Pranatoshini 2.14
Prāṇatoṣiṇī 2.14
- Language
- Sanskrit
2.14.1
evaṃ nāḍīprabhṛtīnāṃ nirūpaṇānantaraṃ vāyuprakaraṇasyaucityāttannirūpyate ||
2.14.2
śāradātilake ||
2.14.3
mūlādhārodgataḥ prāṇastābhirvyāpnoti tattanum |
2.14.4
vāyavo'tra daśa proktā vahnyaśca daśa smṛtāḥ ||
2.14.5
tābhirnāḍībhiḥ ||
2.14.6
tattanumanubhūtatanum ||
2.14.7
vāyunāmāni tatraiva |
2.14.8
prāṇādyā marutaḥ pañca nāgaḥ kūrmo dhanañjayaḥ |
2.14.9
kṛkaraḥ syāddevadatta iti nāmabhirīritāḥ ||
2.14.10
prāṇādyā iti prāṇāpānavyānodānasamānāḥ |
2.14.11
yagiyājñavalkye caturthādhyāye'pi |
2.14.12
prāṇo'pānaḥ samānaśca udāno vyāna eva ca |
2.14.13
nāgaḥ kūrmaśca kṛkaro devadatto dhanañjayaḥ |
2.14.14
ete nāḍīṣu sarvāsu caranti daśa vāyavaḥ |
2.14.15
eteṣu vāyavaḥ pañca mukhyāḥ prāṇādayaḥ smṛtāḥ |
2.14.16
teṣu mukhyatamāvetau prāṇāpānau narottame ! |
2.14.17
prāṇa evaitayormukhyaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ sadā ||
2.14.18
eṣāṃ rūpāṇi sthānāni ca yogārṇave |
2.14.19
indranīlapratīkāśaṃ prāṇarūpaṃ prakīrtitam |
2.14.20
āsyanāsikayormadhye hṛnmadhyanābhimadhyake |
2.14.21
prāṇālayamiti prāhuḥ pādāṅguṣṭhe'pi kecana ||
2.14.22
apānayatyapāno'yamāhārañca pralāpitam |
2.14.23
śukraṃ mūtraṃ tathotsargamapānastena mārutaḥ |
2.14.24
indragopapratīkāśaḥ sandhyājaladasannibhaḥ |
2.14.25
sa ca meḍhre ca pāyau ca uruvaṅkṣaṇajānuṣu ||
2.14.26
meḍhre liṅge pāyau gude ūrau prasiddharūpe vaṅkṣaṇe urusandhau jānuni prasiddharūpe
|
2.14.27
indragopo raktavarṇakīṭaviśeṣaḥ |
2.14.28
kāpāsiyāpokā iti khyātaḥ |
2.14.29
jaṅghodarakṛkāṭyāñca nābhimūle ca tiṣṭhati ||
2.14.30
vyāno vyānaśatotpannaḥ sarvavyādhiprakopaṇaḥ |
2.14.31
p. 64) mahārajatasamprekṣo hāropādānakārakaḥ |
2.14.32
mahārajataṃ kāñcanam |
2.14.33
hāropādānakāraka āhāragrāhaka ityarthaḥ ||
2.14.34
svīyākṣikarṇayormadhye kaṭyāṃ vai gulphayorapi |
2.14.35
kaṭiḥ prasiddhāḥ |
2.14.36
gulphaḥ pādagranthiḥ |
2.14.37
ghrāṇe gale sphiguddeśe tiṣṭhatyatra nirantaram |
2.14.38
spandayatyadharaṃ vaktraṃ gātranetraprakopaṇaḥ |
2.14.39
udvejayati cārthāni tūdāno nāma mārutaḥ |
2.14.40
vidyutpāvakavarṇaḥ syādutthānāsanakārakaḥ |
2.14.41
pādayorhastayoścāpi sa tu sandhiṣu vartate ||
2.14.42
pītaṃ bhakṣitamāghrātaṃ raktāpittakaphānilān ||
2.14.43
samaṃ nayati gātreṣu samānī nāma mārutaḥ |
2.14.44
gokṣīrasadṛśākāraḥ sarvadehe vyavasthitaḥ ||
2.14.45
yogiyājñavalkye ca ||
2.14.46
āsyanāsikayormadhye hṛnmadhye nābhimadhyake |
2.14.47
prāṇālayamiti prāhuḥ pādāṅguṣṭhe ca kecana |
2.14.48
adhaścorddhaṃ kuṇḍalinyāḥ paritaḥ prāṇasa.ṃśrayaḥ |
2.14.49
apānanilayaṃ kecid gudamadhyorujānuṣu |
2.14.50
udare vṛṣaṇe kaṭyāṃ jaṅghe nābhau vadanti hi |
2.14.51
gudādhāradvayostiṣṭhenmadhye'pānaprabhañjanaḥ |
2.14.52
sthāneṣveteṣu satataṃ prakāśayati dīpavat |
2.14.53
udānaḥ sarvasandhisthaḥ pādayorhastayorapi |
2.14.54
samānaḥ sarvagātreṣu sarvaṃ vyāpya vyavasthitaḥ ||
2.14.55
rāyamukuṭastu ||
2.14.56
hṛdi prāṇo gude'pānaḥ samāno nābhideśake |
2.14.57
udānaḥ kaṇṭhadeśastho vyānaḥ sarvaśarīraga ityāha ||
2.14.58
udgāre nā ityukto nīlajīmūtasannibhaḥ ||
2.14.59
unmīlane sthitaḥ kūrmo bhinnāñjanasamaprabhaḥ ||
2.14.60
kṛkaraḥ kṣutparaścaiva javākusumasannibhaḥ ||
2.14.61
vijṛmbhaṇe devadattaḥ śuddhasphaṭikasannibhaḥ ||
2.14.62
dhanañjayastathā ghoṣe mahārajatavarṇakaḥ ||
2.14.63
lalāṭe corasi skandhe hṛdi nābhau tvagasthiṣu |
2.14.64
nāgādyā vāyavaḥ pañca sahaiva pariniṣṭhitāḥ ||
2.14.65
viśvasāraprathamapaṭale tu ||
2.14.66
prāṇa ādau hṛdi sthāne padmarāgasamadyutiḥ |
2.14.67
apāno guhyadeśe ca indragopasamaḥ smṛtaḥ |
2.14.68
gokṣīradhavalākāraḥ samāno nābhideśake |
2.14.69
udānaḥ kaṇṭhadeśe ca dhūmravarṇaḥ prakīrtitaḥ |
2.14.70
p. 65) vyānaḥ sarveṣu cāṅgeṣu jyotīrūpeṇa vartate ||
2.14.71
etadvacanānusāreṇa pūrvakathitarāyamukuṭadhṛtaṃ vacananamiti
pūrvavacanoktaitadvacanoktarūpabhedastvāmnāyādibhedena samādheya iti ||
2.14.72
prapañcasārakārastu ||
2.14.73
dhanañjayākhyo dehe'smin kuryādbahuvidhān śvasān |
2.14.74
sa tu laukikavāyutvānmṛtañca na vimuñcatīti ||
2.14.75
ataeva viśvasāre |
2.14.76
maithunañcecchati yadā maithunañca tadā caret |
2.14.77
kāle dhanañjayo vāyu rbījaṃ garbhe ca sañcayet |
2.14.78
nidhāyānilamārge ca punareva praveśayediti dhanañjayavāyuto garbhasañcāra ityuktam |
2.14.79
anyaistu catvāro vāyavo'dhikā uktā yathā |
2.14.80
vairambhaṇaḥ sthānamukhyaḥ pradyotaḥ prakṛtastathā |
2.14.81
vairambhaṇādayastatra sarvavāyuvaśaṃ gatā iti |
2.14.82
narapatijayacaryāsvarodayadhṛtabrahmajāmale ||
2.14.83
piṅgaleḍāsuṣumnābhirnāḍībhistisṛbhirbudhaiḥ |
2.14.84
prakaṭo vayusañcāro lakṣyate dehamadhyataḥ |
2.14.85
iḍānāḍyāṃ sthitaścandraḥ piṅgalā bhānuvāhinī |
2.14.86
suṣumnā śambhurūpā ca śambhurhaṃsasvarūpakaḥ |
2.14.87
hakāro nirgamaḥ proktaḥ sakārastu praveśane |
2.14.88
hakāraḥ śambhurūpaḥ syāt sakāraḥ śaktirucyate |
2.14.89
atra viśeṣo'gre vakṣyate |
2.14.90
śāradāyāṃ dvitīyapaṭale ||
2.14.91
piṅgalāyāṃ sthitā hrasvā iḍāyāṃ saṅgatāḥ pare |
2.14.92
suṣumnāmadhyagā jñeyāścatvāro ye napuṃsakāḥ |
2.14.93
atra prakāraḥ vāmanāsāto dakṣiṇanāsāpraveśaprārambhasamaye dehavāyuḥ kañcit
kāla mubhayatra vahati sa dakṣiṇāyaṇaprārambhasamayastadānīṃ ṛḷkārātmakaṃ
hrasvadvandvamudeti |
2.14.94
evaṃ dakṣiṇanāsāto vāmanāsāgamanakāle'pi sa uttarāyaṇaprārambhakālastadānīṃ
ṝḹrūpaṃ dīrghadvandvamudeti |
2.14.95
taduktaṃ prayogasāre ||
2.14.96
svaraṃ sapta samārabhya catvāro ye napuṃsakāḥ |
2.14.97
te suṣumnāśrite prāṇe prodyantvayanasaṃkrame iti ||
2.14.98
jāmale ||
2.14.99
śaktirūpaḥ sthitaścandro vāmnāḍīpravāhakaḥ |
2.14.100
dakṣanāḍīpravāhe tu śambhu rūpī divākaraḥ |
2.14.101
iti śarīrasthavāyukathanam ||
2.14.102
p. 66) śāradāyām ||
2.14.103
agnayo doṣadūṣyeṣu saṃlīnā daśa deheṣu |
2.14.104
teṣāṃ nāmāni rāghavabhaṭṭadhṛtāni yathā ||
2.14.105
jṛmbhako dīpakaścaiva vibhramo bhramaśobhanaḥ |
2.14.106
āvasathyāhavanīyau dakṣiṇāgnistathaiva ca |
2.14.107
anvāhāryo gārhapatya ityete daśa vahnayaḥ ||
2.14.108
bhrameṇa saha śobhana iti madhyapadalopisasāsāśrayaṇena bhramaśobhanaśceti
daśāgnikathanam ||
2.14.109
śāradāyām ||
2.14.110
bubhukṣā ca pipāsā ca prāṇasya manasaḥ smṛtau |
2.14.111
śokamohau śarīrasya jarā mṛtyuḥ ṣaḍūrmayaḥ ||
2.14.112
prapañcasāre'pi ||
2.14.113
bubhukṣā ca pipāsā ca śokamohau jarāmṛtī |
2.14.114
ṣaḍūrmayaḥ prāṇabuddhidehadharmeṣu saṃsthitā iti ||
2.14.115
ūrmīnāmārtyutpādako'vasthāviśeṣaḥ ||
2.14.116
śāradāyām ||
2.14.117
śukrāt snāyusthimajjānastvaṅmāṃsāśrūṇi śoṇitāt |
2.14.118
pituḥ śukrāt snāyvādi |
2.14.119
śoṇitānmātuḥ śoṇitāt tvagādi |
2.14.120
ṣāṭkauṣikamiti proktaṃ sarvadeheṣu dehinām |
2.14.121
prapañcasāre dvitīyapaṭale'pi ||
2.14.122
majjāsthisnāyavaḥ śukrādraktāttvaṅmāṃsaśoṇitam |
2.14.123
iti ṣāṭkauṣiko nāma deho bhavati dehinām |
2.14.124
vedāntavidbhistvaparaprakāreṇa pañca koṣā uktā yathā paurṇamāsyāṃ
pañcakoṣaviveke'ṣṭamaprakareṇe vidyānandasvāminā |
2.14.125
pitṛbhuktānnajādvīryājjāto'nnenaiva varddhate |
2.14.126
dehaḥ so'nnamayo nātmā prāk corddhaṃ tadabhāvataḥ ||
2.14.127
pitṛbhuktetyatraikaśeṣeṇa mātṛpitṛbhuktānnajātāditi labhyate |
2.14.128
annena dugdhādyāhāreṇa prāk janmana iti śeṣaḥ |
2.14.129
maraṇādūrddhaṃ tadabhāvataḥ dehābhāvataḥ |
2.14.130
pūrṇo dehe balaṃ syād yallakṣāṇāṃ yaḥ pravartakaḥ |
2.14.131
vāyuḥ prāṇamayo nāsāvātmā caitanyavarjanāt |
2.14.132
līnā sūptau vapurbodhe vāpnuyādānakhāgragā |
2.14.133
cicchāyopetadhīrnātmā vijñānamayaśabdabhāk |
2.14.134
bhavatīti śeṣaḥ |
2.14.135
kartṛtvakaraṇatvābhyāṃ vikriyetāntarindriyam ||
2.14.136
vijñānamanasī antarvahiścaite parasparamiti |
2.14.137
atra rāmakṛṣṇapaṇḍitasya vyākhyānam |
2.14.138
nanu manobuddhyorantaḥkaraṇatvāviśeṣānmano-mayavijñānamayarūpeṇa
nomayavijñānamayarūpeṇa koṣadvayakalpanā anupapannetyāśaṅkya kartṛkaraṇatvābhyāṃ
bhedasadbhāvād ghaṭata eva manomayatvādibheda ityāha |
2.14.139
p. 67) kartṛtvetyādi antarindriyamantaḥkaraṇaṃ kartṛtvakaraṇatvābhyāṃ kartṛrūpeṇa
karṇarūpeṇa ca vikriyeta vipariṇameta ityarthaḥ |
2.14.140
ete kartṛkaraṇe vijñānamanasī vijñānamanaḥśabdavācye bhavataḥ |
2.14.141
ete ca parasparamantarvahirbhāvena vartete |
2.14.142
ataḥ koṣadvayatvamupapadyate ityarthaḥ ||
2.14.143
kādidantarmukhā vṛttirānandapratibimbabhāk |
2.14.144
puṇyabhoge bhogaśāntau nidrārūpeṇa līyate |
2.14.145
idānīmānandamayasyānātmatvaṃ darśayituṃ tatsvarūpamāha kācidityādi |
2.14.146
puṇyabhoge puṇyakarmaphalānubhavakāle kāciddhīvṛttirantarmukhā satī
ānandapratibimbabhāk ātmasvarūpasyānandasya prativimbaṃ bhajate |
2.14.147
saiva bhogaśāntau puṇyakarmaphalabhogoparame sati nidrārūpeṇa līyate vilīnā bhavati |
2.14.148
sā vṛttirānandamaya ityabhiprāyaḥ |
2.14.149
etena majjāmayo'sthimayaḥ snāyumayaścarmamayo māṃsamayo raktamayaśceti ye
ṣaṭkoṣāstantravidbhiruktāste tu vedāntavidbhirannamayakoṣāntargatatvenaiva paryavasitāḥ |
2.14.150
adhikāstu prāṇamayavijñānamayamanomayānandamayeti catvāra uktāḥ |
2.14.151
ato daśakoṣako'yaṃ deha ityāyātam |
2.14.152
iti śarīrakoṣavivaraṇam ||
2.14.153
prapañcasāre ||
2.14.154
rasāditaḥ kramāt pākaśukrānteṣu tu dhātuṣu |
2.14.155
dhātuṣu rasāditaḥ kramāt pāko bhavatītyanvayaḥ |
2.14.156
śukrapākāt svayaṃ bhidyājjarāṇāmaṣṭamī daśā |
2.14.157
kṣetrajñasya tadā jantu kevalāśrayamiṣyate |
2.14.158
yathā snehaḥ pradīpasya yathābhramaśanitviṣaḥ |
2.14.159
bahudvāreṇa kumbhena saṃvṛtasya havirbhujaḥ |
2.14.160
yathā tejaḥ prasarati samīpālokaśaktimat |
2.14.161
tathā dehāvṛtasyāpi kṣetrajñasya mahātviṣaḥ |
2.14.162
indriyaiḥ saṃvivarddhante svaṃ svamarthagrahaṃ prati |
2.14.163
pradīpasya prajvalanasamaye snehastailādiryathā prajvalanārthaṃ śikhāṃ prati prasarati
svayamāyāti yathā vā aśanitviṣo vidyuto dyutisamaye'bhraṃ megho yathā va
bahucchidrakumbhāvṛtasya vahnerghṛtabhakṣaṇasamaye
samīpālokaśaktimannikaṭaprakāśakaśaktiyuktaṃ tejastathā dehāvṛtasya
koṣadaśakābhyantaravartina ātmanaḥ svaṃ svaṃ viṣayagrahaṇaṃ prati indriyaiḥ
karaṇaistejāṃsi saṃvivarddhante prasaranti ityarthaḥ |
2.14.164
p. 68) yathā snehamiti pāṭhe tu vyakta evārthastathāpi vyākhyāyate |
2.14.165
pradīpasya tejo yathā snehaṃ vidyutastejo yathā meghaṃ bahucchidrapātrāvṛtavahneryathā
ghṛtaṃ prati tejaḥ prasarati tathātmanastejāṃsi svaṃ svaṃ viṣayagrahaṇaṃ prati
prasarantītyarthaḥ |
2.14.166
saṃvivarddhante iti bahuvacananirdeśādekadāpi bahvindriyairbahvarthagrahaṇamiti sūcitam |
2.14.167
ataeva antardṛṣṭirvahirupagataprekṣaṇācchinnapāśaḥ
prauḍhollāsādhigataparamabrahmanirvighnacetāḥ |
2.14.168
tattadbhāvoditamadhuragīḥ suprasannāntarātmā smerāsyā me bhavatu satataṃ śāmbhavo
kāpyavasthā ||
2.14.169
ityādi kulayoginaḥ prauḍhollāsaprārthanā ||
2.14.170
antardṛṣṭirvahiścakṣurityādivakṣyamāṇakulārṇavavacanañca sādhu saṅgacchate |
2.14.171
vaiṣṇavairapyucyate |
2.14.172
puṅkhānupuṅkhaviṣaye kṣaṇatatparo'pi dhīro na muhyati mukundapadāravinde |
2.14.173
saṅgītanṛtyagatitālavaśaṃ gatāpi maulisthakumbhaparirakṣaṇadhīrnaṭīva |
2.14.174
ityādi pratyakṣasiddhamapi kaścid yugapad gātraṃ kaṇḍūyate evaṃ preṣayatyaparaṃ
paśyati ca |
2.14.175
etena yugapadubhayaviṣayakajñānaṃ na manyāmaha iti keṣāñcimmataṃ
praśasyamapraśasyaṃ vā sudhībhirnipuṇaṃ vibhāvya vicāraṇīyamityāstāṃ vistaraḥ |
2.14.176
prakṛtamanusarāmaḥ |
2.14.177
indriyeṣu pañcabhūtasthitiprakāramāhuḥ prapañcasāre ācāryāḥ ||
2.14.178
nabhaḥśrotre'nilaścarmaṇyagniścakṣuṣyathodakam |
2.14.179
jihvāyāmavanī ghrāṇe itthamarthapravartanam |
2.14.180
nabha ākāśaṃ anilo vāyurudakaṃ jalamavanī pṛthvī |
2.14.181
idantu pradhānatayā uktam |
2.14.182
vastutastu prāguktapañcīkaraṇarūpeṇa pañcasvapi pañca bhūtāni santīti puraivoktam |
2.14.183
yadā pittaṃ marunnūnnaṃ vilīnaṃ pravilāpayet |
2.14.184
p. 69) dhātustadā kramādraktaṃ lasaukāṃ drāvayet kṣaṇāt |
2.14.185
drutā sā tulasīkāhvā romakūpaiḥ pravarddhate |
2.14.186
vahiḥ sarvatra kaṇaśastathā svedaḥ pravartate |
2.14.187
yadā kapho marutpittanunno līnaḥ pravartate |
2.14.188
ūrdhvadruto drutaṃ vāṣpaṃ pratyekañca pravartate |
2.14.189
kaphātmikā tu vikṛtiḥ karṇaśaṣkulipūrikā |
2.14.190
gaṇḍamālādikān vāpi kuryājjantostu karmajān ||
2.14.191
śāradāyām ||
2.14.192
itthaṃ bhūtastadā garbhe pūrvajanmaśubhāśubham |
2.14.193
smaraṃstiṣṭhati duḥkhātmā channadeho jarāyuṇā ||
2.14.194
śāktānandataraṅgiṇyām |
2.14.195
navame māsi garbhasthaḥ sarvān saṃsmarate hṛdā |
2.14.196
navadvārapure dehī samayān gamayecchanaiḥ |
2.14.197
sthitiprakārastu rāghavabhaṭṭadhṛte |
2.14.198
kṛtāñjalirlalāṭe'sau mātṛpṛṣṭhamabhiśritaḥ |
2.14.199
adhyāste saṅkucadgātro garbhe dakṣiṇapārśvagaḥ |
2.14.200
vāmapārśvāśritā nāḍīṃ klīvaṃ madhyāśritaṃ matam ||
First 200 of 401 passages. Read on
Linked texts (11)
- Śāktānandataraṅgiṇī — Brahmānanda Giri 1500, Sanskrit
- Pañcadaśī — Mādhava & Bhāratītīrtha, Sanskrit
- Yogayājñavalkya — Yājñavalkya, Sanskrit
- Kulavṛtti — Sanskrit
- Tantrarājatantra — Sanskrit
- Yogasārasaṃgraha — Sanskrit
- Śivatattvaratnākara — Basappa Nāyaka 1684, Sanskrit
- Śivattvaratnākara — Basava, Sanskrit
- Rājadharmakaustubha — Anantadeva 1645, Sanskrit
- Śāradātilaka — Lakṣmaṇadeśika, Sanskrit
- Ācāracintāmaṇi — Vācaspatimiśra, Sanskrit