Pramāṇa · Search · About · API

Pranatoshini 2.14

Prāṇatoṣiṇī 2.14

Language
Sanskrit

2.14.1

evaṃ nāḍīprabhṛtīnāṃ nirūpaṇānantaraṃ vāyuprakaraṇasyaucityāttannirūpyate ||

2.14.2

śāradātilake ||

2.14.3

mūlādhārodgataḥ prāṇastābhirvyāpnoti tattanum |

2.14.4

vāyavo'tra daśa proktā vahnyaśca daśa smṛtāḥ ||

2.14.5

tābhirnāḍībhiḥ ||

2.14.6

tattanumanubhūtatanum ||

2.14.7

vāyunāmāni tatraiva |

2.14.8

prāṇādyā marutaḥ pañca nāgaḥ kūrmo dhanañjayaḥ |

2.14.9

kṛkaraḥ syāddevadatta iti nāmabhirīritāḥ ||

2.14.10

prāṇādyā iti prāṇāpānavyānodānasamānāḥ |

2.14.11

yagiyājñavalkye caturthādhyāye'pi |

2.14.12

prāṇo'pānaḥ samānaśca udāno vyāna eva ca |

2.14.13

nāgaḥ kūrmaśca kṛkaro devadatto dhanañjayaḥ |

2.14.14

ete nāḍīṣu sarvāsu caranti daśa vāyavaḥ |

2.14.15

eteṣu vāyavaḥ pañca mukhyāḥ prāṇādayaḥ smṛtāḥ |

2.14.16

teṣu mukhyatamāvetau prāṇāpānau narottame ! |

2.14.17

prāṇa evaitayormukhyaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ sadā ||

2.14.18

eṣāṃ rūpāṇi sthānāni ca yogārṇave |

2.14.19

indranīlapratīkāśaṃ prāṇarūpaṃ prakīrtitam |

2.14.20

āsyanāsikayormadhye hṛnmadhyanābhimadhyake |

2.14.21

prāṇālayamiti prāhuḥ pādāṅguṣṭhe'pi kecana ||

2.14.22

apānayatyapāno'yamāhārañca pralāpitam |

2.14.23

śukraṃ mūtraṃ tathotsargamapānastena mārutaḥ |

2.14.24

indragopapratīkāśaḥ sandhyājaladasannibhaḥ |

2.14.25

sa ca meḍhre ca pāyau ca uruvaṅkṣaṇajānuṣu ||

2.14.26

meḍhre liṅge pāyau gude ūrau prasiddharūpe vaṅkṣaṇe urusandhau jānuni prasiddharūpe
|

2.14.27

indragopo raktavarṇakīṭaviśeṣaḥ |

2.14.28

kāpāsiyāpokā iti khyātaḥ |

2.14.29

jaṅghodarakṛkāṭyāñca nābhimūle ca tiṣṭhati ||

2.14.30

vyāno vyānaśatotpannaḥ sarvavyādhiprakopaṇaḥ |

2.14.31

p. 64) mahārajatasamprekṣo hāropādānakārakaḥ |

2.14.32

mahārajataṃ kāñcanam |

2.14.33

hāropādānakāraka āhāragrāhaka ityarthaḥ ||

2.14.34

svīyākṣikarṇayormadhye kaṭyāṃ vai gulphayorapi |

2.14.35

kaṭiḥ prasiddhāḥ |

2.14.36

gulphaḥ pādagranthiḥ |

2.14.37

ghrāṇe gale sphiguddeśe tiṣṭhatyatra nirantaram |

2.14.38

spandayatyadharaṃ vaktraṃ gātranetraprakopaṇaḥ |

2.14.39

udvejayati cārthāni tūdāno nāma mārutaḥ |

2.14.40

vidyutpāvakavarṇaḥ syādutthānāsanakārakaḥ |

2.14.41

pādayorhastayoścāpi sa tu sandhiṣu vartate ||

2.14.42

pītaṃ bhakṣitamāghrātaṃ raktāpittakaphānilān ||

2.14.43

samaṃ nayati gātreṣu samānī nāma mārutaḥ |

2.14.44

gokṣīrasadṛśākāraḥ sarvadehe vyavasthitaḥ ||

2.14.45

yogiyājñavalkye ca ||

2.14.46

āsyanāsikayormadhye hṛnmadhye nābhimadhyake |

2.14.47

prāṇālayamiti prāhuḥ pādāṅguṣṭhe ca kecana |

2.14.48

adhaścorddhaṃ kuṇḍalinyāḥ paritaḥ prāṇasa.ṃśrayaḥ |

2.14.49

apānanilayaṃ kecid gudamadhyorujānuṣu |

2.14.50

udare vṛṣaṇe kaṭyāṃ jaṅghe nābhau vadanti hi |

2.14.51

gudādhāradvayostiṣṭhenmadhye'pānaprabhañjanaḥ |

2.14.52

sthāneṣveteṣu satataṃ prakāśayati dīpavat |

2.14.53

udānaḥ sarvasandhisthaḥ pādayorhastayorapi |

2.14.54

samānaḥ sarvagātreṣu sarvaṃ vyāpya vyavasthitaḥ ||

2.14.55

rāyamukuṭastu ||

2.14.56

hṛdi prāṇo gude'pānaḥ samāno nābhideśake |

2.14.57

udānaḥ kaṇṭhadeśastho vyānaḥ sarvaśarīraga ityāha ||

2.14.58

udgāre nā ityukto nīlajīmūtasannibhaḥ ||

2.14.59

unmīlane sthitaḥ kūrmo bhinnāñjanasamaprabhaḥ ||

2.14.60

kṛkaraḥ kṣutparaścaiva javākusumasannibhaḥ ||

2.14.61

vijṛmbhaṇe devadattaḥ śuddhasphaṭikasannibhaḥ ||

2.14.62

dhanañjayastathā ghoṣe mahārajatavarṇakaḥ ||

2.14.63

lalāṭe corasi skandhe hṛdi nābhau tvagasthiṣu |

2.14.64

nāgādyā vāyavaḥ pañca sahaiva pariniṣṭhitāḥ ||

2.14.65

viśvasāraprathamapaṭale tu ||

2.14.66

prāṇa ādau hṛdi sthāne padmarāgasamadyutiḥ |

2.14.67

apāno guhyadeśe ca indragopasamaḥ smṛtaḥ |

2.14.68

gokṣīradhavalākāraḥ samāno nābhideśake |

2.14.69

udānaḥ kaṇṭhadeśe ca dhūmravarṇaḥ prakīrtitaḥ |

2.14.70

p. 65) vyānaḥ sarveṣu cāṅgeṣu jyotīrūpeṇa vartate ||

2.14.71

etadvacanānusāreṇa pūrvakathitarāyamukuṭadhṛtaṃ vacananamiti
pūrvavacanoktaitadvacanoktarūpabhedastvāmnāyādibhedena samādheya iti ||

2.14.72

prapañcasārakārastu ||

2.14.73

dhanañjayākhyo dehe'smin kuryādbahuvidhān śvasān |

2.14.74

sa tu laukikavāyutvānmṛtañca na vimuñcatīti ||

2.14.75

ataeva viśvasāre |

2.14.76

maithunañcecchati yadā maithunañca tadā caret |

2.14.77

kāle dhanañjayo vāyu rbījaṃ garbhe ca sañcayet |

2.14.78

nidhāyānilamārge ca punareva praveśayediti dhanañjayavāyuto garbhasañcāra ityuktam |

2.14.79

anyaistu catvāro vāyavo'dhikā uktā yathā |

2.14.80

vairambhaṇaḥ sthānamukhyaḥ pradyotaḥ prakṛtastathā |

2.14.81

vairambhaṇādayastatra sarvavāyuvaśaṃ gatā iti |

2.14.82

narapatijayacaryāsvarodayadhṛtabrahmajāmale ||

2.14.83

piṅgaleḍāsuṣumnābhirnāḍībhistisṛbhirbudhaiḥ |

2.14.84

prakaṭo vayusañcāro lakṣyate dehamadhyataḥ |

2.14.85

iḍānāḍyāṃ sthitaścandraḥ piṅgalā bhānuvāhinī |

2.14.86

suṣumnā śambhurūpā ca śambhurhaṃsasvarūpakaḥ |

2.14.87

hakāro nirgamaḥ proktaḥ sakārastu praveśane |

2.14.88

hakāraḥ śambhurūpaḥ syāt sakāraḥ śaktirucyate |

2.14.89

atra viśeṣo'gre vakṣyate |

2.14.90

śāradāyāṃ dvitīyapaṭale ||

2.14.91

piṅgalāyāṃ sthitā hrasvā iḍāyāṃ saṅgatāḥ pare |

2.14.92

suṣumnāmadhyagā jñeyāścatvāro ye napuṃsakāḥ |

2.14.93

atra prakāraḥ vāmanāsāto dakṣiṇanāsāpraveśaprārambhasamaye dehavāyuḥ kañcit
kāla mubhayatra vahati sa dakṣiṇāyaṇaprārambhasamayastadānīṃ ṛḷkārātmakaṃ
hrasvadvandvamudeti |

2.14.94

evaṃ dakṣiṇanāsāto vāmanāsāgamanakāle'pi sa uttarāyaṇaprārambhakālastadānīṃ
ṝḹrūpaṃ dīrghadvandvamudeti |

2.14.95

taduktaṃ prayogasāre ||

2.14.96

svaraṃ sapta samārabhya catvāro ye napuṃsakāḥ |

2.14.97

te suṣumnāśrite prāṇe prodyantvayanasaṃkrame iti ||

2.14.98

jāmale ||

2.14.99

śaktirūpaḥ sthitaścandro vāmnāḍīpravāhakaḥ |

2.14.100

dakṣanāḍīpravāhe tu śambhu rūpī divākaraḥ |

2.14.101

iti śarīrasthavāyukathanam ||

2.14.102

p. 66) śāradāyām ||

2.14.103

agnayo doṣadūṣyeṣu saṃlīnā daśa deheṣu |

2.14.104

teṣāṃ nāmāni rāghavabhaṭṭadhṛtāni yathā ||

2.14.105

jṛmbhako dīpakaścaiva vibhramo bhramaśobhanaḥ |

2.14.106

āvasathyāhavanīyau dakṣiṇāgnistathaiva ca |

2.14.107

anvāhāryo gārhapatya ityete daśa vahnayaḥ ||

2.14.108

bhrameṇa saha śobhana iti madhyapadalopisasāsāśrayaṇena bhramaśobhanaśceti
daśāgnikathanam ||

2.14.109

śāradāyām ||

2.14.110

bubhukṣā ca pipāsā ca prāṇasya manasaḥ smṛtau |

2.14.111

śokamohau śarīrasya jarā mṛtyuḥ ṣaḍūrmayaḥ ||

2.14.112

prapañcasāre'pi ||

2.14.113

bubhukṣā ca pipāsā ca śokamohau jarāmṛtī |

2.14.114

ṣaḍūrmayaḥ prāṇabuddhidehadharmeṣu saṃsthitā iti ||

2.14.115

ūrmīnāmārtyutpādako'vasthāviśeṣaḥ ||

2.14.116

śāradāyām ||

2.14.117

śukrāt snāyusthimajjānastvaṅmāṃsāśrūṇi śoṇitāt |

2.14.118

pituḥ śukrāt snāyvādi |

2.14.119

śoṇitānmātuḥ śoṇitāt tvagādi |

2.14.120

ṣāṭkauṣikamiti proktaṃ sarvadeheṣu dehinām |

2.14.121

prapañcasāre dvitīyapaṭale'pi ||

2.14.122

majjāsthisnāyavaḥ śukrādraktāttvaṅmāṃsaśoṇitam |

2.14.123

iti ṣāṭkauṣiko nāma deho bhavati dehinām |

2.14.124

vedāntavidbhistvaparaprakāreṇa pañca koṣā uktā yathā paurṇamāsyāṃ
pañcakoṣaviveke'ṣṭamaprakareṇe vidyānandasvāminā |

2.14.125

pitṛbhuktānnajādvīryājjāto'nnenaiva varddhate |

2.14.126

dehaḥ so'nnamayo nātmā prāk corddhaṃ tadabhāvataḥ ||

2.14.127

pitṛbhuktetyatraikaśeṣeṇa mātṛpitṛbhuktānnajātāditi labhyate |

2.14.128

annena dugdhādyāhāreṇa prāk janmana iti śeṣaḥ |

2.14.129

maraṇādūrddhaṃ tadabhāvataḥ dehābhāvataḥ |

2.14.130

pūrṇo dehe balaṃ syād yallakṣāṇāṃ yaḥ pravartakaḥ |

2.14.131

vāyuḥ prāṇamayo nāsāvātmā caitanyavarjanāt |

2.14.132

līnā sūptau vapurbodhe vāpnuyādānakhāgragā |

2.14.133

cicchāyopetadhīrnātmā vijñānamayaśabdabhāk |

2.14.134

bhavatīti śeṣaḥ |

2.14.135

kartṛtvakaraṇatvābhyāṃ vikriyetāntarindriyam ||

2.14.136

vijñānamanasī antarvahiścaite parasparamiti |

2.14.137

atra rāmakṛṣṇapaṇḍitasya vyākhyānam |

2.14.138

nanu manobuddhyorantaḥkaraṇatvāviśeṣānmano-mayavijñānamayarūpeṇa
nomayavijñānamayarūpeṇa koṣadvayakalpanā anupapannetyāśaṅkya kartṛkaraṇatvābhyāṃ
bhedasadbhāvād ghaṭata eva manomayatvādibheda ityāha |

2.14.139

p. 67) kartṛtvetyādi antarindriyamantaḥkaraṇaṃ kartṛtvakaraṇatvābhyāṃ kartṛrūpeṇa
karṇarūpeṇa ca vikriyeta vipariṇameta ityarthaḥ |

2.14.140

ete kartṛkaraṇe vijñānamanasī vijñānamanaḥśabdavācye bhavataḥ |

2.14.141

ete ca parasparamantarvahirbhāvena vartete |

2.14.142

ataḥ koṣadvayatvamupapadyate ityarthaḥ ||

2.14.143

kādidantarmukhā vṛttirānandapratibimbabhāk |

2.14.144

puṇyabhoge bhogaśāntau nidrārūpeṇa līyate |

2.14.145

idānīmānandamayasyānātmatvaṃ darśayituṃ tatsvarūpamāha kācidityādi |

2.14.146

puṇyabhoge puṇyakarmaphalānubhavakāle kāciddhīvṛttirantarmukhā satī
ānandapratibimbabhāk ātmasvarūpasyānandasya prativimbaṃ bhajate |

2.14.147

saiva bhogaśāntau puṇyakarmaphalabhogoparame sati nidrārūpeṇa līyate vilīnā bhavati |

2.14.148

sā vṛttirānandamaya ityabhiprāyaḥ |

2.14.149

etena majjāmayo'sthimayaḥ snāyumayaścarmamayo māṃsamayo raktamayaśceti ye
ṣaṭkoṣāstantravidbhiruktāste tu vedāntavidbhirannamayakoṣāntargatatvenaiva paryavasitāḥ |

2.14.150

adhikāstu prāṇamayavijñānamayamanomayānandamayeti catvāra uktāḥ |

2.14.151

ato daśakoṣako'yaṃ deha ityāyātam |

2.14.152

iti śarīrakoṣavivaraṇam ||

2.14.153

prapañcasāre ||

2.14.154

rasāditaḥ kramāt pākaśukrānteṣu tu dhātuṣu |

2.14.155

dhātuṣu rasāditaḥ kramāt pāko bhavatītyanvayaḥ |

2.14.156

śukrapākāt svayaṃ bhidyājjarāṇāmaṣṭamī daśā |

2.14.157

kṣetrajñasya tadā jantu kevalāśrayamiṣyate |

2.14.158

yathā snehaḥ pradīpasya yathābhramaśanitviṣaḥ |

2.14.159

bahudvāreṇa kumbhena saṃvṛtasya havirbhujaḥ |

2.14.160

yathā tejaḥ prasarati samīpālokaśaktimat |

2.14.161

tathā dehāvṛtasyāpi kṣetrajñasya mahātviṣaḥ |

2.14.162

indriyaiḥ saṃvivarddhante svaṃ svamarthagrahaṃ prati |

2.14.163

pradīpasya prajvalanasamaye snehastailādiryathā prajvalanārthaṃ śikhāṃ prati prasarati
svayamāyāti yathā vā aśanitviṣo vidyuto dyutisamaye'bhraṃ megho yathā va
bahucchidrakumbhāvṛtasya vahnerghṛtabhakṣaṇasamaye
samīpālokaśaktimannikaṭaprakāśakaśaktiyuktaṃ tejastathā dehāvṛtasya
koṣadaśakābhyantaravartina ātmanaḥ svaṃ svaṃ viṣayagrahaṇaṃ prati indriyaiḥ
karaṇaistejāṃsi saṃvivarddhante prasaranti ityarthaḥ |

2.14.164

p. 68) yathā snehamiti pāṭhe tu vyakta evārthastathāpi vyākhyāyate |

2.14.165

pradīpasya tejo yathā snehaṃ vidyutastejo yathā meghaṃ bahucchidrapātrāvṛtavahneryathā
ghṛtaṃ prati tejaḥ prasarati tathātmanastejāṃsi svaṃ svaṃ viṣayagrahaṇaṃ prati
prasarantītyarthaḥ |

2.14.166

saṃvivarddhante iti bahuvacananirdeśādekadāpi bahvindriyairbahvarthagrahaṇamiti sūcitam |

2.14.167

ataeva antardṛṣṭirvahirupagataprekṣaṇācchinnapāśaḥ
prauḍhollāsādhigataparamabrahmanirvighnacetāḥ |

2.14.168

tattadbhāvoditamadhuragīḥ suprasannāntarātmā smerāsyā me bhavatu satataṃ śāmbhavo
kāpyavasthā ||

2.14.169

ityādi kulayoginaḥ prauḍhollāsaprārthanā ||

2.14.170

antardṛṣṭirvahiścakṣurityādivakṣyamāṇakulārṇavavacanañca sādhu saṅgacchate |

2.14.171

vaiṣṇavairapyucyate |

2.14.172

puṅkhānupuṅkhaviṣaye kṣaṇatatparo'pi dhīro na muhyati mukundapadāravinde |

2.14.173

saṅgītanṛtyagatitālavaśaṃ gatāpi maulisthakumbhaparirakṣaṇadhīrnaṭīva |

2.14.174

ityādi pratyakṣasiddhamapi kaścid yugapad gātraṃ kaṇḍūyate evaṃ preṣayatyaparaṃ
paśyati ca |

2.14.175

etena yugapadubhayaviṣayakajñānaṃ na manyāmaha iti keṣāñcimmataṃ
praśasyamapraśasyaṃ vā sudhībhirnipuṇaṃ vibhāvya vicāraṇīyamityāstāṃ vistaraḥ |

2.14.176

prakṛtamanusarāmaḥ |

2.14.177

indriyeṣu pañcabhūtasthitiprakāramāhuḥ prapañcasāre ācāryāḥ ||

2.14.178

nabhaḥśrotre'nilaścarmaṇyagniścakṣuṣyathodakam |

2.14.179

jihvāyāmavanī ghrāṇe itthamarthapravartanam |

2.14.180

nabha ākāśaṃ anilo vāyurudakaṃ jalamavanī pṛthvī |

2.14.181

idantu pradhānatayā uktam |

2.14.182

vastutastu prāguktapañcīkaraṇarūpeṇa pañcasvapi pañca bhūtāni santīti puraivoktam |

2.14.183

yadā pittaṃ marunnūnnaṃ vilīnaṃ pravilāpayet |

2.14.184

p. 69) dhātustadā kramādraktaṃ lasaukāṃ drāvayet kṣaṇāt |

2.14.185

drutā sā tulasīkāhvā romakūpaiḥ pravarddhate |

2.14.186

vahiḥ sarvatra kaṇaśastathā svedaḥ pravartate |

2.14.187

yadā kapho marutpittanunno līnaḥ pravartate |

2.14.188

ūrdhvadruto drutaṃ vāṣpaṃ pratyekañca pravartate |

2.14.189

kaphātmikā tu vikṛtiḥ karṇaśaṣkulipūrikā |

2.14.190

gaṇḍamālādikān vāpi kuryājjantostu karmajān ||

2.14.191

śāradāyām ||

2.14.192

itthaṃ bhūtastadā garbhe pūrvajanmaśubhāśubham |

2.14.193

smaraṃstiṣṭhati duḥkhātmā channadeho jarāyuṇā ||

2.14.194

śāktānandataraṅgiṇyām |

2.14.195

navame māsi garbhasthaḥ sarvān saṃsmarate hṛdā |

2.14.196

navadvārapure dehī samayān gamayecchanaiḥ |

2.14.197

sthitiprakārastu rāghavabhaṭṭadhṛte |

2.14.198

kṛtāñjalirlalāṭe'sau mātṛpṛṣṭhamabhiśritaḥ |

2.14.199

adhyāste saṅkucadgātro garbhe dakṣiṇapārśvagaḥ |

2.14.200

vāmapārśvāśritā nāḍīṃ klīvaṃ madhyāśritaṃ matam ||

First 200 of 401 passages. Read on

Linked texts (11)