Vishnupurana 12.57
Viṣṇucittīya 12.57
- Language
- Sanskrit
12.57
divyarūpamāha-bṛhattvāditi || samastāśśaktayaścaitā nṛpa yatra pratiṣṭhitāḥ ityādinā bṛhattvaṃ bṛṃhaṇatvaṃ coktam | mūrtaṃ brahma mahābhāga iti brahmasaṃjñatvam | sadaikarūparūpāyelyavikāritvamuktam | kalāmuhūrtetyādinā vibhūternityatve sati kā cintā viprahmādinityatve |
divyarūpamāha-sahasraśīrṣeti || anena puruṣasya jñānaśaktyorānantyaṃ tatphalībhūtā (vibhūtau) vyāptiśca pratipādyate | atra sahasraśabdo'nantavacanaḥ | śīrṣagrahaṇaṃ sarvāṅgapratyaṅgopalakṣaṇam | ato'tra śīrṣaśabdaḥ śiraso jñānakarmendriyāṇāmaādhāratayā tatkāryāṇāṃ jñānaśaktīnāmupalakṣakaḥ | śīrṣañchandasīti śiraśśabdasya śīrṣanbhāvaḥ | tathā coktaṃ brāhmaṇe śiraśśabdanirvacane bodhanamananaśravaṇasparśanadarśanarasanaghrāṇajñānāni śritāni bhavantītyataḥ śiraḥ iti | ato'nena puruṣasya jñānaśaktyorānantyamuktam | uktamarthaṃ prapañcayati-sahasrākṣaḥ sahasrapāditi | sahasrākṣa iti jñānasyānantyamuktam, sahasrapāditi śakterānantyam | atrākṣiśabdaḥ sarvajñānendriyāṇāmupalakṣakaḥ | pādaśabdaḥ sarvakarmendriyāṇāmupalakṣakaḥ | atra hi aṅgapratyaṅgādīnāmabhāvānnatkāryabhūtajñānaśaktyorānantyamevocyate | kutaḥ ! na tasya kāryaṃ karaṇaṃ ca vidyate iti śruteḥ | ayaṃ hi bhagavānsarvairevendriyairekaikena vā vinimayena vā dehena vā'vayavena vā svarūpeṇa vā sarvaṃ sadā sarvathā sākṣātkaroti | tathā ca śrutiḥ apāṇipādo javano grahītā ityādiḥ | yadāhuḥ śrīvatsāṅkamiśrāḥ na cāyaṃ śalalīva śalyaiḥ sarvaitaḥ śiraścakṣurādibhirvarairūpyāvahairācitaṃ ityucyate; kiṃtu yathā'paryantacakṣuṣoḥ paryantāvayavāśca sarvaṃ draṣṭuṃ kartuṃ ca śaknuvanti tathā'yamapi iti | puruṣaśabdasya pūrvamevāhamihāsamiti, tat puruṣasya puruṣatvam pūraṇātsadnāccāpi tato'si puruṣaḥ smṛtaḥ ityādiṣu śrutismṛtiṣu bahuprakāraṃ nirvacanaṃ draṣṭavyam | bhuvaḥ bhavatīti bhūḥ | anenāsaddyāvṛttāni cidacidātmakāni sarvāṇi bhūtāni lakṣyante | sparśāditi | daśāṅgulaṃ-daśaguṇaṃ mahāpramāṇamiti bhāvaḥ | atyati ṣṭhat, sarvavyāpitvāt | bhuvaḥ-cidacidātmakasya jagataḥ, sparśāt-sparśaṃ kṛtvā, daśāṅgulamatyatiṣṭhadbhagavānityanvayaḥ | sparśāditi lyablope paṃcamī | yenāvṛtaṃ khaṃ ca divaṃ mahīṃ ca yacca kiṃcijjagat ityādiśrutiṣu vyāpyārjagato vyāpakasya puruṣasya mahattvaṃ pratipāditam |
na kevalaṃ vyomavadvyāpakatvam, sarvaśarīritvaṃ cetyāhaṃ-yadbhūtamiti || tvatta ityādi | virāṭ-avyaktaśarīro'niruddhaḥ | tathā ca mokṣadharme īśvaro hi jagatsraṣṭā vibhurnārāyaṇo virāṭ | tato yajñaśca yaṣṭā ca purāṇaḥ puruṣo virāṭ | aniruddha iti prokto lokānāṃ prabhavāpyayaḥ || iti ca | samrāṭ-paramapadaprāptaḥ, so'kṣaraḥ paramasvarāṭ iti viśeṣaṇāt | kharāṭ-kevalātmaprāptaḥ | yadvā ayaṃ lokastu vai samrāḍantarikṣaṃ virāṭ smṛtam || kharāḍasau smṛto lokaḥ iti vāyukteḥ lokā virāḍādayaḥ | adhipūruṣaḥ-adhikāripuruṣo brahmā aya vā tvāmadhikaraṇīkṛtya puruṣaḥ ātmasamaṣṭirūpo hiraṇyagarbho'jāyata |
Linked texts (1)
- Viṣṇupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit