Nareshvarapariksha 2.7

2.7

‘ekapratyavamarśākhyajñānādekārthasādhane
bhede'pi niyatāḥ kecitsvabhāvenendriyādivat
jvarādiśamane kāścitsaha pratyekameva vā
dṛṣṭā yathā vauṣadhayo nānātve'pi na cāparāḥ ||’
mamātrasya darśanāt | na, tadāpi nirviśeṣasya sāmānyasya
pratyakṣeṇāsiddheḥ sa eva tadavastho doṣaḥ | satyam, ata
evārthasāmarthyādanumānato vā sarvatrāgnijanyo dhūmo dhūmatvāt mahānasadṛśyadhūmavat ityapratiṣṭhitabhedasyāgnimātrasya vyāpakasyātra pratiṣṭhitabhedaṃ dhūmamātraṃ vyāpyaṃ liṅgatayā pratīyate | yaduktam
‘sāmānyaviṣayaṃ proktaṃ liṅgaṃ bhedāpratiṣṭhiteḥ
iti | yadyevamihāpi ghaṭapaṭaśakaṭadikāryeṣu kartṛviśeṣasya kumbhakārādervyabhicārāt apratiṣṭhitabhedameva kāryamātraṃ kartṛmātrasya vyāpyaṃ hetutvena siddhamiti na vyāpterapi asiddhiḥ, pratibandhamūlaiva hi vyāptiriti vyāptividaḥ | satyam, yadi pratibandho bhavet, dṛṣṭāntādhīnaiva tu atra vyāptiḥ , sā ca tatputrādeḥ śyāmatvānumānavat vyabhicāriṇyeveti ananumānam | idamapi
cikitsakopadeśavat śraddheyameva | pratibandho hi dhūmāgnyāderivātrāpi pratyakṣasiddha eva | dhūmāgnyorhi kāryakāraṇabhāvo na dṛṣṭāntasiddhapratyakṣopalambhamantareṇa kṛtakatvānityatvayorvā tādātmyamanekavṛttyanekatvayorvā anyato'vagamyate | bhavadbhirapi saṃbandhasādhakapramāṇaviṣayatayā
ca dṛṣṭāntaḥ sādhanavākyeṣu upayujyate na dṛṣṭāntamātratayeti, tadabhāvāt dṛṣṭāntamātrayoge'pi ‘śyāmastatputratvāt ’ ityevamāderanumānāvaskarasya vyabhicāritā tadtrāpi upādānakāraṇasyeva karturapi kāryeṇa saha kāryakāraṇabhāvo dṛṣṭānte pratyakṣopalambhapramāṇasiddha iti
tadbalādeva sarvasya kāryasyopādāneneva kartrāpi vyāptiḥ siddhetyavyabhicāraḥ | yadyevaṃ dṛṣṭakartṛkeṣveva pratibandhasiddheḥ sā siddhyati nādṛṣṭakartṛkeṣvanyatvāt | pralāpamātrametat , anyatvamātrasya dṛṣṭakartṛkeṣu dṛṣṭāgnisaṃbaṃndhedhu ca dhūmādiṣu darśanenānaikāntikatvāt | athādṛṣṭakartṛkataiva dṛṣṭakartṛkebhyo'nyatvamucyate tadapi tathābhūtairghaṭādikairanaikāntikameva | atha tatra ghaṭādirūpatayā ananyatvamihāpi kāryarūpatayeti na viśeṣaḥ | nanu yajjātīyā yataḥ siddhaḥ tata eva tasyānumānaṃ yuktam, na
vijātīyāt valmīkastūpāderiva kumbhakārasya | bhinnajātīyaṃ ca dṛṣṭakartṛkāt adṛṣṭakartṛkaṃ kāryamiti na tataḥ kartṛnumānaṃ yuktam | na, tena rūpeṇa teṣāṃ bhedāsiddherityuktaṃ kṛtakatveneva śabdaghaṭādīnāṃ sattveneva vā sarvapadārthānām | nahi kṛtakatvasyānekavijātīyavastubhinnasyānekavijātīyavastubhinnenānityatvena tādātmyaṃ , sattvena vā
kṣaṇikatvasya bhavatāmupapadyate | nanu tena rūpeṇa teṣāṃ
samānataiva , na vijātiyatā | nanu viruddhametat vijātīyameva sajātīyamiti na dharmabhedāt śāvaleyabāhuleyāviva gotve ca | tarhi etadeva sādhu , yasya yathābhūtena saha sambandhaḥ siddhaḥ, sa tathābhūtameva pratibandhabalāt gamayati | kimatra sajātīyatvāsajātīyatveneti | yaduktaṃ bhavadbhirapi
na ca yadvyaktisaṃbaddhā
vyaktiryaiveha saṃmatā
tasyā evānumānaṃ syātpunastadupalabdhitaḥ