Vishnupurana 35.91

35.91

evaṃ tāvaddehādivilakṣaṇātmapakṣaparigraheṇa yo'sti so'hamiti praśnaprativacanopapatti vadannṛpaḥ pratyuktaḥ || idānīṃ dehādyātmatvapakṣaṃ tasya mate pradhānaṃ kurvannirākaroti jihveti tribhiḥ || jihveti | he nṛpa ! jihvādi ahamiti bravītīti kiṃ manyase ? tanna | ete nāham-bahutvānnāhamarthaḥ, ahamarthasyaikatvena pratīteḥ | kiṃ ca yato jihvādīni śabdaniṣpatti kāraṇāni, ato na kartṛbhāvamanubhavanti | kartā khalvātmā | anena nyāyenāhaṃ spṛśāmi smarāmītyādiṣu bāhyāntarakaraṇānāmātmatvanirāsaḥ |
śaṅkāntaramāha-kiṃ hetubhiriti || atha vāgevendriyarūpā jihvādyaiḥ karaṇaiḥ svātantryeṇāhamiti bravīti, tena saivātmeti matam ; tacca na ; tasyā api karaṇatvena svātantryābhāvāt, ātmatve ca vācaḥ sthaulyābhāvātpīvānasītyātmadharmatvena pīvatvoktirnyāhateḥ, mama vāgiti bhedavyavahārānupapatteśca | kecicchabda evārtha iti vaiyākaraṇapakṣaparigraheṇa jihvādikaraṇairvāṇī svātmānamahamiti vadatīti ; yathā ghaṭaśabda eva ghaṭa ityucyata iti varṇayanti | tatrāpyukta eva doṣaḥ | anena nyāyena sparśarūpādīnāṃ buddhisukhecchādīnāṃ ca kartṛtvaniṣedhaḥ |
piṇḍa iti || evaṃ jihvāyādhāraśiraḥ pāyupāṇyādisamudāyo deho'pi nātmā, jāgare mama deha iti pṛthagbhāvāt | svapnasuṣuptyorātmani bhāsamāne'pi dehasyānyathābhānādabhānācca ; svargakāmādiśrutisiddhaśarīravilakṣaṇātmaprasiddhivirodhācca | yadvā piṇḍaḥ puṃsaḥ pṛthak-śiraḥpāṇyādirūpeṇāneka iti yataḥ, ahamarthaścaika iti yojanāntaram | tasmāddehendriyādīnāmātmatvātteṣu kutrā'haṃśabdaṃ karomītyāha-tata iti |
nanu dehādivyatiriktasyāhaṃśabdo vācako'stvityāśaṃkya tasya sarvabhūteṣvavasthitasya jñānaikākāratayā ekaprakāratvācchuddhatvādeśva sādhāraṇyāta , vyāvartakajātyādidharmābhāvācca ko bhavān so'hamiti praśnaprativacane nirarthake ityāha-yadyanyo'stīti dvayena | yadyanyo'stīti || nātrātmanāṃ vyaktyaikyaṃ pratipādyate | kutaḥ ? yadyanyo'sti paraḥ ko'pi matta iti svasmādvyatiriktamātmānamabhyupagamya tasyānyatvaniṣedhāt | ekasminnarthe paraśabdānyaśabdayoḥ prayogāyogāt anyaśabdaḥ parasyāpi jñānaikākāratvādandyākāratvapratiṣedhārthaḥ | etaduktaṃ bhavati-yadi maddyatiriktaḥ ko'pyātmā madākārabhūtajñānākārādanyākāraḥ syāt, tadā ahamevamākāraḥ, ayaṃ cānyādṛśākāra iti śakyeta vyapadeṣṭum | na caivamasti, sarveṣāṃ jñānaikākāratayā samatvāt, jātikulāderanātmadharmatvācca | prakāraikye ca ekatvavyavahāro mukhya eva, samānadharmāsamānadharmetyasminnarthe samānadharmānaikadharmeti prayogadarśanāt, eko vrīhiḥ suniṣpannaḥ supuṣṭaḥ kurute prajāḥ, iti ca darśanāt | ato nāyamaupacārikaḥ prayogaḥ, prakāraikatvasya nimittasya vidyamānatvāt | atra pūrvaślokenāmabhedanirdeśamukhena teṣāmanekākāratvaṃ niṣiddham | uttaraślokenaikākāratā vidhīyate | ātmaikatvapakṣe- nityo nityānāṃ cetanaścetanānām ahaṃ tvaṃ ca tathānye ca ityādinā virodhaḥ | samānākāratvaṃ ca nirdoṣaṃ hi samaṃ brahmetyādiṣūktam | tasmādātmanāṃ vaiṣamyābhāvātpraśnaprativacane yukte ityarthaḥ ||90,91||