Pranatoshini 2.12
Prāṇatoṣiṇī 2.12
- Language
- Sanskrit
2.12.1
evaṃ prādhānyadyotanāya prathamoddiṣṭāparāntā śabdasṛṣṭiruktā
śarīrasṛṣṭimantareṇa paśyantyādyā vaktumaśakyā iti tāṃ vaktumatha sṛṣṭimārabhate |
2.12.2
śāradātilakaprathamapaṭale ācāryaḥ ||
2.12.3
atha vindvātmanaḥ śambhoḥ kālabandhoḥ kalātmanaḥ |
2.12.4
ajāyata jagatsākṣī sarvavyāpī sadāśivaḥ |
2.12.5
sadāśivādbhaṣedīśastato rudraḥ samudbhavaḥ |
2.12.6
tato viṣṇustato brahmā teṣāmevaṃ samudbhavaḥ |
2.12.7
atrārtha sṛṣṭau punarudrādīnāmutpattistvartharūpeṇa pūrvaṃ teṣāmutpāttaḥ
śabdarūpeṇāto na paunaruktyamiti |
2.12.8
kalā māyā tadātmanastadutpannatvāt |
2.12.9
kālabandhorityanādyantakāle sṛṣṭirūpakālasahāyānnādātmana ityarthaḥ |
2.12.10
anena viśeṣaṇadvayena prakṛteḥ kālasya ca mahāpralaye'pyavasthānamuktam |
2.12.11
ata evānayorāpekṣikanityatā puruṣasya svato nityatvaṃ sarvavināśasya puruṣāvadhitvāditi
|
2.12.12
ata eva viśvasāre |
2.12.13
nimeṣādyāstathā māyā divasāśca tathā niśāḥ |
2.12.14
p. 38) pakṣā māsāśca ṛtavaścāyanaṃ vatsarastathā |
2.12.15
yugañca yugamānañca tathā manvantarāṇi ca |
2.12.16
mahāpralayaparyantaṃ sarvaṃ vindvātmakaṃ smṛtam |
2.12.17
ityanena sṛṣṭirūpakālasya laya uktaḥ |
2.12.18
kintu mahāpralaye kālabandhoriti bandhuśabdena kālasya nimittatvaṃ sūcitam |
2.12.19
tathā ca rāghavabhaṭṭadhṛtam ||
2.12.20
lavādipralavānto yastamaḥśaktivijṛmbhitaḥ |
2.12.21
nimittabhūtaḥ kālo'yaṃ bhāvānāṃ janurāśayoriti lavādimānamapi ||
2.12.22
prapañcasāre prathamapaṭale ||
2.12.23
nalinīpatrasaṃhatyāṃ sūkṣmasūcivibhedane |
2.12.24
dale dale tu yaḥ kālaḥ sa kālolavasaṃjñakaḥ |
2.12.25
lavaistrūṭiḥ syāttriṃśadbhiḥ kalāṃ tāvat truṭiṃ viduḥ |
2.12.26
kāṣṭhā tāvat kramājjñeyā tāvat kāṣṭhā nimeṣakaḥ |
2.12.27
so'ṅgulisphoṭatulyaśca mātrāṣṭābhiśca taiḥ smṛtā |
2.12.28
kālena yāvatāsvīyo hastaḥ svaṃ jānumaṇḍalam |
2.12.29
paryeti mātrā sā tulyā svayaikaśvāsatulyayā |
2.12.30
ṣaṣṭyuttaraistu triñcateniśvāsairghaṭikā smṛtā |
2.12.31
dvināḍikā muhūrttaḥ syāt triṃśadbhistairaharniśam |
2.12.32
triṃśadbhistairahorātrairmāso dvādaśabhistu taiḥ ||
2.12.33
sambatsaro mānuṣo'yamahorātraṃ divaukasām |
2.12.34
tathā divyairahorātraiśtriśataiḥ ṣaṣṭisaṃyutaiḥ |
2.12.35
divyaḥ samvatsaro jñeyo divyaiḥ saṃvatsaraistu taiḥ |
2.12.36
bhavet dvādaśasāhasryairbhinnairekaṃ caturyugam |
2.12.37
taiḥ sahasraiḥ śatānanda ! tavaikaṃ dinamiṣyate |
2.12.38
tāvatī tava rātriśca kathitā kālavedibhiḥ |
2.12.39
tathāvidhairahorātraistriṃśadbhirmāsamṛcchasi |
2.12.40
tathāvidhairdvādaśabhirmāsairabdastava smṛtaḥ |
2.12.41
tathāvidhānāmabdānāṃ śataṃ tvamapi jīvasi |
2.12.42
tvadāyurmama niśvāsaḥ kālenaivaṃ pracodyate |
2.12.43
iti |
2.12.44
tithitattve saṃkrāntiprakaraṇaghṛsmṛtau tu |
2.12.45
laghvakṣaracaturbhāgastruṭirityabhidhīyate |
2.12.46
truṭidvayaṃ lavaḥ prokto nimeṣastu lavadvayam |
2.12.47
aṣṭādaśanimeṣāstu kāṣṭhetyādi sambarttaḥ pralayaḥ kalpa ityanto yaḥ
kālo'bhihito'marasiṃhena tasya nimittatvaṃ pūrvavacanena darśitam |
2.12.48
p. 39) merutantre prathamoddeśe'pi |
2.12.49
indrāyuḥ-
2.12.50
parimāṇaṃ prakārāntareṇoktvā evamindrairindrasaṃkhyairbrahmaṇo dinamucyate |
2.12.51
yā dhyāyate mahāmāyā mayā tacchāsanirgamaḥ |
2.12.52
indrasaṃkhyaiñcaturdaśasaṃkhyairityarthaḥ |
2.12.53
prapañco brahmadivasaḥ kumbhako rātrirasya tu |
2.12.54
evaṃ tasyā ghaṭikayā varṣamekaṃ vidheḥ smṛtam |
2.12.55
ghaṭīśatamitaṃ tasyā brahmā jīvati kīṭavat |
2.12.56
pakṣamekaṃ satīrūpā śuklaṃ kṛṣṇantu pārvatī |
2.12.57
ṛtumātraṃ harirjīvedvarṣamekaṃ sadāśivaḥ |
2.12.58
evaṃ sā śatavarṣā vai mahākālsya gehinī |
2.12.59
sarpakañcukavaddehaṃ tyaktvā tyaktvā punarnavā iti kālanirūpaṇam |
2.12.60
evaṃ prakṛtāyāmarthasṛṣṭau tattvasṛṣṭiṃ vaktumupakramate |
2.12.61
śāradāyāṃ prathamapaṭale tu |
2.12.62
mūlabhūtādato vyaktādvikṛtātparavastunaḥ |
2.12.63
asīt kila mahattattvaṃ guṇāntaḥkaraṇātmakam ||
2.12.64
śabdabrahmaṇo vikṛtāt sṛṣṭyunmukhānmahattattvamāsīdutpannamityanvayaḥ |
2.12.65
sarvasṛṣṭirmūlarūpādata eva paravastuno'vyaktādbindurūpāditi vā |
2.12.66
kimbhūtaṃ sattvarajastamoguṇātmakam |
2.12.67
mano buddhyahaṅkāracittarūpāntaḥkaraṇacatuṣṭayamekañca tatkāraṇamityabhiprāyaḥ |
2.12.68
kāraṇe kāryopacārāttadātmakatvamiti |
2.12.69
śrutirapi prakṛtermahān mahato'haṅkāra iti |
2.12.70
rāghavabhaṭṭadhṛtavāmakeśvaratantre'pi ||
2.12.71
avyktavigrahāt śabdabrahmaṇaḥ sarvakāraṇam |
2.12.72
vyaktasattvaguṇa vaktuṃ buddhitattvamajāyata |
2.12.73
sāṃkhyamate mahattattvasya buddhitattvamiti saṃjñā |
2.12.74
śāradāyāṃ prathamapaṭale ||
2.12.75
abhūttasmādahaṅkārastrividhaḥ sṛṣṭibhedaḥ |
2.12.76
vaikārikādahaṅkārāddevā vaikārikā daśa |
2.12.77
digvātārkapraceto'śvivahnīndropendramitrakāḥ |
2.12.78
taijasādindriyāṇyāsaṃstanmātrākramayogataḥ |
2.12.79
bhūtādikādahaṅkārāt pañca bhūtāni jajñire ||
2.12.80
rāghavabhaṭṭadhṛtamapi ||
2.12.81
so'haṅkārastribhedaḥ syāt sattvādiguṇabhedataḥ |
2.12.82
vaikāraḥ sāttviko nāma taijaso rājasaḥ smṛtaḥ |
2.12.83
bhūtādistāmasaste ca pṛthaktattvādyavāsṛjan |
2.12.84
p. 40) adhikena vyapadeśā bhavantīti nyāyāt |
2.12.85
sāttvikādiviśeṣa uktaḥ |
2.12.86
vastutastriṣveva nyūnādhikarūpeṇa trayo guṇā varttante śivaśaktyātmakādāvapi
tathānusandheyam |
2.12.87
vaikārikādindriyādhiṣṭhātāraścandraśca |
2.12.88
taijasāt pañca jñānendriyāṇi pañca karmendriyāṇi manaśca |
2.12.89
bhūtādestanmātrāṇi jajñire ||
2.12.90
tathā ca rāghavabhaṭṭadhṛtam ||
2.12.91
vaikārikāddigādyāśca candreṇaikādaśa smṛtāḥ |
2.12.92
indriyāṇāmadhiṣṭhātṛdevāste parikīrttitāḥ |
2.12.93
yaccāparaṃ manastattvaṃ sasaṅkalpavikalpakam |
2.12.94
taijasādeva tajjātimindriyāṇi tathā daśa |
2.12.95
bhūtādeḥ pañca tanmātrāṇi āsan bhūtamataḥ param ||
2.12.96
tanmātrāṇi ca śabdasparśarūparasagandhāḥ ||
2.12.97
śabdatanmātrādākāśam |
2.12.98
śabdasparśatanmātrābhyāṃ vāyuḥ |
2.12.99
śabdasparśarūpatanmātrebhyo'gniḥ |
2.12.100
śabdasparśarūparasatanmātrebhyo jalam |
2.12.101
śabdasparśarūparasagandhatanmātrebhyo bhūmirutpadyate ||
2.12.102
taduktaṃ prathamapaṭale ||
2.12.103
śabdādvyomasparśatastena vāyustābhyāṃ rūpādvahniretai rasācca ambhāṃsi
etairgandhato bhūrdharādyā bhūtāḥ pañca syurguṇināḥ krameṇa ||
2.12.104
brahmajñānatantranirvāṇatantrayostu ||
2.12.105
ākāśājāyate vāyuḥ vāyorutpadyateḥ ravi raverutpadyate toyaṃ toyādutpadyate mahī |
2.12.106
mahī saṃlīyate toye toyaṃ saṃlīyate ravau |
2.12.107
raviḥ saṃlīyate vāyau vāyurnabhasi līyate |
2.12.108
pañcatattvādbhavet sṛṣṭistattve tattvaṃ vilīyate ||
2.12.109
śrutau ca ||
2.12.110
tasmāt brahmaṇa ākāśaḥ sambhūta ākāśādvāyurvāyostejastejasa āpo'hnyaḥ pṛthivī
pṛthivyā oṣadhaya oṣadhibhyo'nnānniti bhūtamātrādbhūtasṛṣṭiruktā ||
2.12.111
iti pañcabhūtotpattilayaprakāraḥ |
2.12.112
tārkikāstu ākāśādīnāṃ śabdādayo guṇā ityācakṣate |
2.12.113
sāṃkhyā api śabdo guṇo viyataḥ śabdaspaśau vāyostau ca rūpañcāgne rasena saha
tāni jalasya gandhena saha tāni pṛthivyā iti ||
2.12.114
rāghavabhaṭṭadhṛteśāna-saṃhitāyāmapi |
2.12.115
śabdekaguṇamākāśaṃ śabdasparśaguṇo marut |
2.12.116
p. 41) śabdasparśarūpaguṇaṃ tejastriguṇamiṣyate |
2.12.117
śabdasparśarūparasaguṇā āpaścaturguṇāḥ |
2.12.118
śabdasparśarūparasagandheḥ pañcaguṇā mahīti |
2.12.119
vastutastu pañcīkaraṇarūpeṇa pañcasu pratyekeṣu pañcaguṇāḥ sattvāditriguṇavat santi
ato nāsikādiṣu pṛthivyādīndriyeṣu kaṭvastrādi pratīyate |
2.12.120
iti pañcabhūtaguṇakathanam ||
2.12.121
bhūtamaṇḍalāni śāradātilake prathamapaṭale ||
2.12.122
vṛttaṃ divastat ṣaḍbindulacchitaṃ mātariśvanaḥ |
2.12.123
trikoṇaṃ svastikopetaṃ vahnerardvendusaṃyutam |
2.12.124
ambhojamambhaso bhūmeścaturasraṃ vidurbudhāḥ ||
2.12.125
prapañcasāre'pi |
2.12.126
vṛttaṃ vyomno binduṣaṭkānvitaṃ tadduvāyoragneḥ svastikodyatrikoṇam |
2.12.127
abjopetārddhendumadvimbamāpyaṃ syādvajrodyadvṛttirasraṃ dharāyāḥ |
2.12.128
yadvā viśvasāre ||
2.12.129
ākāśamaṇḍalaṃ proktaṃ varttulaṃ sarvasammatam |
2.12.130
ṣaṭkoṇamaṇḍalaṃ vāyostrikoṇantu vibhāvasoḥ |
2.12.131
aṣṭāsraṃ varuṇasyāpi caturasraṃ dharāmutam |
2.12.132
iti veti kṛtvā matatrayaṃ tatra likhitam |
2.12.133
etat prayojanantu praśne ākṛtijñānam |
2.12.134
prāṇāyāmabhūtodayayoḥ pratyakṣadarśanam |
2.12.135
ṣaṭkarmasādhanañca sarvamagre vakṣyate ||
2.12.136
iti bhūtamaṇḍalāni ||
2.12.137
bhūtarūpāṇyapi śāradāyām ||
2.12.138
svacchaṃ viyanmarut kṛṣṇo rakto'gnirviṣadaṃ payaḥ |
2.12.139
pītā bhūmiḥ pañcabhūtānyekaikādhārato viduḥ ||
2.12.140
svacchaṃ svetamiti rāghavabhaṭṭaḥ |
2.12.141
viṣadaṃ śvetam ||
2.12.142
tathā ca prapañcasāre ||
2.12.143
khamapi śuṣiracihnaṃ samīraṇaḥ syāccalanaparaḥ paripākavān kṛ:śānuḥ |
2.12.144
jalamapi rasavadghanā dharā te sitasitipāṭalaśuklapītabhāsaḥ |
2.12.145
śuṣiraṃ chidram |
2.12.146
sitiḥ kṛṣṇaḥ |
2.12.147
vastutastu svacchaṃ nirmalaṃ nīlamiti yāvat |
2.12.148
praśnaprakaraṇe spaṣṭībhaviṣyati ||
2.12.149
tanmate sita ityatrākārapraśneṣeṇāsita iti |
2.12.150
chidrādibhiḥ khādayo jñāyanta iti tātparyam |
2.12.151
ekaikādhārata iti svasvakāraṇādhārāṇītyarthaḥ ||
2.12.152
sūryācandroktabhūtapañcakātmaka caturvidhadehasṛṣṭistu ||
2.12.153
p. 42) viśvasāratantre prathamapaṭale ||
2.12.154
pṛthivyā śrīṣadhirjātā oṣadherannameva ca |
2.12.155
tasmādbhavettadā devi ! retaḥ sarvasukhāvaham |
2.12.156
retasastu bhaveddevi ! brahmāṇḍaṃ śaśisūryayoḥ |
2.12.157
śaśisūryātmakaṃ sarvaṃ carācaramidaṃ jagat |
2.12.158
caraṃ jaṅgamamacaraṃ sthāvaraṃ ||
2.12.159
śāradātilake prathamapaṭale ||
2.12.160
pañcabhūtātmakaṃ viśvaṃ carācaramidaṃ jagat |
2.12.161
acarā bahudhā bhinnā girivṛkṣādibhedataḥ |
2.12.162
carāstu trividhā bhinnāḥ svedāṇḍajajarāyujāḥ |
2.12.163
pañcabhūtātmakamityanena trivṛtkaraṇapakṣaḥ pañcīkaraṇapakṣo'pi sūcita iti |
2.12.164
tatra ye taijasā devāsteṣāmapi śarīre arddho bhāgastejasaḥ |
2.12.165
caturthāṃśaḥ pṛthivyāścaturthāṃśo jalasyeti trivṛtkaraṇapakṣaḥ ||
2.12.166
pañcīkaraṇapakṣe tu tejasaścatvārīṃ'śā anyeṣāmaṣṭamo'ṣṭamo'ṃśā evamanyatrāpi
|
2.12.167
taduktaṃ pañcadaśyāṃ pañcamaprakaraṇe tattvaviveke |
2.12.168
sthūlaśarīrādyutpattisiddhaye pañcīkaraṇaṃ nirūpayitumāha |
2.12.169
tadbhogāya punarbhogyabhogāya tanujanmane |
2.12.170
pañcīkaroti bhagavān pratyekaṃ viyadādikam |
2.12.171
bhagavānaiśvaryādi guṇaṣaṭkasampannaḥ |
2.12.172
aiśvaryādiguṇaṣaṭkañca samagraiśvaryavīryayaśaḥśrījñānavairāgyarūpamuktañca |
2.12.173
aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ |
2.12.174
jñānavairāgyayoścaiva ṣaṇāṃ bhaga iti smṛtiḥ |
2.12.175
samarasyetyanenānāṇimādyaiśvaryāṣṭakaṃ
sūcitamatastamoguṇātmakeśvarādadhikaguṇatayā bhagavataḥ
samasattvāditriguṇātmakatvenādhikyamāyātam |
2.12.176
na tu sattvamātrapradhānaguṇātmakasya bhagavaditi nāmadheyam |
2.12.177
tathātve triguṇātmikāyā bhavatyāstadabhidhānaṃ nopapadyata iti sudhībhirbhāvyam |
2.12.178
parameśvaraḥ punaḥ punarapi tadbhogāya teṣāṃ jīvānāṃ bhogāyaiva bhogyabhogāya
tanujanmane bhogyasyānnapānāderbhogāyatanasya jarāyujādicaturvidhaśarīrajātasya ca
janmane utpattaye viyadādikamākāśādibhūta pañcakaṃ pratyekamekaikaṃ pañcīkaroti |
2.12.179
p. 43) apañcātmakaṃ pañcātmakaṃ sampadyamānaṃ karoti |
2.12.180
dvidhā vidhāya caikaikaṃ caturddhā prathamaṃ punaḥ |
2.12.181
svasvetaradvitīyāṃśairyojanāt |
2.12.182
pañcapañcateti |
2.12.183
atha vā ṣaḍaṃśāstejasaḥ pṛthivījalavāyvākāśānāṃ daśamo daśamo'ṃśaḥ |
2.12.184
evaṃ pārthive asmadādiśarīre'pi pṛthivyāḥ ṣaḍbhāgāḥ |
2.12.185
jalādīnāṃ daśamodaśamo'ṃśastaduktaṃ rāghavabhaṭṭadhṛtena |
2.12.186
pṛthivyādīni bhūtāni pratyekaṃ vibhajeddvidhā |
2.12.187
ekaikaṃ bhāgamādāya pañcadhā vibhajaet punaḥ |
2.12.188
ekaikaṃ bhāgamekaikabhūtaiḥ saṃveśayet kramāt |
2.12.189
tataścākāśabhūtasya svā bhāgāḥ ṣaḍbhavanti hi |
2.12.190
vāyvādi bhāgāścatvāro vāyvādiṣveva māviśet |
2.12.191
evañca khecarāṇāmākāśavāyubhāgādhikyādviyati
gatirgṛhagodhikādīnāmākāśabhāgādhikyādbhittyādigatirbhūtādīnāṃ
vāyubhāgādhikyāt sarvatra gatirasthairyañceti ||
2.12.192
iti pañcīkaraṇam ||
2.12.193
prapañcasāraprathamapaṭale ||
2.12.194
prakṛtau kālanunnāyāṃ guṇāntaḥkaraṇātmani |
2.12.195
dehaścaturvidhobhinno jantorutpattibhedataḥ |
2.12.196
udbhidaḥ svedajo'ṇḍājjaścaturthastu jarāyujaḥ |
2.12.197
guṇāntaḥkaraṇātmani |
2.12.198
dehaścaturvidhobhinno jantorutpattibhedataḥ |
2.12.199
udbhidaḥ svedajo'ṇḍājjaścaturthastu jarāyujaḥ |
2.12.200
guṇāntaḥkaraṇakāraṇe kālapreritāyāṃ prakṛtau satyāmudbhidādicaturvidha utpattibhedato
jantoḥ śarīriṇo deho bhavatītyarthaḥ |
First 200 of 376 passages. Read on
Linked texts (11)
- Nirvāṇatantra — Sanskrit
- Kulavṛtti — Sanskrit
- Tantrarājatantra — Sanskrit
- Sarvollāsatantra — Sanskrit
- Pañcadaśī — Mādhava & Bhāratītīrtha, Sanskrit
- Vīraśaivācārapradīpikā — Gurudeva 1575, Sanskrit
- Phetkāriṇītantra — Sanskrit
- Śāradātilaka — Lakṣmaṇadeśika, Sanskrit
- Śivadharmottara (another edition) — Sanskrit
- Varṣakriyākaumudī — Govindānanda Kavikaṅkaṇa 1510, Sanskrit
- Kriyākaumudī (Govindānanda) — Govindānanda 1500, Sanskrit