Aitareya Āraṇyaka 5.1
Aitareyāraṇyaka 5.1
- Language
- Sanskrit
5.1.1
mahāvratasya pañcaviṃśatiṃ sāmidhenyaḥ \
ekaviṃśatau prāg upo/ttamāyāḥ samidhāgnim (RV VIII 44,1a-part) iti catasraḥ \
vaiśvakarmaṇa ṛṣabha upāla/mbhanīya upāṃśu \
ājyaprauge viśvajitaḥ \
hotrāś caturviṃśāt \
īṅkhayantīr apasyuva (RV X 153,1a) iti ca brāhmaṇācchaṃsy āvapeta prātaḥsavane.
tīvra/syābhivayaso asya pāhi- (RV X 160,1a) -iti mādhyandine \
trikadrukeṣu mahiṣo yavāśiram (RV II 22,1a) iti stotriyaḥ \
endra yāhy upa naḥ parāvata (RV I 130,1a), indrāya hi dyaur asuro anamnata (RV I 131,1a), pro ṣv asmai puroratham (RV X 133,1a) ity ato 'nurūpaḥ \
caturviṃ/śān marutvatīyasyātāno.
'sat su me jaritaḥ sābhivegaḥ (RV X 27,1a), pibā somam abhi yam ugra tardaḥ (RV VI 17,1a), kayā śubhā savayasaḥ sanīḷā (RV I 165,1a), marutvāṁ indra vṛṣabho raṇāya (RV III 47,1), janiṣṭhā ugraḥ sahase turāya- (RV X 73,1) -iti marutvatīyam \
sthite marutvatīye hotā visaṃsthitasaṃcareṇa niṣkramyāgnīdhrīye tisra ājyāhutīr juhoty audumbareṇa sruveṇa \
ánu mām índro ánu mā́ṃ bṛ́haspátir, ánu sómo ánu vā́g devy ā̀vīt \ ánu mā́ṃ mitrā́váruṇāv ihā́vatām, ánu dyā́vāpṛthivī́ pūrváhūtau \\
ādityā́ mā víśve avantu devā́ḥ, saptá rā́jāno yá udā́bhíṣiktāḥ \ vāyúḥ pūṣā́ váruṇaḥ sómo agníḥ, sū́ryo nákṣatrair avatv ihá mā nú \\
pitáro mā víśvam idáṃ ca bhūtáṃ, pṛ́śnimātaro marútaḥ svarkā́ḥ \ yé agnijihvā́ utá vā yájatrās (RV VI 52,13c), té no devāḥ suhavāḥ śárma yachata- -iti \\
dakṣiṇe mārjālīye daśa srucy, uttamāṃ caturgṛhītaṃ pūrvam avadāyo/ttarato 'gner upanidhāya.
viharaṇaprabhṛti madhyandine mārjālīyo jāgarito bhavati.
tasmin parivṛte juhoti prāgdvāre vodagdvāre vā prāgudagdvāre vā \
agnir ivānādhṛṣyaḥ pṛthivīva suṣadā bhūyāsam \
antarikṣam ivānāpyam dyaur ivānādhṛṣyo bhūyāsam \
sūrya ivāprati/dhṛṣyaś candramā iva punarbhūr bhūyāsam \
mana ivāpūrvaṃ vāyur iva ślokabhū/r bhūyāsam \
ahar iva svaṃ rātrir iva priyo bhūyāsam \
gāva iva punarbhuvo mithunam iva marīcayo bhūyāsam \
āpa iva rasa oṣadhaya iva rūpaṃ bhūyāsam \
annam iva vibhu yajña iva prabhur bhū/yāsam \
brahmeva loke kṣatram iva śriyāṃ bhūyāsam \
yad agna eṣā samitir bhavāti- (RV X 11,8a) -iti \
atra vibhajātha vītheti trīṇy ananvṛcam \
atra tiṣṭhann ādityam upatiṣṭhate paryāvṛtte pradakṣiṇam āvṛttyaitaiś caivā/svāhākārair, ehy evā3, idaṃ madhū3, idaṃ madhu, imaṃ tīvrasutaṃ pibā3, idaṃ madhū3, idaṃ madhv iti ca \
preṣyāḥ saṃśāsti pūrṇakumbhās tisro 'vamāḥ ṣaḷ uttamāḥ \
imaṃ dhiṣṇyam udakumbhaṃ ca triḥ pradakṣiṇaṃ parivrajātha dakṣiṇaiḥ pāṇibhir dakṣiṇān ūrūn āghnānā, ehy evā3, idaṃ madhū3, idaṃ madhv iti vadatyaḥ \\ 1 \\
5.1.2
upākṛte stotre traidhaṃ ninayāthātrottare ca mārjālīye, śeṣam a/ntarvedīti \
pradakṣiṇam agniṃ niṣkramyāgreṇa yūpaṃ purastāt pratyaṅmukha/s tiṣṭhann agneḥ śira upatiṣṭhate, namas te gāyatrāya yat te śira iti \
tenaiva yathetaṃ pratyetya dakṣiṇam udaṅmukhaḥ pakṣaṃ, namas te rāthantarāya yas te dakṣiṇaḥ pakṣa iti \
apareṇāgnipucham atikramya prāṅmukha uttaraṃ, namas te bṛhate yas ta uttaraḥ pakṣa iti \
paścāt prāṅpucchaṃ, namas te bhadrāya yat te puchaṃ yā te pratiṣṭhā- -iti \
dakṣiṇataḥ puchasyā/tmānaṃ, namas te rājanāya yas ta ātmā- -iti \\ 2 \
5.1.3
yathetaṃ sadaḥ prasarpati \
purastāt preṅkha upakḷpto bhavati \
sthūṇe rajjū vīvadha ity etat prakṣālya tīrthena prapādyottareṇāgnīdhrīyaṃ pari/vrajya pūrvayā dvārā sadaḥ sarvān dhiṣṇyān uttareṇa \
audumbarāṇi kāṣṭḥāni preṅkhasya bhavanti pālāśāni miśrāṇi vā \
trīṇi phalakāny ubhayatas taṣṭāni dve vā sūcyaś ca tāvatyaḥ \
iṣumātraḥ prāṅ preṅkho, nimuṣṭikas tiryaṅṅ, udagagraḥ prāgagrābhyāṃ sūcībhyāṃ samutaḥ \
dakṣiṇottare sthūṇe nikhāyābhito hotṛṣadanaṃ vīvadham atyādadhāty ā/sysaṃmitaṃ kartuḥ \
kuṣṭhāsu chidrāṇi preṅkhasya bhavanti.
rajjubhyām ū/rdhvam udvayati dakṣiṇato dakṣiṇayottarataḥ savyayā.
dārbhye triguṇe syātāṃ savyadakṣiṇe pañcavyāyāme dviguṇe.
vīvadhe triḥ pradakṣiṇaṃ paryasyordhvagranthiṃ niṣṭarkyaṃ badhnāti \
śākhābhir bṛsībhir vā paryṛṣanty a/prakampi \
caturaṅgulenaiṣa vibhūmaḥ preṅkhaḥ syān muṣṭimātreṇa vā \
dakṣiṇata udāhitataraḥ samo vā \
padamātre dhiṣṇyāt \\ 3 \\
5.1.4
niṣṭhite preṅkhe hotā vāṇam audumbaraṃ śatatantum ubhābhyāṃ parigṛ/hyottarata upohate, yathā vīṇām \
saptabhiś chandobhiś caturuttaraiḥ sthānāny asyordhvam udgṛhṇīyād daśabhir vā \ gāyatreṇa tvā chandasodūhā/my auṣṇihena tvānuṣṭubhena tvā bārhatena tvā pāṅktena tvā traiṣṭubhena tvā jāgatena tvā vairājena tvā dvaipadena tvātichandasā tvā- -iti \
chandāṃ/sy anukramya sthānānām anuparikramaṇam audumbaryārdrayā śākhayā sapalā/śayā mūladeśena vāṇaṃ trir ūrdhvam ullikhati \ prāṇāya tvāpānāya tvā vyānāya tvollikhāmi- -iti \
anyebhyo 'pi kāmebhyaḥ punar api na tūllikhāmīti brūyāt \
athainaṃ saśākhaṃ chandogebhyaḥ prayachati \
bhūtebhyas tvā- -iti paścārddhe phalake pāṇī pratiṣṭḥāpayati.
prāṇam anu pre/ṅkhasva- -iti prāñcaṃ preṅkhaṃ praṇayati, vyānam anu vīṅkhasva- -iti tiryañcam, apā/nam anv īṅkhasva- -ity abhyātmam \
bhūr bhuvaḥ svar iti japati \
prāṇāya tvā- -iti prāñcam eva, vyānāya tvā- -iti tiryañcam, apānāya tvā- -ity abhyātmam \
vasa/vas tvā gāyatreṇa chandasārohantu, tān anv ārohāmi- -iti paścārddhe phalake 'ratnī pratiṣṭhāpayati \
atha pūrvaṃ phalakaṃ nānā pāṇibhyām abhipadyeta, yathāhiḥ srapsyan \ madhyamaṃ chubukenopaspṛśed dvayor vā saṃdhim \
rudrās tvā traiṣṭubhena chandasārohantu, tān anv ārohāmi- -iti dakṣiṇaṃ sakthy atiharati \
ādityās tvā jāgatena chandasārohantu, tān anv ā/rohāmi- -iti savyam \
viśve tvā devā ānuṣṭubhena chandasārohantu, tān anv ārohāmi- -iti samārohati.
paścāt svasya dhiṣṇyasya dakṣiṇaṃ pādaṃ prāñcaṃ pratiṣṭhāpayaty, atha savyaṃ.
yadetaraḥ śrāmyed, athetaraṃ.
yadetaro, 'thetaraṃ \
nobhau vibhūmau kuryāt \
kūrcān hotrakāḥ samārohanti brahmā caudumbarīm āsandīm udgātā \
yadi kasmai cid avaśyakarmaṇe jigamiṣed, ādiśya pālaṃ prāṅ avaruhya caritvā tam artham evam evāja/payāvṛtārohet \\ 4 \\
5.1.5
prastotāraṃ saṃśāsti, pañcaviṃśasya stomasya tisṛṣv ardhatṛtīyā/sv ardhatrayodaśāsu vā pariśiṣṭāsu prathamaṃ pratihāraṃ prabrūtād iti \
ardhatrayodaśāsu pravācayateti jātūkarṇyaḥ \
prokte japati \ suparṇo 'si garutmān, premāṃ vācaṃ vadiṣyāmi, bahu vadiṣyantīṃ bahu patiṣyantīṃ bahu kariṣyantīṃ bahu saniṣyantīṃ bahor bhūyaḥ kariṣyantīṃ svar gachantīṃ svar vadiṣyantīṃ svaḥ patiṣyantīṃ svaḥ kariṣyantīṃ svaḥ saniṣyantīṃ svar imaṃ yajñaṃ vakṣyantīṃ svar māṃ yajamānaṃ vakṣyantī/m iti \
dīkṣite yajamānaśabdo, nādīkṣite \
svar amum iti, yo 'sya priyaḥ syān.
na tu vakṣyantīm iti brūyāt \
ukthavīryāṇi ca \
saṃ prāṇo vācā sam ahaṃ vācā
saṃ cakṣur manasā sam ahaṃ manasā
saṃ śrotram ātmanā sam aham ātmanā
mayi mahān, mayi bhargo, mayi bhago, mayi bhujo, mayi stobho, mayi stomo, mayi śloko, mayi ghoṣo, mayi yaśo, mayi śrīr, mayi kīrtir, mayi bhuktir iti \
āhūya vāg iti japati \
traya āhāvāḥ śastrāder nividaḥ paridhānīyāyā iti \
śabdān adhvaryavaḥ kārayanti \
etasminn ahani prabhūtam annaṃ dadyāt \
rājaputreṇa carma vyādhayanty.
āghnanti bhūmidundubhiṃ, patnyaś ca kāṇḍavīṇā.
bhūtānāṃ ca maithunaṃ, brahmacāripuṃścalyoḥ saṃpravādo.
'nekena sāmnā niṣkevalyāya stuvate.
rājanastotriyeṇa prati/padyate \\ 5 \\
tad id āsa bhuvaneṣu jyeṣṭhaṃ (RV X 120,1a)
tāṃ su te kīrtiṃ maghavan mahitvā (RV X 54,1a)
bhūya id vāvṛdhe vīryāya (RV VI 30,1a) \
nṛṇām u tvā nṛtamaṃ gīrbhir ukthair (RV III 51,4a) iti tisraḥ \
atra haike, svādoḥ svādīyaḥ svādunā sṛjā sam (RV X 120,3c), adaḥ su madhu madhunābhi yodhīr (RV 120,3d) ity ātmana ete pade uddhṛtya pakṣapade pratyavada/dhāty, aśvāyanto maghavann indra vājino (RV VII 32,23c), gām aśvaṃ rathyam indra saṃ kira- (RV VI 46,2c) -i/ty.
etayoś ca sthāna itare \
śriyam aha gor aśvam ātman dhatte saṃ pakṣayoḥ patanāya \
nadaṃ va odatīnām (RV VIII 69,2a) ity etayaitāni vyatiṣajati pādaiḥ pādān, bṛhatīkāraṃ nadavanty uttarāṇi.
prathamāyāṃ ca puruṣākṣarāṇy upa/dadhāti pādeṣv ekaikam avasāne tṛtīyavarjaṃ.
sa khalu viharati \
api nidarśanāyodāhariṣyāmaḥ \
tad id āsa bhuvaneṣu jyeṣṭham (RV X 120,1a), pu \ nadaṃ va odatīnām (RV VIII 69,2a; odatīnām A, E, K, L, R, S; ՙ՚ nā3m D, F, G) \ yato jajña ugras tveṣanṛmṇo (RV X 120,1b) ru \ nadaṃ yo/yuvatīno3m (RV VIII 69,2b; K, E, L, F, D pr. man. corrected sec. man. to text, A, G, R, S [in text] \\
sadyo jajñāno ni riṇāti śatrūn (RV X 120,1c) \ patiṃ vo aghnyānām (RV VIII 69,2c; aghnānām A; aghniyānām E; aghnyā3nām D [3 add. sec. man.]; aghnyānām K L, R, S; ՙ՚ nā3m F, G) \ anu yaṃ viśve madanty ūmāḥ (RV X 120,1d) , ṣo \ dhenūnām iṣudhya/so3m (RV VIII 69,2d, but orig. iṣudhyasi; ՙ՚ m iṣudhyasom D, F, G, K, L, S) iti \\
5.1.6
evam etāṃ triḥ \
anyāsu cet samāmnātāsu rājanena sāmnā stuvīran, yathāsthānaṃ.
tā ihaivemāḥ \
asamāmnātāsu cet stu/vīran, samāmnātasya tāvatīr uddhṛtya tatra tāḥ śaṃsed.
iho evemāḥ \
anyāsu cet, prāk sūdadohasas tāḥ \
tad id āsa- (RV X 120,1a-part) -ity etadādi śastram \
avihṛtaś cātra pratigaraḥ \
tā asya sūdadohasa (VIII 69,3a) ity etadādiḥ sūdadohāḥ, sūdadohāḥ \\ 6 \\
\\ ity aitareyapañcamāraṇyake prathamo 'dhyāyaḥ \\ (Text, A, R; ... R accents quite irregularly the words of the first two sentences.)
Commentaries (4)
- Aitareyāraṇyakabhāṣya (Sāyaṇa) — Sāyaṇa, Sanskrit
- Vedārthaprakāśa — Sāyaṇācārya, Sanskrit
- Vedārthaprakāśa — Sāyaṇa Mādhava, Sanskrit
- Vedārthaprakāśa — Sāyaṇācārya alias Mādhava, Sanskrit
Linked texts (8)
- Metrically restored text (van Nooten & Holland) — Sanskrit
- A Vedic Concordance — Maurice Bloomfield, English
- Bahvṛcāraṇyabhāṣya — Sanskrit
- Pañcamāraṇyaka — Sanskrit
- Vedic Index of Names and Subjects — Arthur A. Macdonell & A. Berriedale Keith, English
- History of Dharmaśāstra (Ancient and Mediaeval Religious and Civil Law in India) — P. V. Kane, English
- Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) — Prasanna Kumar Acharya, English
- Shakti and Shâkta: Essays and Addresses on the Shâkta Tantrashâstra — John Woodroffe, English