śruteḥ | ata evambhūtaśaktidvayenācintyaniratiśayaiśvaryāt śuddhatvam sthūlasūkṣmādyanekarūpatvañca saṅgacchata eveti |
dvādaśākṣaramantrapratipādyarūpeṇa praṇamati —‘oṃ nama’ iti dvābhyām |
‘namastasmai’ iti tribhiḥ punaruktyā ‘rūpaṃ mahat’diti ślokoktacaitanyopādhibhūtairviśvarūpajagadrūpabhūtasvarūpaiḥ praṇāmaḥ | nāmarūpaṃ na yasya tasmai nama ityanuṣaṅgāt śuddhakṣetrajñarūpeṇa eko'stitvenopalabhyate | tasmai mahātmane namaḥ iti pūrṇabrahmarūpeṇa praṇāma iti draṣṭavyam |
nanvevaṃ kevalaścet parameśvarastarhi tasyāviṣayatvāt arcanādikaṃ na ghaṭate ityāśaṅkyāha— ‘yasye’ti |
nanvevaṃ parameśvara eva cedarcanīyaḥ, tarhi indrādīnāṃ pūjyatā kathamityāśaṅkya teṣāmantaryāmisvarūpeṇaiva pūjyatetyāśayenāha—‘yo'nta’riti |
jar̤asyāpi jagataḥ parameśvaravātmatvena upāsyatvamasti, punardevatānāmityāśayenāha— namo'stvi’ti | abhinnatve hetuḥ jagatāmādyaḥ kāraṇamiti |
tadupapādayan āha— ‘atre’ti | yasmin otaṃ viśvaṃ dīrghātantuṣu paṭavad grathitam, protañca tiryak tantuṣu paṭa iva prasyūtam | avyayaṃ pradhānamahadādirūpam |
23.86
uktaṃ sarvātmatvaṃ saṃkṣepataḥ smaran praṇamati—'nama' iti| yatra sarvaṃ pralaye tasmai namaḥ| yataḥ sarvaṃ sṛṣṭau tasmai namaḥ| yaḥ sarvaṃ sthitau punastasmai namaḥ| ata eva yaḥ sarvasya saṃśrayaḥ ādhāraḥ punastasmai namaḥ ityavatārasyāvasthābhedānnamaskārāvṛttiḥ |
tadevaṃ viṣṇorbrahmratayā sarvātmatvaṃ bhāvayan svasyāpi brahmatvāvirbhāveṇa tadbhedaṃ paśyannāha— 'sarvaṃgatvā'diti dvābhyām |
agre sṛṣṭeḥ pūrvam, ante ca pralayānantaram |
Linked texts (1)
- Viṣṇupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit