Pramāṇa · Search · About · API

Vishnupurana 12: atha dvādaśo'dhyāyaḥ

Viṣṇucittīya 12

Language
Sanskrit

atha dvādaśo'dhyāyaḥ

12.5

yatheti japāṅgapraśnaḥ || 51, 52 || cittaikāgratārūpo yogo japasyāṅgamini sayogaṃ japamupadiśanti bāhyeti tribhiḥ| bāhyārthāditi | bāhyārthāccittaṃ tyājayediti hiṃsāsṛtādiniṣiddhatyāgarūpo yamaḥ, sarvaviṣayatyāgarūpaḥ pratyāhāraścoktaḥ; niścalaṃ kurvītetyāsanaprāṇāyāmau, tadadhīnatvāccittasthairyasya; tasminneveti śubhāśraye dhāraṇā |
53 || evamiti || dhṛtātmaneti | yathāhe śaucādiṣu kṛtayaneneti niyamaḥ, ekāgracitteneti dhyānam, tanmayeneti samādhiḥ, ityaṣṭāṅgayoga uktaḥ | tasya maitreya yogina iti hi yogitvaṃ vakṣyati |
54 || hiraṇyeti || hiraṇmayasya garbho'bhūddhiraṇyosyāpi garbhajaḥ|| tasmāddhiraṇyagarbha taṃ purāṇajñāḥ pracakṣate || iti bhārate hiraṇyagarbhaśabda niruktyā hiraṇmayaṃ brahmāṇḍaṃ garbhe yasya saḥ hiraṇyagarbhaḥ ; sa cātra puruṣādisamabhivyāhārātkālātmā jñeyaḥ| hiraṇyagarbhaḥ vyaṣṭiḥ, puruṣassamaṣṭiriti kecit | atra dvādaśākṣaramantro vivakṣitaḥ, laiṅgādiṣu dhruvasya tanmantropadeśaprasiddheḥ| sa tu rahasyapadeṣṭavyatvādatra yathāpāṭhe na paṭhitaḥ || 55, 56 || dadāviti || tathā tvamiti | kuladevatāmaṃtro hi śīghraṃ siddhayati |
57 || iti śrīviṣṇupurāṇavyākhyāne viṣṇucittīye prathamaṃśa ekādaśo'dhyāyaḥ |
11 || atha dvādaśo'dhyāyaḥ yatreti || harimedhasaḥ-hariḥ-pāpahāriṇī svarṇavat śuddhā medhā yasya sa harimedhāḥ, tasya harimedhasaḥ | chāndasaścādasinpratyayaḥ || 1-5 ||

12.6

ananyacetasa iti || sarvabhāvagataḥ-cittavṛtteḥ sākalyena viṣayatayā''virbhūtaḥ |

12.7

manasīti || na śaśāketi | garimākhyasiddhirāsīdityarthaḥ || 8-11 || yāmā iti || yāmāḥ-svāyaṃbhuvamanvantare devāḥ |

12.12

kūṣbhāṃḍā iti || kūṣmāṇḍāḥ-upadevabhedāḥ || 13-16 || kveti || nirbandhaḥ-abhiniveśaḥ || 17-19 || matprītiriti || vayovasthākriyākramam-vayovasthāsu coditaṃ kriyākramam | nivartyāsmādadharmata iti | "vṛthā tīrthaṃ vṛthā dānaṃ vṛthā japyaṃ vṛthā hutam || sa jīvati vṛthā brahmansya mātā suduḥkhitā" iti purāṇavacanānmadviruddhādakālatapaścaraṇarūpādadharmānnivartasveti bhāvaḥ | matprītyā paramaṃ dharmamiti pāṭhe vayovasthākriyākramarūpaṃ paramaṃ dharmaṃ matprītyā'nuvartasva | svadharmo hi mātāpitṛgurudharmānnotkṛṣyate; api tu tatsaṃmatyevotkṛṣyate, yadete hyanujānīyaḥ karma lokavigarhitam | sa dharma iti mantavyo nātra kāryā vicāraṇā || iti bhārateokteḥ || 20, 21 ||

12.21

marīcimibhairiti || amanyata-dadhyau |

12.40

bhagavāniti-tanmayatvena-dhruvasya tadekaviṣayacittatvena || 41-43 ||

12.43

tāmiti || paśyannapi-vyāpāritacakṣurindriyo'pi, prayuktabāhyendriyo'pi vā || 22-37 || neti || kāmaṃ-kāmyam || 38, 39 || itīti || dhiṣṇyāni-sthānāni |

12.51

śuddha iti || śuddhaḥ-svataḥ | akhilavyāpī-pratikṣetraṃ vyāpī | jñānena vā vyāpī | guṇāśina iti pāṭhāntaram | guṇāśī-guṇabhoktā |

12.52

muktarūpamāha - bhūtādīnāmiti || puruṣaḥ baddhaḥ |

12.53

tamiti || brahmabhūtam-apahatapāpmatvādibrahmadharmayuktam | aśeṣajagataḥ paramiti pāṭhāntaram | aśeṣajagataḥ param- sa sarvānpāpmano'pahṛtya sarveṣāṃ ca bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ svārājyamādhipatyaṃ ca paryeti, ya evaṃ veda sa svarāḍbhavati āpnoti svārājyam iti śruteḥ |

12.54

śveti || dhyānadṛṣṭaṃ hariṃ puraḥ-yathādhyānaṃ bahirdṛṣṭavān || 44-46 || kiṃ vadāmīti || kiṃ vadāmi-kiṃ vākyaṃ vadāmi | kenoktena arthena || 47, 48 || śaṃkhaprānteneti || vidyākośaśaṃkhaṃ iti bhagavacchāstre astrabhūṣaṇādhyāye ca darśanāt || 49, 50 || bhūmiriti || bhūmyādigrahaṇaṃ tanmātrāṇāmapyupalakṣaṇam; manograhaṇaṃ daśendriyāṇām | buddhiḥ mahān | bhūtādiḥ-ahaṃkāraḥ | ādiprakṛtiḥ pradhānam |

12.57

divyarūpamāha-bṛhattvāditi || samastāśśaktayaścaitā nṛpa yatra pratiṣṭhitāḥ ityādinā bṛhattvaṃ bṛṃhaṇatvaṃ coktam | mūrtaṃ brahma mahābhāga iti brahmasaṃjñatvam | sadaikarūparūpāyelyavikāritvamuktam | kalāmuhūrtetyādinā vibhūternityatve sati kā cintā viprahmādinityatve |
divyarūpamāha-sahasraśīrṣeti || anena puruṣasya jñānaśaktyorānantyaṃ tatphalībhūtā (vibhūtau) vyāptiśca pratipādyate | atra sahasraśabdo'nantavacanaḥ | śīrṣagrahaṇaṃ sarvāṅgapratyaṅgopalakṣaṇam | ato'tra śīrṣaśabdaḥ śiraso jñānakarmendriyāṇāmaādhāratayā tatkāryāṇāṃ jñānaśaktīnāmupalakṣakaḥ | śīrṣañchandasīti śiraśśabdasya śīrṣanbhāvaḥ | tathā coktaṃ brāhmaṇe śiraśśabdanirvacane bodhanamananaśravaṇasparśanadarśanarasanaghrāṇajñānāni śritāni bhavantītyataḥ śiraḥ iti | ato'nena puruṣasya jñānaśaktyorānantyamuktam | uktamarthaṃ prapañcayati-sahasrākṣaḥ sahasrapāditi | sahasrākṣa iti jñānasyānantyamuktam, sahasrapāditi śakterānantyam | atrākṣiśabdaḥ sarvajñānendriyāṇāmupalakṣakaḥ | pādaśabdaḥ sarvakarmendriyāṇāmupalakṣakaḥ | atra hi aṅgapratyaṅgādīnāmabhāvānnatkāryabhūtajñānaśaktyorānantyamevocyate | kutaḥ ! na tasya kāryaṃ karaṇaṃ ca vidyate iti śruteḥ | ayaṃ hi bhagavānsarvairevendriyairekaikena vā vinimayena vā dehena vā'vayavena vā svarūpeṇa vā sarvaṃ sadā sarvathā sākṣātkaroti | tathā ca śrutiḥ apāṇipādo javano grahītā ityādiḥ | yadāhuḥ śrīvatsāṅkamiśrāḥ na cāyaṃ śalalīva śalyaiḥ sarvaitaḥ śiraścakṣurādibhirvarairūpyāvahairācitaṃ ityucyate; kiṃtu yathā'paryantacakṣuṣoḥ paryantāvayavāśca sarvaṃ draṣṭuṃ kartuṃ ca śaknuvanti tathā'yamapi iti | puruṣaśabdasya pūrvamevāhamihāsamiti, tat puruṣasya puruṣatvam pūraṇātsadnāccāpi tato'si puruṣaḥ smṛtaḥ ityādiṣu śrutismṛtiṣu bahuprakāraṃ nirvacanaṃ draṣṭavyam | bhuvaḥ bhavatīti bhūḥ | anenāsaddyāvṛttāni cidacidātmakāni sarvāṇi bhūtāni lakṣyante | sparśāditi | daśāṅgulaṃ-daśaguṇaṃ mahāpramāṇamiti bhāvaḥ | atyati ṣṭhat, sarvavyāpitvāt | bhuvaḥ-cidacidātmakasya jagataḥ, sparśāt-sparśaṃ kṛtvā, daśāṅgulamatyatiṣṭhadbhagavānityanvayaḥ | sparśāditi lyablope paṃcamī | yenāvṛtaṃ khaṃ ca divaṃ mahīṃ ca yacca kiṃcijjagat ityādiśrutiṣu vyāpyārjagato vyāpakasya puruṣasya mahattvaṃ pratipāditam |
na kevalaṃ vyomavadvyāpakatvam, sarvaśarīritvaṃ cetyāhaṃ-yadbhūtamiti || tvatta ityādi | virāṭ-avyaktaśarīro'niruddhaḥ | tathā ca mokṣadharme īśvaro hi jagatsraṣṭā vibhurnārāyaṇo virāṭ | tato yajñaśca yaṣṭā ca purāṇaḥ puruṣo virāṭ | aniruddha iti prokto lokānāṃ prabhavāpyayaḥ || iti ca | samrāṭ-paramapadaprāptaḥ, so'kṣaraḥ paramasvarāṭ iti viśeṣaṇāt | kharāṭ-kevalātmaprāptaḥ | yadvā ayaṃ lokastu vai samrāḍantarikṣaṃ virāṭ smṛtam || kharāḍasau smṛto lokaḥ iti vāyukteḥ lokā virāḍādayaḥ | adhipūruṣaḥ-adhikāripuruṣo brahmā aya vā tvāmadhikaraṇīkṛtya puruṣaḥ ātmasamaṣṭirūpo hiraṇyagarbho'jāyata |

12.58

tvadrūpadhāriṇa iti || tvadrūpadhāriṇo'dhipuruṣasyāntaḥ sarvabhūtaṃ-sarvamityarthaḥ || tvatsṛṣṭasyāpyantarjagat, kiṃ punastveti bhāvaḥ | ātmīyaṃ sarvamasminyajñe paśupuroḍāśādirūpeṇa hutamiti sarvahutaḥ | pṛṣadājyaṃ-dadhimiśramājyam | paśūṃrdvidhā-grāmyāraṇyabhedena |

12.59

tvatta iti || ekatodataḥ-mahiṣādayaḥ |

12.60

gāva iti || teṣu mahiṣādiṣu gavādeḥ pṛthaguktiḥ prāśastyāt || 61, 62 || prāṇa iti || prāṇāt-mukhyaprāṇāt | prāṇo naḥ suṣirānjāta iti ca pāṭhaḥ | prāṇaḥ naḥ suṣirātnāsārandhrāt | prāṇo'ntassuṣirāditi vā pāṭhaḥ | tadā tatra vartamānādvāyorityarthaḥ | prāṇaḥ-prāṇākhyo vṛttiviśeṣaḥ || 63, 64 || nyagrodha iti || saṃyame-saṃhāre || 65, 66 || yatheti || yathā ca kāraṇabhūtā bālatvakpatrāvasthā kadalī svakāryabhūtasthūlatvakpatrānnānyā, saiveyamiti pratyabhijñānāt ; evaṃ kāraṇabhūtastvaṃ kāryabhūtādviśvasmānnānyaḥ, bahu syām tadātmānaṃ svayamakuruta jyotīṃṣi viṣṇuḥ ityādeḥ | api ca viśvasmātpṛthagbhūtastripādrūpeṇa tvaṃ dṛśyase | vyatiriktaṃ na yasyāsti vyatirikto'khilasya yaḥ tripādasyāmṛtaṃ divi ityādi |

12.67

hlādinīti || sarvasaṃsthitau-sarvādhāre tvayi | saṃvit hlādinī-niravadhikānandarūpā, sandhinī-avicchedavatī | ekā-ekarūpā | hlādatāpobhayamiśrā-vicchinnaparimitahlādakarī kevalatāpakarī ca saṃvittvayi nāsti | atra hetuḥ guṇavarjita iti | iyaṃ ca saṃvit tatkartṛkā vā tatkarmikā vā vijñānamānandaṃ brahma tameva vidvānamṛta iha bhavati raso vai saḥ rasaṃ hyevāyaṃ labdhvā''nandī bhavati ityādi śruteḥ |

12.68

atyaricyateti || saḥ-puruṣaḥ, bhuvo'dhaḥ-pātāle, tiryak-sarvadvīpeṣu, ūrdhvaṃ-svargādau, atyaricyata-saṃtānātmanā vṛddhaḥ, vyaṣṭirūpeṇa vā |

12.69

vyakamiti || vyaktādayaḥ prasiddhāḥ | virāḍādayaḥ pūrvamevoktāḥ | vyaktādīnāṃ bhavānityanenānvayaḥ | kiṃ ca puruṣeṣvantaḥkaraṇe vibhāvyate bhavān |

12.70

sarvasminniti || sarvasmin-gaganādau, sarvabhūtaḥ - śabdādisvam śabdaḥ khe pauruṣaṃ nṛṣu tejaścāsmi vibhāvasau ityādi sarvasvarūpadharatvātsarvaḥ | sarvabhūtaḥ- bahu syāmiti sarvarūpeṇa pariṇataḥ | sarvaṃ tvattaḥ-nimittatvādupādānatvācca sarvaṃ tvamityarthaḥ || 71-86 ||

12.86

pṛthagbhūteti || pṛthagbhūtaikabhūtāya-kāryakāraṇāvasthayoḥ, bhūtabhūtāya-pañcabhūtaśarīrāya | prabhūtabhūtabhūtāyeti ca pāṭhaḥ | prabhūtabhūtabhūtāya-prabhūtāni bhūtāni brahmādayaḥ prāṇinaḥ, tadbhūtāya | bhūtātmane-evaṃ vyāptātmane | atha vābhūtabhūtāya - bhūtasūkṣmatvenāvirbhūtāya | prabhūtabhūtabhūtāya-mahābhūtatvaṃ prāptāya | bhūtātmanesarvaprāṇirūpāya nama iti |

12.87

tasyeti || tasya-madbhaktasya te, etat-svāyaṃbhuvakule sthānam, aparaṃ-tuccham || 88-99 || dhruvasyeti || sūnṛtā-suśīlo bhavetyādhamahitasatyavākyā |

12.100

trailokyeti || sthirāyati-sthirottarakālaṃ, sthiraiśvaryam, yā paraṃ-kevalaṃ, kukṣivivare sthitaṃ dhruvaṃ dhṛtvādhruvadhāraṇadvārā, trailokyāśrayatāṃ prāptaṃ-viṣṇupadākhyaṃ paraṃ sthānaṃ prāpa || 101-103 || iti śrīviṣṇupurāṇavyākhyāne viṣṇucittīye prathamaṃśe dvādaśo'dhyāyaḥ |

12.103

anyeṣāṃmiti || svāyaṃbhuvasya kule yatsthānaṃ tanmadbhaktādanyeṣāṃ paraṃ sthānam |

Linked texts (1)