Pramāṇa · Search · About · API

Samvadasukta 9

Saṃvādasūkta 9

Language
Sanskrit

Contents

9.1

sāyāhnakāle bhūtāni svāpayannastameti yat
vṛṣākapirito vā syād iti mantreṣu dṛśyate
triṣu dhanveti hīndreṇa prayukto vāriṣākape
4. brahmapurāṇa meṃ vṛṣākapi kā ullekha
aba ukta sthala kā sārāṃśa lījie²—
prācīna kāla meṃ daityoṃ kā pūrvaja hiraṇya nāma kā eka vikhyāta asura thā| usakā mahāśani nāmaka mahābalī putra devatāoṃ ke dvārā sarvathā durjeya thā| eka dina mahāśani indra ko parājita kara use airāvata-sahita bām̐dhakara apane pitā hiraṇya ke pāsa le āyā| hiraṇyane apanī putrī ke āgraha para indra ko bhūgarbha meṃ baṃda kara diyā| idhara mahāśani ne indra ko jītane ke
paścāt varuṇa para car̤hāī kara dī| varuṇa ne apanī kanyā dekara usase saṃdhi
varuṇa tathā mahāśani meṃ maitrī ho gayī| varuṇaputrī vāruṇī ko pākara
mahāśani atyanta ānanda ke sātha samaya vyatīta karane lagā
idhara indra kā apaharaṇa jānakara sabhī devatā atyanta duḥkhita ho
ke lie kahā| varuṇa apane jāmātā mahāśani ke pāsa pahum̐ce| mahāśani ne
kāraṇa pūchā| varuṇa ne usase kahā—vīravara! tumane jo devendra ko rasātala
mahātmā varuṇa ko sauṃpa diyā| isase indra atyanta lajjita ho gaye| unhoṃne
pūchā ki maiṃ isa kalaṃka ko kaise dūra karūm̐?
mere cācā hiraṇya kā putra hai| isakī utpatti tathā mṛtyu kā mujhe sampūrṇa
kī ārādhanā kareṃ| vahām̐ unakī stuti karane para ve āpa para prasanna hoṃge| maiṃ
ācārya bṛhaspati ke sātha śacī aura indra gautamī nadī ke pāsa pahum̐ce aura
vahām̐ unhoṃne bhagavān śaṅkara tathā mām̐ pārvatī kī prārthanā kī| tadanantara indra
aisā vīra puruṣa deṃ jo daitya-śatruoṃ kā saṃhāra kara sake|'
aura usī samaya una logoṃ ke sāmane hī godāvarī gaṅgā ke pavitra
ha̱ye jāye̱ mana̱sā̱ tiṣṭha̱ ghore̱ vacā̍ṃsi̱ mi̱śrā kṛ̱ṇvāvahai̱ nu
na nau̱ mantrā̱ anu̍ditāsa̱ ete̱ maya̍ska̱ra̱nparata̍re̱ ca̱nāha̍n

9.2

haye| jāyeṃ| manasā| tiṣṭha| ghore| vacāṃsi| miśrā| kṛṇvāvahai| nu
na| nau| mantrāḥ| anuditāsaḥ| ete| mayaḥ| karan| para'tare| cana| ahan
kimetā vācā kṛṇavā tavāhaṃ prākramiṣamuṣasāmagriyeva
purūravaḥ punarastaṃ parehi durāpanā vāta ivāhamasmi

9.3

iṣurna śriya iṣudherasanā goṣāḥ śatasā na raṃhiḥ
avīre kratau vi davidyutannorā na māyuṃ citayanta dhunayaḥ

9.4

sā vasu dadhatī śvaśurāya vaya uṣo yadi vaṣটyantigṛhāt
astaṃ nanakṣe yasminnākandivā naktaṃ śnathitā vaitasena

9.5

triḥ sma māhnaḥ śanathayo vaitasenota sma me'vryatyai pṛṇāsi
purūravo'nu te ketamāyaṃ rājā me vīra tanvastadāsīḥ

9.6

yā sujūrṇiḥ śreṇiḥ sumnaāpirhṛdecakṣurna granthinī caraṇyuḥ
tā añjayo'ruṇayo na sastuḥ śriyee gāvo na dhenavo'navanta

9.7

samasmiñjāyamāne āsata gnā utemavardhannadyaḥ svagūrtāḥ
mahe yattvā purūravo raṇāyāvardhayandasyuhatyāya devāḥ

9.8

sacā yadāsu jahatīṣvatkamarmānuṣīṣu mānuṣo niṣevai
apa sma mattarasantī na bhujyustā atrasanrathaspṛśo nāśvāḥ

9.9

sacā| yat| āsu| jahatīṣu| atkaṃ| amānuṣīṣu| mānuṣaḥ| ni'sevai
apa sma| mat tarasaṃtī| na| bhujyuḥ| tāḥ| atrasan| ratha'spṛśaḥ| na| aśvāḥ
yadāsu marto amṛtāsu nispṛksaṃ kṣoṇībhiḥ kratubhirna pṛṅke
tā ātayo na tanvaḥ śuṃbhata svā aśvāso na krīḷayo
daṃdaśānāḥ

9.10

vidyunna yā patantī davidyodbharantī me apyā kāmyāni
janiṣṭo apo naryaḥ sujātaḥ prorvaśī tirata dīrghamāyuḥ

9.11

jajñiṣa itthā gopīthyāya hi dadhātha tatpurūravo ma ojaḥ
aśāṃsaṃ tvā viduṣī sasminnahanna ma āśṛṇoḥ
kimabhugvadāsi

9.12

jajñiṣe| itthā| go'pīthyāya| hi| dadhātha| tat| purūravaḥ| me| ojaḥ
aśāṃsaṃ| tvā| viduṣī| sasmin| ahan| na| me| ā| aśṛṇoḥ| kim
abhuk| vadāsi
kadā sūnuḥ pitaraṃ jāta icchāccakrannāśru vartayadvijānan
ko daṃpatī samanasā vi yūyodadha yadagniḥ śvaśureṣu dīdayat

9.13

kadā| sūnuḥ| pitaraṃ| jātaḥ| icchāt| cakran| na| aśru| vartayat| vijñānan
kaḥ| daṃpatī iti daṃpatī| samanasā| vi| yūyot| adha| yat| agniḥ
śvaśureṣu| dīdayat
prati bravāṇi vartayaṃte aśru cakranna krandadādhyai śivāyaiṃ
pra tatte hinavā yatte asme parehyastaṃ nahi mūra māpaḥ

9.14

sudevo adya prapatedanāvṛtparāvataṃ paramāṃ gantavā u| adhā śayīta nirṛterupasthe'dhenaṃ vṛkā rabhasāso adyuḥ

9.15

purūravo mā mṛthā mā pra papto mā tvā vṛkāso aśivāsa u kṣan| na vai straiṇāni sakhyāni santi sālāvṛkāṇāṃ hṛdayānyetā

9.16

purūravaḥ| mā| mṛthāḥ| mā| pra| paptaḥ| mā
tvā| vṛkāsaḥ| aśivāsaḥ| ūṃ iti| kṣan
na| vai| straiṇāni| sakhyāni| santi
sālāvṛkāṇāṃ| hṛdayāni| etā
yadvirūpācaraṃ martyeṣvavasaṃ rātrīḥ śaradaścatasraḥ
ghṛtasya stokaṃ sakṛdahna āśnāṃ tādevedaṃ tātṛpāṇā carāmi

9.17

yat| virūpā| acaraṃ| martyeṣu| avasaṃ| rātrīḥ| śaradaḥ| catasraḥ
ghṛtasya| stokaṃ| sakṛt| ahnaḥ| āśnāṃ| tāt| eva| idam| tatṛpāṇā| carāmi
antarikṣaprāṃ rajaso vimānīmupa śikṣāmyurvaśīṃ vasiṣṭhaḥ
upa tvā rātiḥ sukṛtasya tiṣṭhānni vartasva hṛdayaṃ tapyate me

9.18

iti tvā devā ima āhuraiḷa yathemetadbhavasi mṛtyubandhuḥ
prajā te devānhaviṣā yajāti svarga u tvamapi mādayāse

9.18.p1

na sā bhuṅkte, na svapiti śrāntā svapiti vā yadā
tadā paśyati taṃ svapne nīra-nīraja-locanā|| (130.7)
kva gatāsi viśālākṣi vihāya vijane'tra mām| (135.14)
"candra, pautre kuru dayāṃ darśayasva mama priyām|" (135.52),
"kadā'dhara-rasaṃ tasyāḥ pāsyāmyamṛta-sannibham
kadā draṣṭāsmi tāṃ bhūyaḥ kamalodayasannibhām||" (136.55)
vastutaḥ urvaśī ne isakā janma hote hī ise cyavana ṛṣi ke yahām̐ gupta rūpa
bahukāla-paryanta purūravā ke saṃga raha sake|] itane meṃ cyavana ṛṣi ke yahāṃ
ko sauṃpane āyī hūm̐|"
udāsa ho gaye| unhoṃne putra āyu ko rājakāja sauṃpakara vana meṃ jāne kā
niścaya kara liyā ki tabhī nārada muni ne ākara batāyā ki aba urvaśī
martyaloka meṃ hī rahegī, purūravā śastra-tyāga na kareṃ, vana meṃ na jāeṃ, kyoṃki
sahāyatā karanī hai| nārada dvārā āyu kā rājyābhiṣeka, harṣollāsa kā
vātāvaraṇa, puṣpa-varṣā! āyu apanī vimātā mahārānī auśanarī ko praṇāma
ho sakatī hai–
(1) purūravas śabda
(ka) niruktakāra yāska ke anusāra 'purūravas' śabda se tātparya
preyasī hai| para yadi 'purūravā' (bahuta śabda vālā) kā pratīkātmaka artha
vistīṇamantarikṣamaśnute dīvyata iti urvaśī (nirukta 5.13, vararuci)| aura,
paṃ0 śivanārāyaṇa śāstrī kahate haiṃ-urvaśī=uru+vaśī| uru=adhika,
kānta-kāntā-sambandha hai| purūravā yadi garajatā bādala hai to urvaśī
kar̤akatī-kauṃdhatī-camakatī vidyut hai
vidyuti vinaṣṭāyāṃ tayā vimuktāḥ stanayitnulakṣaṇaṃ śabdaṃ kurvan vilapati

9.18.p2

nirukta 5.13 durgācārya

Linked texts (7)