Pramāṇa · Search · About · API

Pranatoshini 2.12

Prāṇatoṣiṇī 2.12

Language
Sanskrit

2.12.1

evaṃ prādhānyadyotanāya prathamoddiṣṭāparāntā śabdasṛṣṭiruktā
śarīrasṛṣṭimantareṇa paśyantyādyā vaktumaśakyā iti tāṃ vaktumatha sṛṣṭimārabhate |

2.12.2

śāradātilakaprathamapaṭale ācāryaḥ ||

2.12.3

atha vindvātmanaḥ śambhoḥ kālabandhoḥ kalātmanaḥ |

2.12.4

ajāyata jagatsākṣī sarvavyāpī sadāśivaḥ |

2.12.5

sadāśivādbhaṣedīśastato rudraḥ samudbhavaḥ |

2.12.6

tato viṣṇustato brahmā teṣāmevaṃ samudbhavaḥ |

2.12.7

atrārtha sṛṣṭau punarudrādīnāmutpattistvartharūpeṇa pūrvaṃ teṣāmutpāttaḥ
śabdarūpeṇāto na paunaruktyamiti |

2.12.8

kalā māyā tadātmanastadutpannatvāt |

2.12.9

kālabandhorityanādyantakāle sṛṣṭirūpakālasahāyānnādātmana ityarthaḥ |

2.12.10

anena viśeṣaṇadvayena prakṛteḥ kālasya ca mahāpralaye'pyavasthānamuktam |

2.12.11

ata evānayorāpekṣikanityatā puruṣasya svato nityatvaṃ sarvavināśasya puruṣāvadhitvāditi
|

2.12.12

ata eva viśvasāre |

2.12.13

nimeṣādyāstathā māyā divasāśca tathā niśāḥ |

2.12.14

p. 38) pakṣā māsāśca ṛtavaścāyanaṃ vatsarastathā |

2.12.15

yugañca yugamānañca tathā manvantarāṇi ca |

2.12.16

mahāpralayaparyantaṃ sarvaṃ vindvātmakaṃ smṛtam |

2.12.17

ityanena sṛṣṭirūpakālasya laya uktaḥ |

2.12.18

kintu mahāpralaye kālabandhoriti bandhuśabdena kālasya nimittatvaṃ sūcitam |

2.12.19

tathā ca rāghavabhaṭṭadhṛtam ||

2.12.20

lavādipralavānto yastamaḥśaktivijṛmbhitaḥ |

2.12.21

nimittabhūtaḥ kālo'yaṃ bhāvānāṃ janurāśayoriti lavādimānamapi ||

2.12.22

prapañcasāre prathamapaṭale ||

2.12.23

nalinīpatrasaṃhatyāṃ sūkṣmasūcivibhedane |

2.12.24

dale dale tu yaḥ kālaḥ sa kālolavasaṃjñakaḥ |

2.12.25

lavaistrūṭiḥ syāttriṃśadbhiḥ kalāṃ tāvat truṭiṃ viduḥ |

2.12.26

kāṣṭhā tāvat kramājjñeyā tāvat kāṣṭhā nimeṣakaḥ |

2.12.27

so'ṅgulisphoṭatulyaśca mātrāṣṭābhiśca taiḥ smṛtā |

2.12.28

kālena yāvatāsvīyo hastaḥ svaṃ jānumaṇḍalam |

2.12.29

paryeti mātrā sā tulyā svayaikaśvāsatulyayā |

2.12.30

ṣaṣṭyuttaraistu triñcateniśvāsairghaṭikā smṛtā |

2.12.31

dvināḍikā muhūrttaḥ syāt triṃśadbhistairaharniśam |

2.12.32

triṃśadbhistairahorātrairmāso dvādaśabhistu taiḥ ||

2.12.33

sambatsaro mānuṣo'yamahorātraṃ divaukasām |

2.12.34

tathā divyairahorātraiśtriśataiḥ ṣaṣṭisaṃyutaiḥ |

2.12.35

divyaḥ samvatsaro jñeyo divyaiḥ saṃvatsaraistu taiḥ |

2.12.36

bhavet dvādaśasāhasryairbhinnairekaṃ caturyugam |

2.12.37

taiḥ sahasraiḥ śatānanda ! tavaikaṃ dinamiṣyate |

2.12.38

tāvatī tava rātriśca kathitā kālavedibhiḥ |

2.12.39

tathāvidhairahorātraistriṃśadbhirmāsamṛcchasi |

2.12.40

tathāvidhairdvādaśabhirmāsairabdastava smṛtaḥ |

2.12.41

tathāvidhānāmabdānāṃ śataṃ tvamapi jīvasi |

2.12.42

tvadāyurmama niśvāsaḥ kālenaivaṃ pracodyate |

2.12.43

iti |

2.12.44

tithitattve saṃkrāntiprakaraṇaghṛsmṛtau tu |

2.12.45

laghvakṣaracaturbhāgastruṭirityabhidhīyate |

2.12.46

truṭidvayaṃ lavaḥ prokto nimeṣastu lavadvayam |

2.12.47

aṣṭādaśanimeṣāstu kāṣṭhetyādi sambarttaḥ pralayaḥ kalpa ityanto yaḥ
kālo'bhihito'marasiṃhena tasya nimittatvaṃ pūrvavacanena darśitam |

2.12.48

p. 39) merutantre prathamoddeśe'pi |

2.12.49

indrāyuḥ-

2.12.50

parimāṇaṃ prakārāntareṇoktvā evamindrairindrasaṃkhyairbrahmaṇo dinamucyate |

2.12.51

yā dhyāyate mahāmāyā mayā tacchāsanirgamaḥ |

2.12.52

indrasaṃkhyaiñcaturdaśasaṃkhyairityarthaḥ |

2.12.53

prapañco brahmadivasaḥ kumbhako rātrirasya tu |

2.12.54

evaṃ tasyā ghaṭikayā varṣamekaṃ vidheḥ smṛtam |

2.12.55

ghaṭīśatamitaṃ tasyā brahmā jīvati kīṭavat |

2.12.56

pakṣamekaṃ satīrūpā śuklaṃ kṛṣṇantu pārvatī |

2.12.57

ṛtumātraṃ harirjīvedvarṣamekaṃ sadāśivaḥ |

2.12.58

evaṃ sā śatavarṣā vai mahākālsya gehinī |

2.12.59

sarpakañcukavaddehaṃ tyaktvā tyaktvā punarnavā iti kālanirūpaṇam |

2.12.60

evaṃ prakṛtāyāmarthasṛṣṭau tattvasṛṣṭiṃ vaktumupakramate |

2.12.61

śāradāyāṃ prathamapaṭale tu |

2.12.62

mūlabhūtādato vyaktādvikṛtātparavastunaḥ |

2.12.63

asīt kila mahattattvaṃ guṇāntaḥkaraṇātmakam ||

2.12.64

śabdabrahmaṇo vikṛtāt sṛṣṭyunmukhānmahattattvamāsīdutpannamityanvayaḥ |

2.12.65

sarvasṛṣṭirmūlarūpādata eva paravastuno'vyaktādbindurūpāditi vā |

2.12.66

kimbhūtaṃ sattvarajastamoguṇātmakam |

2.12.67

mano buddhyahaṅkāracittarūpāntaḥkaraṇacatuṣṭayamekañca tatkāraṇamityabhiprāyaḥ |

2.12.68

kāraṇe kāryopacārāttadātmakatvamiti |

2.12.69

śrutirapi prakṛtermahān mahato'haṅkāra iti |

2.12.70

rāghavabhaṭṭadhṛtavāmakeśvaratantre'pi ||

2.12.71

avyktavigrahāt śabdabrahmaṇaḥ sarvakāraṇam |

2.12.72

vyaktasattvaguṇa vaktuṃ buddhitattvamajāyata |

2.12.73

sāṃkhyamate mahattattvasya buddhitattvamiti saṃjñā |

2.12.74

śāradāyāṃ prathamapaṭale ||

2.12.75

abhūttasmādahaṅkārastrividhaḥ sṛṣṭibhedaḥ |

2.12.76

vaikārikādahaṅkārāddevā vaikārikā daśa |

2.12.77

digvātārkapraceto'śvivahnīndropendramitrakāḥ |

2.12.78

taijasādindriyāṇyāsaṃstanmātrākramayogataḥ |

2.12.79

bhūtādikādahaṅkārāt pañca bhūtāni jajñire ||

2.12.80

rāghavabhaṭṭadhṛtamapi ||

2.12.81

so'haṅkārastribhedaḥ syāt sattvādiguṇabhedataḥ |

2.12.82

vaikāraḥ sāttviko nāma taijaso rājasaḥ smṛtaḥ |

2.12.83

bhūtādistāmasaste ca pṛthaktattvādyavāsṛjan |

2.12.84

p. 40) adhikena vyapadeśā bhavantīti nyāyāt |

2.12.85

sāttvikādiviśeṣa uktaḥ |

2.12.86

vastutastriṣveva nyūnādhikarūpeṇa trayo guṇā varttante śivaśaktyātmakādāvapi
tathānusandheyam |

2.12.87

vaikārikādindriyādhiṣṭhātāraścandraśca |

2.12.88

taijasāt pañca jñānendriyāṇi pañca karmendriyāṇi manaśca |

2.12.89

bhūtādestanmātrāṇi jajñire ||

2.12.90

tathā ca rāghavabhaṭṭadhṛtam ||

2.12.91

vaikārikāddigādyāśca candreṇaikādaśa smṛtāḥ |

2.12.92

indriyāṇāmadhiṣṭhātṛdevāste parikīrttitāḥ |

2.12.93

yaccāparaṃ manastattvaṃ sasaṅkalpavikalpakam |

2.12.94

taijasādeva tajjātimindriyāṇi tathā daśa |

2.12.95

bhūtādeḥ pañca tanmātrāṇi āsan bhūtamataḥ param ||

2.12.96

tanmātrāṇi ca śabdasparśarūparasagandhāḥ ||

2.12.97

śabdatanmātrādākāśam |

2.12.98

śabdasparśatanmātrābhyāṃ vāyuḥ |

2.12.99

śabdasparśarūpatanmātrebhyo'gniḥ |

2.12.100

śabdasparśarūparasatanmātrebhyo jalam |

2.12.101

śabdasparśarūparasagandhatanmātrebhyo bhūmirutpadyate ||

2.12.102

taduktaṃ prathamapaṭale ||

2.12.103

śabdādvyomasparśatastena vāyustābhyāṃ rūpādvahniretai rasācca ambhāṃsi
etairgandhato bhūrdharādyā bhūtāḥ pañca syurguṇināḥ krameṇa ||

2.12.104

brahmajñānatantranirvāṇatantrayostu ||

2.12.105

ākāśājāyate vāyuḥ vāyorutpadyateḥ ravi raverutpadyate toyaṃ toyādutpadyate mahī |

2.12.106

mahī saṃlīyate toye toyaṃ saṃlīyate ravau |

2.12.107

raviḥ saṃlīyate vāyau vāyurnabhasi līyate |

2.12.108

pañcatattvādbhavet sṛṣṭistattve tattvaṃ vilīyate ||

2.12.109

śrutau ca ||

2.12.110

tasmāt brahmaṇa ākāśaḥ sambhūta ākāśādvāyurvāyostejastejasa āpo'hnyaḥ pṛthivī
pṛthivyā oṣadhaya oṣadhibhyo'nnānniti bhūtamātrādbhūtasṛṣṭiruktā ||

2.12.111

iti pañcabhūtotpattilayaprakāraḥ |

2.12.112

tārkikāstu ākāśādīnāṃ śabdādayo guṇā ityācakṣate |

2.12.113

sāṃkhyā api śabdo guṇo viyataḥ śabdaspaśau vāyostau ca rūpañcāgne rasena saha
tāni jalasya gandhena saha tāni pṛthivyā iti ||

2.12.114

rāghavabhaṭṭadhṛteśāna-saṃhitāyāmapi |

2.12.115

śabdekaguṇamākāśaṃ śabdasparśaguṇo marut |

2.12.116

p. 41) śabdasparśarūpaguṇaṃ tejastriguṇamiṣyate |

2.12.117

śabdasparśarūparasaguṇā āpaścaturguṇāḥ |

2.12.118

śabdasparśarūparasagandheḥ pañcaguṇā mahīti |

2.12.119

vastutastu pañcīkaraṇarūpeṇa pañcasu pratyekeṣu pañcaguṇāḥ sattvāditriguṇavat santi
ato nāsikādiṣu pṛthivyādīndriyeṣu kaṭvastrādi pratīyate |

2.12.120

iti pañcabhūtaguṇakathanam ||

2.12.121

bhūtamaṇḍalāni śāradātilake prathamapaṭale ||

2.12.122

vṛttaṃ divastat ṣaḍbindulacchitaṃ mātariśvanaḥ |

2.12.123

trikoṇaṃ svastikopetaṃ vahnerardvendusaṃyutam |

2.12.124

ambhojamambhaso bhūmeścaturasraṃ vidurbudhāḥ ||

2.12.125

prapañcasāre'pi |

2.12.126

vṛttaṃ vyomno binduṣaṭkānvitaṃ tadduvāyoragneḥ svastikodyatrikoṇam |

2.12.127

abjopetārddhendumadvimbamāpyaṃ syādvajrodyadvṛttirasraṃ dharāyāḥ |

2.12.128

yadvā viśvasāre ||

2.12.129

ākāśamaṇḍalaṃ proktaṃ varttulaṃ sarvasammatam |

2.12.130

ṣaṭkoṇamaṇḍalaṃ vāyostrikoṇantu vibhāvasoḥ |

2.12.131

aṣṭāsraṃ varuṇasyāpi caturasraṃ dharāmutam |

2.12.132

iti veti kṛtvā matatrayaṃ tatra likhitam |

2.12.133

etat prayojanantu praśne ākṛtijñānam |

2.12.134

prāṇāyāmabhūtodayayoḥ pratyakṣadarśanam |

2.12.135

ṣaṭkarmasādhanañca sarvamagre vakṣyate ||

2.12.136

iti bhūtamaṇḍalāni ||

2.12.137

bhūtarūpāṇyapi śāradāyām ||

2.12.138

svacchaṃ viyanmarut kṛṣṇo rakto'gnirviṣadaṃ payaḥ |

2.12.139

pītā bhūmiḥ pañcabhūtānyekaikādhārato viduḥ ||

2.12.140

svacchaṃ svetamiti rāghavabhaṭṭaḥ |

2.12.141

viṣadaṃ śvetam ||

2.12.142

tathā ca prapañcasāre ||

2.12.143

khamapi śuṣiracihnaṃ samīraṇaḥ syāccalanaparaḥ paripākavān kṛ:śānuḥ |

2.12.144

jalamapi rasavadghanā dharā te sitasitipāṭalaśuklapītabhāsaḥ |

2.12.145

śuṣiraṃ chidram |

2.12.146

sitiḥ kṛṣṇaḥ |

2.12.147

vastutastu svacchaṃ nirmalaṃ nīlamiti yāvat |

2.12.148

praśnaprakaraṇe spaṣṭībhaviṣyati ||

2.12.149

tanmate sita ityatrākārapraśneṣeṇāsita iti |

2.12.150

chidrādibhiḥ khādayo jñāyanta iti tātparyam |

2.12.151

ekaikādhārata iti svasvakāraṇādhārāṇītyarthaḥ ||

2.12.152

sūryācandroktabhūtapañcakātmaka caturvidhadehasṛṣṭistu ||

2.12.153

p. 42) viśvasāratantre prathamapaṭale ||

2.12.154

pṛthivyā śrīṣadhirjātā oṣadherannameva ca |

2.12.155

tasmādbhavettadā devi ! retaḥ sarvasukhāvaham |

2.12.156

retasastu bhaveddevi ! brahmāṇḍaṃ śaśisūryayoḥ |

2.12.157

śaśisūryātmakaṃ sarvaṃ carācaramidaṃ jagat |

2.12.158

caraṃ jaṅgamamacaraṃ sthāvaraṃ ||

2.12.159

śāradātilake prathamapaṭale ||

2.12.160

pañcabhūtātmakaṃ viśvaṃ carācaramidaṃ jagat |

2.12.161

acarā bahudhā bhinnā girivṛkṣādibhedataḥ |

2.12.162

carāstu trividhā bhinnāḥ svedāṇḍajajarāyujāḥ |

2.12.163

pañcabhūtātmakamityanena trivṛtkaraṇapakṣaḥ pañcīkaraṇapakṣo'pi sūcita iti |

2.12.164

tatra ye taijasā devāsteṣāmapi śarīre arddho bhāgastejasaḥ |

2.12.165

caturthāṃśaḥ pṛthivyāścaturthāṃśo jalasyeti trivṛtkaraṇapakṣaḥ ||

2.12.166

pañcīkaraṇapakṣe tu tejasaścatvārīṃ'śā anyeṣāmaṣṭamo'ṣṭamo'ṃśā evamanyatrāpi
|

2.12.167

taduktaṃ pañcadaśyāṃ pañcamaprakaraṇe tattvaviveke |

2.12.168

sthūlaśarīrādyutpattisiddhaye pañcīkaraṇaṃ nirūpayitumāha |

2.12.169

tadbhogāya punarbhogyabhogāya tanujanmane |

2.12.170

pañcīkaroti bhagavān pratyekaṃ viyadādikam |

2.12.171

bhagavānaiśvaryādi guṇaṣaṭkasampannaḥ |

2.12.172

aiśvaryādiguṇaṣaṭkañca samagraiśvaryavīryayaśaḥśrījñānavairāgyarūpamuktañca |

2.12.173

aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ |

2.12.174

jñānavairāgyayoścaiva ṣaṇāṃ bhaga iti smṛtiḥ |

2.12.175

samarasyetyanenānāṇimādyaiśvaryāṣṭakaṃ
sūcitamatastamoguṇātmakeśvarādadhikaguṇatayā bhagavataḥ
samasattvāditriguṇātmakatvenādhikyamāyātam |

2.12.176

na tu sattvamātrapradhānaguṇātmakasya bhagavaditi nāmadheyam |

2.12.177

tathātve triguṇātmikāyā bhavatyāstadabhidhānaṃ nopapadyata iti sudhībhirbhāvyam |

2.12.178

parameśvaraḥ punaḥ punarapi tadbhogāya teṣāṃ jīvānāṃ bhogāyaiva bhogyabhogāya
tanujanmane bhogyasyānnapānāderbhogāyatanasya jarāyujādicaturvidhaśarīrajātasya ca
janmane utpattaye viyadādikamākāśādibhūta pañcakaṃ pratyekamekaikaṃ pañcīkaroti |

2.12.179

p. 43) apañcātmakaṃ pañcātmakaṃ sampadyamānaṃ karoti |

2.12.180

dvidhā vidhāya caikaikaṃ caturddhā prathamaṃ punaḥ |

2.12.181

svasvetaradvitīyāṃśairyojanāt |

2.12.182

pañcapañcateti |

2.12.183

atha vā ṣaḍaṃśāstejasaḥ pṛthivījalavāyvākāśānāṃ daśamo daśamo'ṃśaḥ |

2.12.184

evaṃ pārthive asmadādiśarīre'pi pṛthivyāḥ ṣaḍbhāgāḥ |

2.12.185

jalādīnāṃ daśamodaśamo'ṃśastaduktaṃ rāghavabhaṭṭadhṛtena |

2.12.186

pṛthivyādīni bhūtāni pratyekaṃ vibhajeddvidhā |

2.12.187

ekaikaṃ bhāgamādāya pañcadhā vibhajaet punaḥ |

2.12.188

ekaikaṃ bhāgamekaikabhūtaiḥ saṃveśayet kramāt |

2.12.189

tataścākāśabhūtasya svā bhāgāḥ ṣaḍbhavanti hi |

2.12.190

vāyvādi bhāgāścatvāro vāyvādiṣveva māviśet |

2.12.191

evañca khecarāṇāmākāśavāyubhāgādhikyādviyati
gatirgṛhagodhikādīnāmākāśabhāgādhikyādbhittyādigatirbhūtādīnāṃ
vāyubhāgādhikyāt sarvatra gatirasthairyañceti ||

2.12.192

iti pañcīkaraṇam ||

2.12.193

prapañcasāraprathamapaṭale ||

2.12.194

prakṛtau kālanunnāyāṃ guṇāntaḥkaraṇātmani |

2.12.195

dehaścaturvidhobhinno jantorutpattibhedataḥ |

2.12.196

udbhidaḥ svedajo'ṇḍājjaścaturthastu jarāyujaḥ |

2.12.197

guṇāntaḥkaraṇātmani |

2.12.198

dehaścaturvidhobhinno jantorutpattibhedataḥ |

2.12.199

udbhidaḥ svedajo'ṇḍājjaścaturthastu jarāyujaḥ |

2.12.200

guṇāntaḥkaraṇakāraṇe kālapreritāyāṃ prakṛtau satyāmudbhidādicaturvidha utpattibhedato
jantoḥ śarīriṇo deho bhavatītyarthaḥ |

First 200 of 376 passages. Read on

Linked texts (11)