Pranatoshini 2.13
Prāṇatoṣiṇī 2.13
- Language
- Sanskrit
2.13.1
guruṃ praṇamya yaṃ tenājñānadhvāntasudhākaram |
2.13.2
vaktimarttyadehasṛṣṭiṃ dvijaḥ śrīrāmatoṣaṇaḥ ||
2.13.3
śāktānandataraṅgiṇī prathamaparicchedadhṛtajñānabhāṣyam ||
2.13.4
devyuvāca ||
2.13.5
śarīraṃ kīdṛśaṃ nātha ! muktirvā kena karmaṇā |
2.13.6
idānīṃ śrotumicchāmi brūhi me śaśiśekhara ! ||
2.13.7
īśvara uvāca ||
2.13.8
śṛṇu devi ! pravakṣyāmi śarīraṃ karmasambhavam |
2.13.9
rajasvalā ca yā nārī viśuddhā pañcame dine |
2.13.10
pīḍitā kāmavāṇena tataḥ puruṣamīhate |
2.13.11
bhagaliṅgasamāyogānmaithunaṃ syāttadā tayoḥ |
2.13.12
anyosnyasparśanādeva jāyate ca mahāsukham |
2.13.13
kṣarate ca yadā retaḥ prāṇāpānavisaṃ śritam |
2.13.14
kṣitirāpastathā tejo vāyurākāśameva ca |
2.13.15
sarveṣāṃ tatra tattvaṃ syāddehastharaktavījayoḥ |
2.13.16
garbhāśayanirūpaṇānantaraṃ garbhotpattiprakāra ukto mātṛkākābhedatantre dvitīyapaṭale
||
2.13.17
devyuvāca ||
2.13.18
vada īśāna ! sarvajña ! sarvatattvavidāṃvara ! |
2.13.19
yat tvayā kathitaṃ deva ! mama saṅge vihārataḥ |
2.13.20
kathaṃ vā jāyate putraḥ kathaṃ vā śukrasaṃsthitiḥ |
2.13.21
putra iti garbhamātropalakṣaṇam |
2.13.22
kena prakāreṇa garbho jāyata iti praśnasya tātparyam |
2.13.23
varddhamānasya liṅgasya praveśo vā kathaṃ bhavet |
2.13.24
p. 49) bhītiyuktā hyahaṃ nātha ! trāhi māṃ duḥkhasaṅkaṭāt ||
2.13.25
mahādeva uvāca ||
2.13.26
maṇipūraṃ mahāpadmaṃ susumnāmadhyasaṃsthitam |
2.13.27
tasmānnālena deveśi ! nābhipadmaṃ manoharam |
2.13.28
nālatrayasamāyuktaṃ sadā śukravibhūṣitam |
2.13.29
ūrddhanālaṃ sahasrāre ataḥ śukravibhūṣitam |
2.13.30
tasmādeva stanadvandvaṃ varddhamānaṃ dine dine |
2.13.31
madhyanālaṃ susumnāntaṃ vṛntākāraṃ śuśītalam |
2.13.32
āyonyagramadhonālaṃ sadānandamayaṃ śive ! |
2.13.33
śṛṇu cārvaṅgi ! subhage ! tanmadhye liṅgatāḍanāt |
2.13.34
yadrūpaṃ paramānandaṃ tannāsti bhuvanatraye |
2.13.35
nābhipadmantu yadrūpaṃ tat śṛṇuṣva samāhitā |
2.13.36
vasthānaṃ madhyadeśe'sya sadā padmavirājitam |
2.13.37
vāyadeśe cāṣṭapatraṃ caturasrañca tadvahiḥ |
2.13.38
caturdvārasamāyuktaṃ suvarṇābhaṃ savṛntakam |
2.13.39
tatpadmena bhavet puṣpaṃ vṛntayuktaṃ tripatrakam |
2.13.40
praphulle tu tripatre vai vāhye śoṇitadarśanam |
2.13.41
etanmadhye maheśāni ! yadi syālliṅgatāḍanam |
2.13.42
padmamadhye gate śukre santatistena jāyate ||
2.13.43
padmamadhye śukragamanaprakārastu prapañcasāre ||
2.13.44
svasthānataścyutāt śukrādbindumādāya mārutaḥ |
2.13.45
garbhāśayaṃ praviśati yadā tulyaṃ tadāparaḥ |
2.13.46
ārttavāt paramaṃ bījamādāyāsyāśca mūlataḥ |
2.13.47
yadā garbhāśayaṃ neṣyatyatha sammiśrayenmarut |
2.13.48
saṅkṣobhya saṃvarddhayati tanmalaṃ śoṇitādhikam |
2.13.49
strī syāt śukrādhikaṃ nā syāt samena ca napuṃsakam |
2.13.50
vāyuvahnyambhasāṃ yoge garbhavṛddhiḥ prajāyate ||
2.13.51
etena trivṛtkaraṇapakṣaḥ spaṣṭīkṛtaḥ ||
2.13.52
jñānabhāṣye ||
2.13.53
nābhipadme mahādevi ! bhrāmyate ca samīraṇaiḥ |
2.13.54
kumbhakāro yathā cakre ghaṭate ca ghaṭādikam |
2.13.55
tathā samīraṇo garbhe ghaṭate prāṇināṃ tanum ||
2.13.56
śāradātilake ||
2.13.57
raktādhikā bhavennārī bhavedreto'dhikaḥ pumān |
2.13.58
ubhayoḥ samatāyāntu napuṃsakamiti sthitiḥ ||
2.13.59
mātṛkābhedatantre ||
2.13.60
puruṣasya tu yat śukraṃ śaktestasyādhikaṃ yadi |
2.13.61
tadā kanyāṃ vijānīyādvīparīte pumān bhavet |
2.13.62
p. 50) ubhayostulyaśukreṇa klīvaṃ bhavati niścitam ||
2.13.63
tatrādhikyatulyatādikam rāghavabhaṭṭadhṛtavacanoktapramāṇasyaiva yathā ||
2.13.64
dvāviṃśatīrajobhāgāḥ śukramātrāścaturdaśa |
2.13.65
garbhasañjanane kāle puṃstriyoḥ sambhavanti hi ||
2.13.66
mātrābhāga ityarthaḥ ||
2.13.67
nārī rajo'dhikāṃśe syānnaraḥ śukrādhikāṃśake |
2.13.68
ubhayoruktasaṃkhyāyāṃ syānnapuṃsakasambhavaḥ |
2.13.69
rāghavabhaṭṭadhṛtavāgbhaṭe bahvapatyakāraṇāmuktaṃ yathā ||
2.13.70
vāyunā bahudhā bhinne tadvindau vahvapatyatā |
2.13.71
viyonivikṛtākārā jāyante vikṛte tathā |
2.13.72
śṛṇu cārvaṅgi ! subhage ! puṣpamāhātmyamuttamam |
2.13.73
medhyaṃ tat śukrasaṃyoge varddhate ca dine dine |
2.13.74
evaṃ diṅmāsasamprāptau tatpuṣpe bindusaṃyute |
2.13.75
galite parameśāni ! vyaktā bhavati santatiḥ ||
2.13.76
śrīdevyuvāca ||
2.13.77
kiñcidrogādisambhūte kṛmikīṭādisambhave |
2.13.78
tasmājjīvāḥ praṇaśyanti sā nārī jīvati katham ||
2.13.79
śrīśaṅkara uvāca |
2.13.80
tasya puṣpasya māhātmyaṃ kiṃ vaktuṃ śakyate mayā |
2.13.81
bindusthānasahasrantu puṣpamadhye priyaṃvade ! |
2.13.82
vudvudā yo'tra tiṣṭhanti tatraiva santatirbhavet |
2.13.83
evaṃ krameṇa deveśi ! sahasraṃ santatiryadi |
2.13.84
varddhamānaṃ tadā puṣpaṃ pīḍā kiñcinna jāyate ||
2.13.85
vīryavad garbhakāraṇamāha ||
2.13.86
rāghavabhaṭṭadhṛtam ||
2.13.87
pūrṇaṣoḍaśavarṣā strī pūrṇaviṃśena saṅgatā |
2.13.88
śuddhagarbhāśaye mārge rakte śukre'nile hṛdi |
2.13.89
vīryavantaṃ sutaṃ sūte tato nyūnābdayoḥ punaḥ |
2.13.90
rogālpāyuradhanyo vā garbho bhavati naiva vā |
2.13.91
iti tatra śukraśoṇitasambaddhavindau pūrvapūrvānekajanmasañcitakarmaṇāṃ madhye
phaladānonmukhaṃ pāpapuṇyātmakaṃ prabalamekaṃ sukhaduḥkhobhayaphalakaṃ
manuṣyaśarīropabhogyaṃ yat karma tadanurūpeṇāvidyārūpapāśabaddhaḥ sanneko'pi
bahudhā bhinno nityo'pyātmā gṛhamiva dehaṃ praviṣṭastaduktaṃ
rāghavabhaṭṭadhṛtādhyātmaviveke ||
2.13.92
asti brahma cidānandamayaṃ jyotirnirañjanam |
2.13.93
sarvaśakti ca sarvajñaṃ tadaṃśā jīvasaṃjñakāḥ |
2.13.94
anādyavidyopahitā yathāgnerviṣphuliṅgakāḥ |
2.13.95
p. 51) dīrghādyupādhisambhinnāste karmabhiranādibhiḥ |
2.13.96
sukhaduḥkhapradaiḥ svīyaiḥ puṇyapāpairniyantritāḥ |
2.13.97
tattajjātiyutaṃ dehamāyurbhogyañca karmajam |
2.13.98
pratijanma prapadyante māyāpāśaniyantritā iti ||
2.13.99
nirvāṇatantre'pi ||
2.13.100
satyaloke mahākālī mahārudreṇa sampuṭā |
2.13.101
caṇakākāravistārā candrasūryāgnirūpiṇī |
2.13.102
anādipuruṣodyuktā tadaṃśā jīvasaṃjñakāḥ |
2.13.103
jvaladagneryathā devi ! sphuranti visphuliṅgakāḥ |
2.13.104
tasyāścyutaḥ paraṃ binduryadā bhūmau patatyapi |
2.13.105
tadaiva sahasā devi ! śaktiyukto bhavatyapi ||
2.13.106
iti garbhotpattiprakārakathanam |
2.13.107
iti śukraśoṇitādutpattiprakārastu yogārṇave ||
2.13.108
āyuṣyaṃ bhuktamāhāraṃ sa vāyuḥ kurute dvidhā |
2.13.109
sampraviśyātha madhyantu pṛthagannaṃ pṛthag jalam |
2.13.110
sa vāyuḥ prāṇavāyuḥ ||
2.13.111
yogiyājñavalke uttarakhaṇḍe caturthādhyāye'pi |
2.13.112
āyuṣyaṃ bhuktamāhāraṃ sahasā taiḥ samīkṛtam |
2.13.113
tundamadhyagataḥ prāṇastāni kuryāt pṛthak pṛthak |
2.13.114
pṛthakkaraṇaprakārastu yogiyājñavalkye ||
2.13.115
punaragnaurjalaṃ prāpya annādīni jalopari |
2.13.116
svayaṃ hyapānaḥ samprāpya tenaiva saha mārutaḥ |
2.13.117
prayāti jvalanaṃ tatra dehamadhyagataṃ punaḥ |
2.13.118
agnau jalaṃ prāpayya annādīni jalopari samprāpayya tenaiva prāṇavāyunaivāpāno
vāyurdehamadhyagataṃ jvalanaṃ prayāti prāpnotītyanvayaḥ |
2.13.119
evañca prāṇena preritamiti prāṇasthityeti ca prādhānyena vakṣyate |
2.13.120
vastutastu prāṇāpānābhyāmeva preritamityarthaḥ ||
2.13.121
vāyunā varddhate vahnirapānena śanaiḥ śanaiḥ |
2.13.122
tato jvalati viprendri ! svakule dehamadhyake |
2.13.123
jvālābhirjvalanaṃ tatra prāṇena preritaṃ tataḥ |
2.13.124
jvalatyudakamāśritya koṣṭhamadhyagataṃ tadā |
2.13.125
annaṃ vyañjanasaṃyuktaṃ jalopari samarpitam ||
2.13.126
tataḥ suṣuptamakarodvahnisantaptavāriṇā ||
2.13.127
yogārṇave ca ||
2.13.128
agnerūrddhaṃ jalaṃ sthāpya tadannañca jalopari |
2.13.129
jalasyādhaḥ svayaṃ prāṇaḥ sthitvā svedayate śanaiḥ |
2.13.130
p. 52) vāyunā vyuhyamāno'gniratyuṣṇaṃ kurute jalam |
2.13.131
annaṃ taduṣṇatoyena samantāt pacyate punaḥ |
2.13.132
dvidhā bhavati tatpakvaṃ pṛthak kīṭṭaṃ pṛthagrasam ||
2.13.133
kīṭṭaṃ malam ||
2.13.134
tatra rasotpattiprakārastu prapañcasāre dvitīyapaṭale ||
2.13.135
athāhṛtaṃ ṣaḍrasaṃ vāpyāhāraṃ kaṇṭhamārgagam |
2.13.136
śleṣmaṇānugataṃ tasya prabhāvānmadhurībhavet |
2.13.137
tatra svādvamlalavaṇatiktoṣaṇakaṣāyakāḥ |
2.13.138
ṣaḍrasāḥ kathitā bhūtavikṛtyā dravyamāśritāḥ ||
2.13.139
svādumiṣṭamuṣaṇaṃ kaṭu ||
2.13.140
tathaivamāśayagataṃ paścāt pittāśayaṃ vrajet ||
2.13.141
āśayaṃ chidram ||
2.13.142
tadā tasyānugamanāt kaṭukatvaṃ prapadyate |
2.13.143
tathātrāntarasaṃśliṣṭaṃ pacyate pittavāriṇā ||
2.13.144
jalādīnāṃ pākenāvasthāntaramuktam yogiyājñavalkye ||
2.13.145
svedamūtre jalaṃ syātāṃ vīryarūpaṃ raso bhavet |
2.13.146
purīṣamannaṃ syādgārgi ! prāṇaḥ kuryyāt pṛthak pṛthak ||
2.13.147
prapañcasāre ||
2.13.148
grahaṇī nāma sā pātrī prasṛtāñjalisannibhā ||
2.13.149
pātrī nāḍī ||
2.13.150
adhastasyāḥ pradhānāgniḥ samānenāpi nudyate sthānametaddhi mūlādhāraṃ
vidurbudhāḥ |
2.13.151
pradhānāgnirdoṣadūṣyasthāgnibhyo bhinno vaḍavānalarūpejaṭharāgniriti prasiddhaḥ |
2.13.152
tathā ca |
2.13.153
pacyamānādrasaṃ bhinnaṃ vāyūraktādikaṃ nayet |
2.13.154
tatra kīṭṭaḥ pṛthak bhinnaṃ grahaṇyāṃ cinute'nilaḥ |
2.13.155
taccīyamānaṃ viṇāma grahaṇīṃ pūrayenmuhuḥ |
2.13.156
sā tayā śakṛtā pūrṇābalitāṃ pratimuñcati |
2.13.157
śakṛtā malena ||
2.13.158
pūrīṣaṃ pāyumārgeṇa tatpāke cāmbhasastataḥ |
2.13.159
aṅgasvedavadabhyantarvyāptaiḥ sūkṣmaiḥ śivāmukhaiḥ |
2.13.160
vastimāpūrayedvāyuḥ pūrṇo muñcati dhārayā |
2.13.161
mūtrāśayo dhanurvakro vastirityabhidhīyate |
2.13.162
mūtramityāhurudakaṃ vasteścānilanirgatam |
2.13.163
apathyabhājāmanayormārgayordoṣaduṣṭayoḥ |
2.13.164
pramehamūtrakakṛcchādergrahiṇyādeśca sambhavaḥ ||
2.13.165
rāghavabhaṭṭadhṭasuśrute |
2.13.166
tvagasṛṅmāṃsamedo'sthimajjāśukrāṇ dhātāḥ |
2.13.167
p. 53) bhavantyanyonyataḥ sarve pācitāḥ pittatejasā iti |
2.13.168
etena pūrvapūrvasyottarottaraṃ prati kāraṇatvamuktam |
2.13.169
tathā ca tatraiva ||
2.13.170
rasaḥ sanāḍīmadhyasthaḥ śārīreṇoṣmaṇā bhṛśam |
2.13.171
pacyate pacyamānācca bhavet pākadvayaṃ punaḥ |
2.13.172
carmāveṣṭya samantācca rudhirantu prajāyate |
2.13.173
svasvakoṣāgninā pakvairjāyante dhātavaḥ kramāt ||
2.13.174
yogārṇave ||
2.13.175
rasena tena tā nāḍīḥ prāṇaḥ pūrayate śanaiḥ |
2.13.176
pratarpayanti sampūrṇāstāśca dehaṃ samantataḥ ||
2.13.177
yogiyājñavalkye ||
2.13.178
samānavāyunā sārddhaṃ rasaṃ sarvāsu nāḍiṣu |
2.13.179
vyāpayan śvāsarūpeṇa dehe carati mārutaḥ |
2.13.180
vyomarandhraiśca navabhirviṇmūtrāṇāṃ visarjanam |
2.13.181
kurvanti vāyavaḥ sarve śarīreṣu nirantaram |
2.13.182
niśvāsocchāsakāsāśca prāṇakarmasamīritāḥ |
2.13.183
apānavāyoḥ karmaitadviṇmūtrādivisarjanaṃ |
2.13.184
prāṇāpāne ca ceṣṭādi vyānakarmeti ceṣyate |
2.13.185
udānakarma taccoktaṃ dehasyonnayanādi yat |
2.13.186
poṣaṇādi samānasya śarīre karma kīrtitam |
2.13.187
udgārādiguṇo yastu nāgakarma samīritam |
2.13.188
nimīlanādi kūrmasya kṣutṛṣṇā kṛkarasya ca |
2.13.189
devadattasya viprendri ! jṛmbhā karmeti kīrtitam |
2.13.190
dhanañjayasya poṣādi sarvaṃ karma prakīrtitam |
2.13.191
vāyūnāṃ snāthādīnyagre vakṣyante ||
2.13.192
iti śukraśoṇitādyutpattikathanam ||
2.13.193
yogārṇave |
2.13.194
māturambuvahā nāḍī nanu viddhā parābhidhā |
2.13.195
nābhisthanāḍīgarbhasya mātrākṛtarasāvahā iti |
2.13.196
śāktānandataraṅgiṇyām |
2.13.197
kalanañcaikarātreṇa vudvudaṃ pañcame dine |
2.13.198
śoṇitaṃ daśarātreṇa māṃsapiṇḍaṃ caturdaśe ||
2.13.199
prapañcasāre ||
2.13.200
mārīyaṃ nāma yogotthaṃ pauruṣaṃ kārmaṇaṃ malam |
First 200 of 534 passages. Read on
Linked texts (12)
- Saṅgītaratnākara — Śārṅgadeva, Sanskrit
- Yogacintāmaṇi (Śivānanda Sarasvatī) — Śivānanda Sarasvatī 1650, Sanskrit
- Śāktānandataraṅgiṇī — Brahmānanda Giri 1500, Sanskrit
- Śivapurāṇa (complete text) — Sanskrit
- Kulavṛtti — Sanskrit
- Śivagītā — Sanskrit
- Vīraśaivācārapradīpikā — Gurudeva 1575, Sanskrit
- Toḍalatantra — Sanskrit
- Śāṇḍilyopaniṣad — Sanskrit
- Śāradātilaka — Lakṣmaṇadeśika, Sanskrit
- Śivagītā (ed. Vāsudevaśarman) — Sanskrit
- Horāratna — Balabhadra 1629, Sanskrit