Paratrishikavivarana 2
Parātrīśikāvivaraṇa (complete text) 2
- Language
- Sanskrit
2.1
vyatireketarābhyāṃ [svasattāyāmanyābhāvaḥ anyābhāve svasya bhāva iti
vyatirekānvayau |] hi niścayo'nyanijātmanoḥ |
vyavasthitiḥ pratiṣṭhāya siddhirnirvittirucyate ||
2.2
iti | sadya iti śabdaḥ samāne ahani ityarthavṛttiḥ uktanayena [kālpanikaṃ ca adyatanatvam
akālpanike saṃvidvapuṣi kathaṃ syāt ityukto nayaḥ |] ahno'navasthitatvāt samāne
2.3
p. 35)
2.4
kṣaṇe ityatra arthe vartate | samānatvaṃ ca kṣaṇasya na sādṛśyam apitu
tattvaparyavasāyyeva evameva sadyaḥśabdāt pratītiḥ | atastasminneva kṣaṇe iti
vartamānakṣaṇasya sāvadhāraṇatvena bhūtabhaviṣyatkṣaṇāntaranirāse
tadubhayāpekṣakalanāprāṇāṃ vartamānasyāpi kālatāṃ nirasyeta yato yāvadidaṃ
parameśvarasya bhairavabhānoḥ raśmicakrātmakaṃ nijabhāsāsphāramayaṃ
kulamuktam tat ca etat antarmukhaparabhairavasaṃvittādātmyalakṣaṇaṃ nirodhameti tadā
tadeva paramānandāmṛtāsvādamayamadeśakālakalitam anuttaraṃ dhruvaṃ
visargarūpaṃ satatoditaṃ | taduktaṃ śrīvādyatantre
2.5
saṃrudhyaṃ [etadeva atra saṃrodhanaṃ yat nīlāderarthajātasya āśyānasya
dehaprāṇādipramātṛtābhimānena vedyatotkarṣāt tannimajanāt tasyāpi
prakāśaikamagnatvamuktanayena |] raśmicakraṃ svaṃ pītvāmṛtamanuttamam |
kālobhayāparicchinnaṃ vartamāne sukhī bhavet ||
2.6
p. 36)
2.7
iti | vistāritaśca vistarato'nyatra mayaiva kālobhayāparicchedaḥ | tathā kulāt
prāṇadehādeḥ āgatā siddhiḥ bhedaprāṇānāṃ nīlasukhādīnā niścayarūpā tāṃ
dadāti iti - śarīrādayo [yadetat saṃkṣepeṇoktaṃ tadeva vivṛṇvan āha śarīrādayo
hityādi | ayamatra bhāvaḥ - yadāhuranye dharmādharmasambandhādeva sarvo
vyavahāraḥ tenaiva icchāguṇena karaṇāni acetanānyapi svasvakāryeṣu pravartante na
punastadadhiṣṭhānāditi śaṅkā | jhagitīti na tu icchādivyavadhānenetibhāvaḥ |] hi
jhagiti anuttaradhruvavisargavīryāveśena akālakalitena
prāṇādimadhyamasopānāroheṇaiva bhāvānāṃ tathātvaniścayarūpāṃ siddhiṃ
vidadhate | yathoktam
2.8
api tvātmabalasparśāt puruṣastatsamo bhavet
[parapramāturananyāpekṣasvātantryalakṣaṇāt īśvarasamo bhavatīti |] | (spa0 u0 1-8)
2.9
iti | tathā
2.10
karaṇānīva dehinām | (spa0 u0 2-10)
2.11
iti | tathā kule śivaśaktyātmani saṃnihite'pi siddhiruktaneyana jīvanmuktatāmayī
samabhilaṣitāṇimādiprasavapadaṃ [aṇimā mahimā caiva laghimā garimā tathā |
prāptiḥ prākāmyamīśitvaṃ vaśitvaṃ cāṣṭasiddhayaḥ ||
2.12
iti hi siddhayo'trābhedasārā eva mantavyā iti | tathāhi citsvarūpa eva
sarvāntarbhāvakṣamatvādaṇimā vyāpakatvānmahimā bhedamayagauravābhāvāt
laghimā viśrāntisthānatvāt prāptiḥ viśvavaicitryagrahaṇāt prākāmyam
akhaṇḍitatvādīśitvaṃ sarvaṃsahatvādvaśitvaṃ yatrakāmāvasāyitvaṃ ca iti yatra
siddhayaḥ satyataḥ paripūrṇatayā vidyante iti ||]
2.13
p. 37)
2.14
tāṃ sadyaḥ anākalitameva bhāvanākaraṇādirahitatvenaiva dadāti | yaduktaṃ
śrīsomānandapādaiḥ |
2.15
bhāvanākaraṇābhyāṃ kiṃ śivasya satatoditeḥ [bhāvanākaraṇābhāve
satatoditatvameva hetuḥ tattadrūpābhāsepi tadeva hetuḥ |] |
2.16
iti | tathā
2.17
ekavāraṃ [ekavāramiti yathā tantrāloke
2.18
gurorvākyādyuktipracayaracanonmārjanavaśāt samāśvāsācchāstraṃ prati
samuditādvāpi kathitām |
vilīne śaṅkābhre hṛdayagaganodbhāsimahasaḥ prabhoḥ sūryasyeva spṛśata caraṇān
dhvāntajayinaḥ ||
2.19
iti | pramāṇeneti svayamūhitena |] pramāṇena śāstrādvā guruvākyataḥ |
2.20
p. 38)
2.21
jñate śivatve sarvasthe pratipattyā dṛḍhātmanā ||
karaṇena nāsti kṛtyaṃ kvāpi bhāvanayāpi vā |
2.22
iti | kule [kule śivaśaktisaṃghaṭṭātmani yā visisṛkṣā saiva antaḥsthitavatī
bahiraunmukhyarūpā visargalakṣaṇā śaktiḥ |] jātā siddhiḥ śākta-
hādirūpaprasaraṇāt ārabhya bahirbhāvapaṭalavikāsaparyantaṃ bhedāvabhāsanā tāṃ
dadāti tadeva hi anuttaraṃ mahāprakāśātma antaḥkṛtabodhamayaviśvabhāvaprasaram
anuttaratvādeva niratiśayasvātantryaiśvaryacamatkārabharāt bhedaṃ vikāsayati | nahi
aprakāśarūpaṃ bhāvavikāsaprakāśe kāraṇaṃ bhavet prakāśātmakaṃ cet nūnaṃ
tat parameśvarabhairavabhaṭṭārakarūpameva - iti kimapareṇa [atrāyaṃ
māyāprakṛtiparamāṇvādiḥ yadi prakāśarūpaṃ tarhi kṛtaṃ taduktyā yadi ca na
tathāpi alabdhasattākaṃ svātmani kathaṃ paratra kāraṇatāmiyāditi |] vāgjālena | tathā
yena anuttareṇa viśeṣeṇa jñātā mātrā mānena pramātmanā trāṇaṃ pālanaṃ
patitvaṃ yāsāṃ pramātṛpramāṇaprameyapramitirūpāṇāṃ tā mātrā vijñātā
2.23
p. 39)
2.24
yena tat vijñātamātraṃ | tathā viśeṣeṇa pratipattidārḍhyabandhena yat jñātaṃ tat
vibhātameva na punaḥ bhāvanīyaṃ sakṛdvibhātātmatvāt | tathā jñātamātraṃ
jñātameva jñeyaikarūpatvāt na tu kadācit jñātṛrūpaṃ ghaṭādi tathā jñātā
jñeyarūpā bhedamayī iyaṃ māyā tadubhayaṃ vigataṃ yatra tat vijñātamātraṃ
ghaṭādayo yatra jñātrekarūpatvena svaprakāśātmānaḥ yatra ca māyā na prabhavati
tena vijñātamātreṇa | khe brahmaṇi abhedarūpe sthitvā carati - viṣayamavagamayati
tathā hānādānādiceṣṭāṃ vidhatte svarūpe ca āste iti khecarī
antarbahiṣkaraṇatadarthasukhādinīlādirūpā tathāhi vedyavedakabhāvānullāsipade
śūnye saṃvinmātradṛgullāse saṃvedyagatāntaraikyarūpadiśyamānabhedollāse
sphuṭabhedodreke ca krameṇa vyomacarī-gocarī-dikcarī-bhūcarībhūtā yāḥ śaktayaḥ
2.25
p. 40)
2.26
tā vastuta uktanayena svabhāvacarakhecarīrūpaśaktyavibhaktā eva - ityekaiva sā [sā hi
parameśvarasya svarūpādabhinnā śaktirekaiva tāttvikī idamiti
parāmarśabhedamātrajanmanā nānārūpavibhaktabhāvabhedena avabhāsamānā satī
bahutvenāpi vyapadeśamarhatīti | śaktiśabdena ca vyaktivyapadeśaḥ
parameśvarācchaktimato bhedābhāvapratipādanameva prayojanamiti |] parameśvarī
śaktiḥ | yaduktam
2.27
śaktayo'sya jagat kṛtsnaṃ śaktimāṃstu maheśvaraḥ |
2.28
iti | tataḥ strīliṅgena nirdeśaḥ nahi ātmano manasaḥ indriyāṇāṃ bāhyānāṃ ca
bhedaviṣayasya vyavasthāpanaṃ vyavasthā ca yujyate - abhisaṃdhānadyayogāt
aprakāśatvāt ca saiva khecarī kāmakrodhādirūpatayā vaiṣamyena lakṣyate tasyāḥ
samatā sarvatraiva paripūrṇabhairavasvabhāvāt aṇumātramapi
avikalānuttarasvarūpāparijñānameva cittavṛttīnāṃ vaiṣamyaṃ sa eva ca saṃsāraḥ
[saṃsāro gamanāgamanādirūpaḥ | tadeva draḍhayati apūrṇeti | apūrṇābhimananaṃ
dvividham ekaḥ prakāśasya svātantryahānirūpaḥ dvitīyaḥ svātantrayā bodharūpaḥ
tatraikatvena vyapadeśaḥ svasvarūpāpahānerekatvāt |]
2.29
p. 41)
2.30
apūrṇābhimānena svātmani aṇutvāpādanāt āṇavamalasya
tadapūrṇarūpaparipūrṇākāṅkṣāyāṃ [* * * * * * * * (?) abhilāṣo malo'tra tu |
2.31
iti nītyā |] bhedadarśanāt māyākhyasya [bhinnavedyaprayātraiva māyākhyaṃ
janmabhogadam |
kartaryabodhe kārmaṃ tu māyāśaktyaiva tattrayam ||
2.32
iti ] malasya tacchubhāśubhavāsanāgraheṇa kārmamalasya ca ullāsāt [iyatparyantam
aṇumātramapi ityādyeva upodbalitam sūkṣmekṣikāvadhāryametat |]
svarūpāparijñānamayatadvaiṣamyanivṛttau [tasyānuttarasya vaiṣamyanivṛttau
trilakṣaṇasya malasyābhāvāt |] malābhāvāt krodhamohādivṛttayo hi
paripūrṇabhagavadbhairavabhaṭṭārakasaṃvidātmikā eva | yaduktaṃ
śrīsomānandapādaiḥ
2.33
* * * * * * * * (?) utsaratprakṛtiḥ śivaḥ |
2.34
iti | tathā
2.35
sukhe [kramāt sattvarajastamoguṇakārye |] duḥkhe vimohe ca sthito'haṃ paramaḥ śivah |
2.36
iti |
2.37
p. 42)
2.38
duḥkhe'pi pravikāsena sthairyārthe dhṛtisaṃgamāt |
2.39
ityādi | krodhādivṛttayo hi ciccamatkāratādātmyāt anyathā tatsvarūpalābhasyaiva
ayogācca parameśvaryaḥ karaṇadevatā eva bhagavatyastāstāḥ krīḍā vitanvatyaḥ
śivārkasya dīdhitirūpāḥ tathā tā eva [ābhyantarakrodhādivṛttaya eva |]
tattatparasparasāṃkaryalabdhāsaṃkhyeyarūpāḥ tattaduccāṭana-
māraṇa-śāntyādirūpeṣu karmasu parikalpitatattatsamucitasaumyaraudraprakārāḥ
kṛtyādibhedāt [vāmā saṃsāravamanāt ityādiḥ kṛtyābhedaḥ svayamevohyaḥ |]
devatātvena [parivāreti śaktayaḥ | yathoktam
2.40
bahirmukhasya mantrasya vṛttayo yāḥ prakīrtitāḥ |
tā evāntarmukhasyāsya śaktayaḥ parikīrtitāḥ ||
2.41
iti |] upāsyā uktāḥ matādiśāstreṣu bhagavadbhairavabhaṭṭārakaparivārabhūtāśca |
yathoktam
2.42
p. 43)
2.43
uccāṭane kākavaktrā * * * * * * * * (?) |
2.44
ityādi upakramya
2.45
tā eva devadevasya raśmayaḥ kādidhārikāḥ ||
2.46
ityādi | tathātvena tu aparijñātasvarūpāḥ ciccamatkāraṃ vikalpe'pi
nirvikalpaikasāraṃ tena tena vicitravarṇākṣarapuñjātmanā ghoratarātmanā
vikalparūpeṇa devatātmanā śaṅkātaṅkānupraveśena tirodadhatyaḥ
sāṃsārikapāśyapaśubhāvadāyinyaḥ | yathoktam
2.47
pīṭheśvaryo mahāghorā mohayanti muhurmuhuḥ |
2.48
iti | tathā
2.49
viṣayeṣveva saṃlīnānadho'dhaḥ pātayantyaṇūn |
2.50
ityādi | tathā
2.51
śabdarāśisamutthasya [akārādiḥ kṣakārāntaḥ śabdarāśiḥ | śaktivargasya -
kādivargasya kalābhiḥ - kakārādyakṣaraiḥ |] śaktivargasya bhogyatām |
kalāviluptavibhavo gataḥ sansa paśuḥ smṛtaḥ ||
2.52
p. 44)
2.53
iti | jñātasvarūpāḥ tā eva uktayuktyā jīvanmuktatāpradāyinyaḥ | tathā uktam
2.54
yadā tvekatra [ekatreti sāmānyaspande | tasyeti kādivargasya | cakreti ādihānsasya |]
saṃrūḍhastadā tasya layodbhavau |
niyacchan bhoktṛtāmeti tataścakreśvaro bhavet ||
2.55
iti | svarūpaparijñānaṃ ca etāvadeva - yat etāsu vṛttiṣu [vṛttiṣu - krodhādiṣu |]
udayasamayanirvikalpaikarūpāsu [yathoktam
2.56
yadā samagrajñānāprajñātṛsparśadaśāsvapi |
sthitaiva lakṣyate sā ca tadviśrāntyā tathā phale ||
2.57
iti |] vikalpo'pi udayamāno varṇarāśisamārabdhatattadvicitraśabdārūṣitatve'pi na
tādṛśena varṇapuñjātmanā śakticakreṇa yujyate yat tasya
prāktananirvikalpaikavyavahāramayasya vikalpātmano mātuḥ
2.58
p. 45)
2.59
svarūpaṃ khaṇḍayet | na ca vikalpā anubhavāt vikalpāntarādvā bhinnāḥ api tu sa eva
ekaḥ svātantryabheditabhāvoparāgalabdhabhedabhūtādyabhidhavijñānacakraprabhuḥ
tadevaṃ khecarīsāmyameva mokṣaḥ tat ca anuttarasvarūpaparijñānameva [anuttareti
ayamatrābhiprāyaḥ - na cātra etanmantavyaṃ yadi svarūpameva mokṣaḥ tadalaṃ
khecaryā khecarī hi śaktidaśā āmnāyepūktā anuttarasvarūpaṃ sarvādhvoparivartīti
yato'tra anuttarasvarūpaparijñānaṃ mokṣaḥ tacca khecaryaiva
sūkṣmatamavimarśarūpayā siddhayatīti |] satatoditaṃ parameśvaryāḥ śivātmani
saṃghaṭṭasamāpattyā ubhayavimarśānandarūḍhi | śivo hi
paravāṅmayamahāmantravīryavisṛṣṭimayaḥ parameśvarīvisṛṣṭayā
tadvīryaghantāatmakaprasūnanirbharayā [tasya anuttararūpasya prakāśasya vīryaṃ
parisphuraṇaṃ bāhyavīryaṃ ca tena vanātmakaṃ tattādātmyena vartamānaṃ ca tat
prasūnaṃ viśvalakṣaṇamidantāsphuraṇaṃ bāhyaprasiddhaṃ ca tena nirbharayā
saṃkulayā sṛṣṭyā tādṛkkriyārūpayā |] sṛṣṭyā yujyate | tathā hi
sarveṣāmantarbahiṣkaraṇānāṃ
2.60
p. 46)
2.61
yat yat anupraviśati tattat madhyanāḍībhuvi [sarvāntaratamatvena vartamānatvāt
madhyamiti
2.62
yattatra nahi viśrāntaṃ tannabhaḥkusumāyate |
2.63
iti-vacanenana caitanmantavyaṃ nabhaḥkusumaṃ vyatiriktameveti tadapi prakāśaikatvānna
tathā iti |] sarvāṅgānuprāṇanasārāyāṃ prāṇātmanā cetanarūpeṇa āste yat oja iti
kathyate tadevasarvāṅgeṣu anuprāṇakatayā tadavibhaktavīryarūpatvena tato'pi punarapi
nayanaśravaṇādīndriyadvāreṇa vṛṃhakarūpaṃ rūpaśabdādi anupraviśat
vṛṃhakatvādeva tat vīryakṣobharūpakāmānalaprabodhakaṃ bhavati [ayamatrabhāvaḥ -
pramāṇaprameyayoryat śabdādyātma śrotrādirūpaṃ ca kalājālaṃ tasya
grāhyagrāhakābhāvātmaparasparasaṃghaṭṭāt yat melanaṃ tataḥ
śucirnāmāgnirudbhūtaḥ saṃghaṭṭātsomasūryayoḥ
2.64
iti-nītyā madhyadhāmānupraveśāt visargānanda unmiṣati tadanukalpatayā yat anya
ānanda upacaryate yena tadapi parasaṃvidanupraveśe kāraṇatāmatetītyarthaḥ |] |
yathoktam
2.65
ālāpādgātrasaṃsparśāt * * * * * * * * (?) ||
2.66
ityādi | ekenaiva ca rūpādyanyatamena udriktaprāktanabalopabṛṃhitasya
sarvaviṣayakaraṇīyoktakṣobhakaraṇasamarthatvaṃ sarvasya sarvasya sarvasarvātmakatvāt
2.67
p. 47)
2.68
smaraṇavikalpādināpi sarvamayamanogatānantaśabdādivṛṃhaṇavaśāt jāyata eva
kṣobhaḥ paripuṣṭasarvamayamahāvīryameva puṣṭisṛṣṭikāri na tu apūrṇaṃ nāpi
kṣīṇaṃ samucitaśaiśavavārddhakayoriva vīryavikṣobhe ca vīryasya svamayatvena
abhinnasyāpi adeśakālakalitaspandamayamahāvimarśarūpameva
paripūrṇabhairavasaṃvidadātmakaṃ [atrāyaṃ bhāvaḥ
2.69
saṃkocatāratamyena pāśava jñānamīritam
vikāsatāratamyena patijñānaṃ tu bādhakam ||
2.70
iti siddhānarītiḥ | tatra
2.71
iṣṭena śivaliṅgena viśvaṃ saṃtarpitaṃ bhavet |
2.72
iti | kulādidarśane punarasau liṅgapūjā niṣiddhā tatra liṅgapūjāyāṃ
sarvādhvamayatāṃ te bhāvanayāhuḥ pārameśvaraṃ liṅgaṃ hi
garbhīkṛtanikhilādhvaprapañcam iti | anye punardeha eva sarvādhvamaya iti tatraiva
sākṣātkāraḥ sulabhaḥ iti kimanupapattinā bāhyena liṅgādinā phalam | yadāhuḥ
2.73
hṛdayaguhāgehagataṃ sarvajñaṃ sarvagaṃ parityajya |
praṇamati mitamatiraśivaṃ śivāśayāśmādimaślāghyam ||
2.74
iti | iha punaḥ paramādvayadarśanaṃ trikamate tadvidhinā tannipedhena vā na kiṃcit
prayojanaṃ yaccātra kuladarśanaṃ kṛtaṃ tadabhijñopadarśanaphalameva tathā
pūrvapakṣatoddayotanārthaṃ kulāt parataraṃ trikam ityukteśca | yaduktaṃ
bhaṭṭanāyakenāpi anenaivāśayena
2.75
napuṃsakamidaṃ nātha parabrahma phaletkiyat |
tatpauruṣaniyoktrī cenna syāt tvacchaktisundarī ||
2.76
iti |] svātantryamānandaśaktimayaṃ
2.77
p. 48)
2.78
sukhaprasavabhūḥ nayanayorapi hi rūpaṃ
tadvīryakṣobhātmakamahāvisargaviśleṣa'yuktyā [atrāyaṃ bhāvaḥ -
pūrvakoṭāvullilāsayipādyātmabhirvyāpārairanupahite nistaraṅgajaladhiprakhye
anuttarātmani visarge parasmin prakāśe prathamamullāsanalīlāta eva
vyatiriktavimṛśyābhāvāt citparāmarśaḥ sphuret yena asya sarvatraiva
svātantryamudiyāt tataḥ svasvātantryamāhātmyādeva anuttaraprakāśātmā
parameśvaraḥ svasvarūpaṃ gopayati pramāṇādidaśāroheṇa | tatretthaṃ kramaḥ
nīlasukhādirūpeṇa bahirbhāvanaṃ sṛṣṭiḥ tathā kaṃcitkālaṃ carvaṇaṃ sthitiḥ
svātmasātkāreṇa saṃhāraḥ tadanu jñāto'yamarthaḥ iti saṃtoṣābhimānāt layaḥ
tato'pi bahīrūpatāvilāpanena svātmanyeva viśramaṇamanugrahaḥ | uktaṃ ca
2.79
paro visargaviśleṣastanmayaṃ viśvamucyate |
2.80
iti |] eva sukhadāyi bhavati | śravaṇayośca madhuragītādi | anyatrāpi indriye anyat
kevalaṃ paripūrṇasṛṣṭitāṃ na aśnute svātmanyeva ucchalanāt tathā ca
tadvīryānupavṛṃhitānām
avidyamānatathāvidhavīryavikṣobhātmakamadanānandānāṃ pāṣāṇānāmiva
ramaṇīyatarataruṇīrūpamapi nitambinīvadanaghūrṇamānakākalīkalgītamapi
2.81
p. 49)
2.82
na pūrṇānandaparyavasāyi yathā yathā ca na vṛṃhakaṃ bhavati tathā tathā
parimitacamatkāraparyavasānaṃ sarvato hi acamatkāre jaḍataiva adhikacamatkārāveśa
eva vīryakṣobhātmā sahṛdayatā ucyate yasyaiva
etadbhogāsaṅgābhyāsaniveśitānantavṛṃhakavīryavṛṃhitaṃ hṛdayaṃ tasyaiva
sātiśayacamatkriyā duḥkhepi eṣa eva camatkāraḥ antarvyavasthitaṃ hi yattat
dayitasutasukhādi vīryātmakaṃ tadeva bhāvanāsadṛśadṛgākrandādibodhena
kṣobhātmakaṃ vikāsamāpannaṃ punarna bhaviṣyati iti
nairapekṣyavaśasaviśeṣacamatkriyātma suḥkhasatattvam | taduktam
2.83
duḥkhe'pi pravikāsena * * * * * * * * (?) |
2.84
iti | yadā sakalendriyanāḍībhūtamarudādiparipūraṇe tu
mahāmadhyamasauṣumnapadānupraveśe nijaśaktikṣobhatādātmyaṃ pratipadyate tadā
sarvao
2.85
p. 50)
2.86
dvaitagalane paripūrṇasvaśaktibharavimarśāhantāmayacamatkārānupraveśe -
paripūrṇasṛṣṭyānandarūparudrayāmalayogānupraveśena
tanmahāmantravīryavisargaviśleṣaṇātmanā
dhruvapadātmakanisttaraṅgākulabhairavabhāvābhivyaktiḥ | tathāhi
tanmadhyanāḍīrūpasya ubhayaliṅgātmano'pi tadvīryotsāhabalalabdhāvaṣṭambhasya
kampakāle sakalavīryakṣobhojjigamiṣātmakam antaḥsparśasukhaṃ
svasaṃvitsākṣikameva | na ca etatkalpitaśarīraniṣṭhatayaiva kevalaṃ
tadabhijñānopadeśadvāreṇa iyati mahāmantravīryavisargaviśleṣaṇāvāptadhruvapade
parabrahmamayaśivaśaktisaṃghaṭṭānandasvātantryasṛṣṭiparābhaṭṭārikā-
rūpe'nupraveśaḥ | tadvakṣyate
2.87
tataḥ sṛṣṭiḥ yajet * * * * * * * * * * (?) |
2.88
ityādi | tathā
2.89
p. 51)
2.90
yathā nyagrodhabījasthaḥ * * * * * * * * (?) |
2.91
ityādi | tathā
2.92
* * * * * * * * (?) ityetadrudrayāmalam ||
2.93
ityādi | anyatrāpi uktam
2.94
lehanāmanthanākoṭaiḥ strīsukhasya bharātsmṛteḥ |
śaktyabhāve'pi [bāhyaśaktyabhāvepi śāktasvarūpāveśe smaraṇapuraḥsaraṃ
bhāvanātiśayāt tanmayībhāvaḥ iti bhāvaḥ |] deveśi bhavedānandasaṃplavaḥ ||
2.95
iti | bharāt smaryamāṇo hi saṃsparśaḥ tatsparśakṣetre ca
madhyamākṛtrimaparātmakaśaktinālikāpratibimbitaḥ tanmukhyaśāktasparśābhāvepi
tadantarvṛttiśāktasparśātmakavīryakṣobhakārī bhavati ityabhiprāyeṇa | tathā
2.96
śaktisaṃgamasaṃkṣobhaśaktyāveśāvasānakam |
yatsukhaṃ brahmatattvasya tatsukhaṃ [strīsaṅgānandāvirbhūtasamāveśānte yat
sukhaṃ tyaktastrīpuruṣāviparyālocanaṃ svātmamātraniṣṭhaṃ tat svākyamātmana eva
saṃbandhi nānyata āghātaṃ bhāvayet strīsaṅgamastu vyaktikāraṇamevetyarthaḥ |]
svākyamucyate ||
2.97
iti |
2.98
* * * * * * * * (?) snehātkaulikamādiśet |
2.99
iti ca | mahāvīreṇa bhagavatā vyāsenāpi
2.100
p. 52)
2.101
mama [mama - parabrahmasvarūpasya mahat - sthūlaṃ yato vedyatayā
parāmṛśyamānaṃ garbhaṃ - saṃvillakṣaṇasvavīryasaṃkrāntim tataḥ - idantayā
parāmṛśyamānāt svabhāvāt | idamatra tātparyam - parabrahmasvarūpaṃ parāmṛśat
prakṛtilakṣaṇa tattvamavabhāsayāmi tasyedantāyāmapi citprakāśānupraveśaṃ vinā
prakāśamānatvābhāvāt brahmasvarūpatvaṃ vyavacchinnavedyasvarūpatvāt tu
sthūlam iti sakalajagadbhāvabhedakahetubhūtedantātmakaṃ mahadbrahma mama
jagatsisucārasikasya yonisthānīyam iti |] yonirmahadbrahma tasmin garbhaṃ dadhāmyaham
|
saṃbhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata ||
2.102
ityapi gītam | somānandapādairapi nijavivṛtau
2.103
bhagavatyā ratasthāyā praśna iti paraikamayatve'pi
2.104
tanmayamahadantarālābhiprāyeṇa
2.105
iti |
2.106
tadalam amunā trikaśāstrarahasyopadeśakathātiprastāvena | tadidam anuttaraṃ
kaulikasiddhidaṃ yena jñātamātreṇa khecarīsāmyam uktanayena || 1 ||
2.107
etadguhyaṃ mahāguhyaṃ kathaya sva mama prabho
2.108
p. 53)
2.109
guhyam aprakaṭatvāt yato guhāyāṃ māyāyāṃ svarūpāarijñānamayyāṃ satyāṃ
sthitamapi [sthitamityatra ayamāśayaḥ - sarvathā hi prakāśasvarūpa ātmā tāvat
prakāśata eva na kenāpi aṃśena na prakāśate iti aprakaṭamiti sarvathā
hṛdayaṃgamībhāvamaprāptamityarthaḥ |] aprakaṭam | atha ca mahat aguhyaṃ sarvasya
evaṃ-vidhacamatkāramayatvāt | mātṛmānameyamayabhedāvibhāgaśālinī bhagavatī
śuddhavidyaiva trikoṇāmāyāyāmatiśayapratiphalitabhedāvagrahā
[cikīrṣālakṣaṇaparāmarśarūpā parameśaśaktirmāyā tataśca vastuto vidyaiva yā hi
jananabhūḥ sā kathamaviyā yat punarasyā avidyātvaṃ tat
srakṣyamāṇajaḍavastvapapekṣayā iyameva sāṃkhyanaye prakṛtirityuktā yat
pañcastavyām
2.110
yāmāmananti munayaḥ prakṛtiṃ purāṇīṃ vidyeti yāṃ śrutirahasyavido gṛṇanti |
tāmardhapallavitaśaṃkararūpamudrāṃ devīmananyaśaraṇaḥ śaraṇaṃ prapadye ||
2.111
iti | devī ca māyā yato hi iyahantācchāditonmimiṣvidantāsvarūpā sphuṭamidamahamiti
pratītirūpā ata eva ca anyatra mantravīryatvamasyā uktam | etaddaśāmadhiśayāno hi
mantraḥ svocitaphaladānasāmarthyabhāk bhavatīti | uktaṃ cānyatra
2.112
na puṃsi na pare tattve śaktau mantraṃ niyojayet |
puṃstattve jaḍatāmeti paratattve tu niṣphalaḥ ||
2.113
iti | tathā śrītantrāloke ca
2.114
yoginīhṛdayaṃ liṅgamidamānandalakṣaṇam |
bījaṃ yonisamāpattyā sūte kāmapi saṃvidam ||
2.115
iti |] bhavati
2.116
p. 54)
2.117
iti māyāpi jagajjananabhūḥ vidyaiva vastutaḥ tat uktena neyana sā evaṃbhūtatvena
aparijñāyamānatvāt abhedamāhātmyatirohitatatpramātrādikoṇatrayatvāt mahāguhā
iti ucyate saiva ca vastutaḥ pūjādhāma triśūlaṃ trikārthe | taduktam
2.118
sā trikoṇā mahāvidyā trikā sarvarasāspadam |
visargapadamevaiṣa [etaddhāmasamāpattyā svātantryākhyakaulikaśakterānandadhārā
prasaratītyāha visargapadamiti | visargapadatā tasyāḥ tantrāloke vivṛtā yathā
2.119
visargatā ca saivāsyā yadānandodayakramāt |
spaṣṭībhūtakriyāśaktiparyantā procchalatsthitiḥ ||
2.120
iti kramocchalattayā bahirucchalitamapi sat viśvaṃ navanavaṃ bhāti uktaṃ cānyatra
2.121
etalliṅgasamāpattivisargānandadhārayā |
siktaṃ sadva tadviśvaṃ śaśvannavanavāyate ||
2.122
iti | saṃhārakramo'tra bhāvanayaiva labhyate iti | sarvaraseti bhogamokṣarūpamityarthaḥ |
bhedābhāvenaiva sṛṣṭeratra mahattvamityarthaḥ |] tasmāt saṃpūjayettrikam ||
2.123
iti | tathā
2.124
udetyekaḥ samālokaḥ pramāṇārthapramātṛgaḥ |
2.125
p. 55)
2.126
iti | tataśca īdṛśyāṃ mahāguhāyāṃ śuddhavidyāhṛdayamayyāṃ
mahāsṛṣṭirūpāyāṃ jagajjanmabhūmau svacamatkārarūpeṇa bhavati yat maha-a iti yat
etat guhyam etena hi yat idamavicchinnabhairavabhāsā vimarśarūpaṃ svātantryaṃ
bhāvebhyaḥ svarūpapratyupasaṃhārakrameṇa ātmavimarśaviśrāntirūpatvaṃ
prakāśasya hi svābhāvikākṛtrimaparavāṅmantravīryacamatkārātma ahamiti
[pūrṇāhantāyā lakṣaṇaṃ yathā virūpākṣapañcāśikāyām
2.127
pratyavamarśātmāsau citiḥ svarasavāhinī parā vāgyā |
ādyantapratyāhṛtavarṇagaṇā satyahantā sā ||
2.128
iti |] | yathoktam
2.129
prakāśasyātmaviśrāntirahaṃbhāvo hi kīrtitaḥ |
2.130
iti | tadeva guhyam atirahasyaṃ tathāhi - sṛṣṭikrameṇa yathā
avikṛtānuttaradhruvarūpaviśrānto bhairavabhaṭṭārakaḥ sakalakalājālajīvanabhūtaḥ
sarvasya ādisiddho'kalātmakaḥ sa eva
2.131
p. 56)
2.132
prasarātmanā [prasarātmaneti spandarūpayā svātmocchalattayetyarthaḥ | yaduktam
2.133
tayoryadyāmalaṃ rūpaṃ sa saṃghaṭṭa iti smṛtaḥ |
ānandaśaktiḥ saivoktā yato viśvaṃ visṛjyate ||
2.134
iti ānandaśaktireva paravisarga ityucyate | yathoktam
2.135
asyāntarvisisṛkṣāsau yā proktā kaulikī parā |
saiva kṣobhavaśādeti visargātmakatāṃ dhruvam ||
2.136
iti | tatretthaṃ kramaḥ
2.137
* * * * * * * * (?) visargarahitā tu sā |
śaktikuṇḍalikā caiva prāṇakuṇḍalikā tathā ||
2.138
visargaprāntadeśe tu parā kuṇḍalinīti ca |
śivavyometi paramaṃ brahmātmasthānamucyate ||
2.139
visargamātraṃ nāthasya sṛṣṭisaṃhāravibhramāḥ |
2.140
iti |] rūpeṇa visargarūpatāmaśnuvāno visargasyaiva kuṇḍalinyātmaka-
ha-śaktimayatvāt punarapi tacchāktaprasarābhedavedakarūpabindvātmanā nararūpeṇa
prasarati | tathā [tathā punarapīti yathā
2.141
pūrvaṃ visṛjya sakalaṃ kartavyaṃ śūnyatānale |
cittaviśrāntisaṃjño'yamāṇavastadanantaram ||
2.142
dṛṣṭaśrutāditadvastupronmukhatvaṃ svasaṃvidi |
cittasaṃbodhanāmoktaḥ śāktollāsabharātmakaḥ ||
2.143
tatronmukhatvatadvastusaṃghaṭṭādvastuno hṛdi |
rūḍheḥ pūrṇatayāveśānmitacittalayācchive ||
2.144
prāgvadbhaviṣyadaunmukhyasaṃbhāvyamitatālayāt |
cittapralayanāmāsau visargaḥ śāṃbhavaḥ paraḥ ||
2.145
iti |] punarapi tanmūlatrisphuṭayiṣyate
2.146
p. 57)
2.147
ca etat avidūra eva | mahe - paramānandarūpe pūrvokte yadidam uktanayena a iti rūpaṃ
tadeva guhyam etadeva ca mahāguhyaṃ - jagajjananadhāma tathā ubhayasamāpattyā
ānandena aguhyaṃ sarvacamatkāramayaṃ sva ! ātmanneva he prabho
evaṃvidhavaicitryakāritayā prabhavanaśīla āmantraṇametat tacca āmantryasya
āmantrakaṃ prati tādātmyamābhimukhyaṃ prātipadikārthāt adhikārthadāyi
[āmantraṇe ca iti sūtre prātipadikārthātirikte āmantraṇe prathamā iti vṛttikāraḥ |] |
yathoktam |
2.148
saṃbodhanādhikaḥ prātipadikārthaḥ |
2.149
iti | nirṇītaṃ ca etat mayaiva śrīpūrvapañcikāyām | etat kathaya - parāvāgrūpatayā
avibhaktaṃ sthitamapi paśyantībhuvi vākyaprabandhakramāsūtraṇena yojaya | yathoktaṃ
prāk
2.150
p. 58)
2.151
guruśiṣyapade sthitvā * * * * * * * * (?) |
2.152
ityādi | parābhaṭṭārikāyāśca paśyantyāditādātmyaṃ nirṇītaṃ prāgeva | tathā
mama ityasya pratyagātmasaṃbandhitvasya idaṃbhāvasya yat guhyaṃ maha-a ityuktam
ahamiti | tathā hi mama [mamedaṃ bhāsate iti idaṃpadasya svātmani asatkalpatvāt
saṃhārakrameṇa madīyaṃ sphuraṇaṃ spandanarūpatāmāviṣṭam ityanena
ahaṃparāmarśaikasāra eva vyapadeśyaḥ na tu atra kaścit sṛṣṭikramo nāpi
saṃhārakrama ityavadhāryaṃ svayameva sūkṣmadarśibhiḥ |] idaṃ bhāsate iti yat
bhāsanaṃ tasya vimarśaḥ punarapi ahaṃbhāvaikasāraḥ sa punaḥ ahaṃbhāvo
bhāvapratyupasaṃharaṇamukhena iti maha a ityetadrūpa eva yathoktaṃ prāk | yaduktam
2.153
idamityasya vicchinnavimarśasya kṛtārthatā |
yā svasvarūpe viśrāntirvimarśaḥ so'hamityayam ||
2.154
iti | anyatrāpi
2.155
ghaṭo'yamityadhyavasā nāmarūpātirekiṇī |
pareśaśaktirātmeva bhāsate na tvidantayā ||
2.156
(ī0 pra0 a0 1 ā0 5 ślo 0 20)
2.157
p. 59)
2.158
iti | taduktaṃ śrīsomānandapādaiḥ nijavivṛtau |
2.159
abījaṃ śuddhaśivarūpam
2.160
ityādi | tadeva asmābhiḥ vipañcitamiti | tathā svamama - suṣṭhu avidyamānaṃ mama iti
yasya ahantābharaikarūpatvāt viśvaṃ na kiṃcit yasya
vyatirikanirdeśaprāṇaṣaṣṭyarthayogi bhavati | śāstrāntaradīkṣitānāṃ
vijñānākalānāṃ pralayakevalināṃ ca yadyapi mameti vyatiriktaṃ nāsti tathāpi yat
bhedayogyatāvasānā syādeva prabodhasamaye tadvikāsāt ahaṃbhāvarūḍhiḥ
tadapākṛtyai suṣṭhuśabdārthe suḥ | yaduktaṃ mayaiva stotre
2.161
yanna kiṃcana mameti dīnatāṃ prāpnuvanti jaḍajantavo'niśam |
tanna [tanneti teṣāṃ niṣedharūpam ata āha sarvamasmīti |] kiṃcana mamāsmi
sarvamityuddhurāṃ dhuramupeyivānaham ||
2.162
p. 60)
2.163
iti | śobhanena dvaitakalaṅkāṅkanākāluṣyaleśaśṛnyena amena
paramārthopadeśādvayātmanā jñānena mānam avabodho yasya
svaprakāśaikarūpatvāt | amatīti amā a iti mā yatra avidyamānaṃ mā mānaṃ
niṣedhaśca yatra nityoditatvāt saṃhāraśca yatra nāsti sā bhagavatī amā iti ucyate | mā
śobhanā satatoditā yatra māyāṃ pramāṇaprameyavyavahṛtau sā tādṛśī mā yasya iti
bahubrīhyantaro bahubrīhiḥ | parameśvaro hi pramāṇādivyavahāre'pi paraśaktimaya eva
sarvathā advaitarūpatvāt tasya āmantraṇamātmana eva || 1 ½ ||
2.164
idameva sārdhaślokanirūpitānantapraśnatātparyasaṃgraheṇa etaduktaṃ bhavati iti
nirṇetuṃ nirūpyate
2.165
p. 61)
2.166
hṛdayasthā tu yā śaktiḥ kaulikī kulanāyikā |
tāṃ me kathaya deveśa yena tṛptiṃ labhāmyaham || 2 ||
2.167
sarvasya nīlasukhādeḥ [nīleti bāhyāntaragrāhyasya deheti grāhakasya ubhayoḥ
pratiṣṭhāsthānaṃ saṃvidityarthaḥ |] dehaprāṇabuddhyādeśca paraṃ
pratiṣṭhāsthānaṃ saṃvidātma hṛt tasyaiva nijasvātantryakalpitabhedā ayā - vicitrāṇi
ghaṭādijñānāni tatsthā iyaṃ sphuraṇamayī śaktiḥ kulasya nāyikā
śarīraprāṇasukhādeḥ sphurattādāyinī brāhmyādidevatācakrasya vīryabhūtā
nikhilākṣanāḍīcakrasya madhya-madhyamarūpā jananasthānakarṇikāliṅgātmā asti |
tatraiva ca kule bhavā kularūpā kaulikī yadvā kule bhavamakulātma
2.168
p. 62)
2.169
kaulaṃ tat yasyāmantaḥ tādātmyena asti sa kaulikī kulaṃ hi akulaprakāśarūḍhameva
tathā bhavati | yaduktam
2.170
api tvātmabalasparśāt | (spa0 1 ni0 8 kā0 u)
2.171
iti | tathā
2.172
tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñabalaśālinaḥ |
pravartante'dhikārāya karaṇānīva dehinām ||
2.173
(spa0 2 ni0 10 kā0)
2.174
iti | devānāṃ brahmaviṣṇurudrādīnām īśasya āmantraṇaṃ | tanme kathaya ityapi
paṭhanti śrīsomānandapādāḥ vyācakṣate ca tat tasmāt iti | yadvā tat kathaya yena
tṛptiṃ paramānandamayīṃ labhe paramādvayanirvṛtisvātantryarasābhavāmi iti
samanvayaḥ | brajāmi ityapi pāṭhaḥ | ahamityanena sarvapramātṛjīvanarūpameva satataṃ
parāmṛśyate tat ca evamabhihitasvarūpopadeśena pratyabhijñāya nijamīśvararūpaṃ
paripūrṇabhāvātmikāṃ tṛptiṃ vindati iti prāk prakaṭitameva |
2.175
p. 63)
2.176
taduktaṃ somānandapādaiḥ svavivṛtau
2.177
hṛdi ayo gamanaṃ jñānam
2.178
ityādi |
2.179
iti śivarasaṃ pātuṃ yeṣāṃ pipāsati mānasaṃ
satatamaśivadhvaṃse sattāṃ śivena niveśitām |
hṛdayagaganagranthiṃ teṣāṃ vidārayituṃ haṭhād
abhinava imāṃ praśnavyākhyāṃ vyadhāttrikatattvagām ||
2.180
tadatra praśnasarvasve
2.181
śrībhairava uvāca
2.182
vyākhyātaṃ prāgeva etat kiṃ punaruktatāpādanena bhairavo bharaṇātmako [bharaṇaṃ
viśvasya dhāraṇaṃ svātmani tathā svātmabhittilagnatvena poṣaṇaṃ ca yato'nenaiva
anyatroktaṃ viśvaṃ bibharti dhāraṇapoṣaṇayogena iti | tathā tena cāsya dhāraṇaṃ
poṣaṇaṃ ca iti viśvamayatvenāsya sarvatra sphuraṇāt viśvaṃ saṃvitprakāśalagnaṃ
caitanyavyaktisthānamityācāryābhinavaguptapādā anyatra | tathā svasminneva
svātmanaiva vimarśātmakaśceti |] mahāmantraravātmakaśca kevalamatra
śaktimatprādhānyaṃ [prasare paśyantyādirūpatayā śaktiprādhānyaṃ saṃhāre
punaḥ śaktisaṃkocena śaktimatprādhānyaṃ subodhameveti |] saṃhārarūpeṇa maha-a
ityevaṃ rūpam ityuktaṃ prāk sphuṭībhaviṣyati
2.183
p. 64)
2.184
ca agrata eva | tat iyān atra tātparyārthaḥ |
2.185
parā [pareti anuttarasvarūpā nirākāṅkṣā pūrhyetyarthaḥ | svarūpasattayā prasarantī
abhyupagamarūpatvādicchāśaktiḥ sāpi parānuttararūpaivetyarthaḥ tatraiva hetumāha
bhairavasyāvibhedinī iti | tatretthaṃ kramaḥ - aunmukhye icchā sā paraiva
jñānaśaktyaunukhye paśyantī sthitau tasyāḥ kriyāśaktyaunmukhye madhyamā sthitau
vaikharīti |] bhagavatī saṃvitprasarantī svarūpataḥ |
parecchāśaktirityuktā bhairavasyāvibhedinī ||
2.186
tasyāḥ prasaradharmatvajñānaśaktyādirūpatā |
parāparāparārūpapaśyantyādivapurbhṛtiḥ [ādinā madhyamāvaikharīgrahaṇam |] ||
2.187
tadevaṃ prasarākārasvarūpaparimarśanam |
praśna ityucyate devī tanmayapraśnakāriṇī ||
2.188
tasya [praśrasatattvamuktvā parasparaṃ praśnottarasatattvamāha tasyetyādi |]
prasararūpasya parāmarśanameva yat |
tadeva paramaṃ proktaṃ tatpraśnottararūpakam ||
2.189
tadevāparasaṃvitterārabhyāntastarāṃ [vyastatayottarasvarūpamāha tadevāparetyādi |]
punaḥ |
parasaṃviddhanānandasaṃhārakaraṇaṃ muhuḥ ||
2.190
p. 65)
2.191
antarbhāvitaniḥśeṣaprasaraṃ bhairavaṃ vapuḥ |
prativaktṛsvarūpeṇa sarvadaiva vijṛmbhate ||
2.192
etau prasarasaṃhārāvakālakalitau yataḥ |
tadekarūpamevedaṃ tattvaṃ praśnottarātmakam ||
2.193
tadevaṃ parasaṃbandhamanuttaratayānvitam |
ṣaḍardhasārasarvasvaṃ guravaḥ [gurava iti śrīśaṃbhunāthādayaḥ |] prāṅ
nyarūpayan ||
2.194
paphila-u phura-i phuraṇa abi āriṇā hoiparāvara
2.195
avaravihaiṇa
2.196
devi visarima iū u |
sāsaccia parisari seisaūaudeu viloma-i bhairava ūau uttaru ehu aṇutula ||
2.197
śṛṇu devi mahābhāge uttarasyāpyanuttaram || 3 ||
2.198
kauliko'yaṃ vidhirdevi mama hṛdvyomnyavasthitaḥ |
kathayāmi sureśāni sadyaḥ kaulikasiddhidam || 4 ||
2.199
p. 66)
2.200
devi iti prāgvat | mahān bhāgo yasyāḥ yā bhajyamānā
uktavakṣyamāṇopadeśānuśīlanena sevyamānā pārameśvaryākhyamahābaladā
bhavati iti | mahat - paramamahadrūpatayā prasiddho'nāśritaśivarūpaḥ sa yasyāḥ
bhāgaḥ aṃśaḥ pārameśvarī hi śaktiḥ anantaṣaṭtriṃśadāditattvagarbhiṇī
[ayamatrābhiprāyaḥ yaduktam
First 200 of 567 passages. Read on
Linked texts (11)
- Tantrāloka — Abhinavagupta, Sanskrit
- Īśvarapratyabhijñāvimarśinī (ed. Pandey) — Sanskrit
- Spandakārikā — Vasugupta & Bhaṭṭa Kallaṭa, Sanskrit
- Vākyapadīya (ed. Raghunātha Śarmā, with the Vṛtti and his Ambākartrī) — Sanskrit
- Nyāyamañjarī — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit
- Vākyapadīya — Bhartṛhari (grammarian), Sanskrit
- Tantrasāra — Abhinavagupta, Sanskrit
- Stavacintāmaṇi (complete text) — Sanskrit
- Stavacintāmaṇi — Bhaṭṭa Nārāyaṇa, Sanskrit
- Īśvarapratyabhijñākārikā — Utpaladeva, Sanskrit
- Śivadṛṣṭi — Somānanda, Sanskrit