Aitareyaranyaka (Aitareya Mahidasa) (Aitareyāraṇyaka (Aitareya Mahīdāsa))
ऐतरेयारण्यक (ऐतरेय महीदास)
in five books; Ṛv. Āśval. IV by Āśvalāyana, V by Śaunaka
- Language
- Sanskrit
- Date
- 800–300 BCE
- Author
- Aitareya Mahīdāsa
- Extent
- 134 passages, 6,745 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · The Aitareya Aranyaka; ed. Arthur Berriedale Keith; Anecdota Oxoniensia; Clarendon Press; 1909 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
Text
1.p42
om¹ || atha mahāvratam | indro vai vṛtraṃ hatvā mahānabhavadyanmahānabhavattanmahāvratamabhavattanmahāvratasya mahāvratatvam | dve eta-
1.p43
syāha sājye kuryāditi haika āāhurekamiti tveva sthitam | pra vo devāyānaya iti rāddhikāmaḥ viśo viśo vo atithimiti 3'
1.p44
puṣṭikāmaḥ² | puṣṭirvai viśaḥ puṣṭimāpbhavatīti | atithimiti padaṃ bhavati naitatkuryādityāhuriśvaro'tithirava caritoḥ | tadu ha smāha kuryādeva | yo vai bhavati yaḥ śreṣṭhatāmaśnute sa vā atiṣirbhavati | na vā asantamā̍ṃtithyāyādriyante | tasmādu kāmamevaitatkuryāt | sa yadyetatkuryādāṃganma vṛtrahantamamityetaṃ tṛcaṃ prathamaṃ kuryāt | etadvā aharīpsantaḥ saṃvatsaramāṃsate na jhāgachanti | ta ete'nuṣṭupaśīrṣāṇastrayastṛcā bhavanti brahma vai gāyatrī vāganuṣṭubbrahmaṇaiva tadvācaṃ saṃdadhāti | 'abodhyagniḥ samidhā janānāṃmiti kīrtikāmaḥ | hotājaniṣṭa cetana iti prajāpaśukāmaḥ ||1
1.p45
agniṃ naro dīdhitibhiraraṇyārityannādyakāmaḥ | agnirvai| annādaḥ | cirataramiva vā itareṣvājyeṣvagnimāgachantyathaiha mukhata evāgnimāgachanti mukhato'nnādyamaśnute mukhataḥ pāpmānamapaghnate | hastacyutī janayanteti jātavadetasmādvā ahno yajamāno jāyate tasmājjātavat | tāni catvāri chandāṃsi bhavanti catuṣpādā vai
1.p46
paśavaḥ paśūnāmavaruddhau | tāni trīṇi chandāṃsi bhavanti trayo vā ime trivṛto lokā eṣāmeva lokānāmabhijityai | te² dve chandasī bhavataḥ pratiṣṭhāyā eva | dvipratiṣṭho vai puruṣaścatuṣpādāḥ paśavo yajamānameva tadddvipratiṣṭhaṃ catuṣpātsu paśuṣu pratiṣṭhāpayati | tāḥ parāgvacanena pañcaviṃśatirbhavanti⁴ pañcaviṃśo'yaṃ puruṣo daśa hastyā aṅgulayo daśa pādyā dvā ūrū⁵ dvau vāhū ātmaiva⁶ pañcaviṃśastamimamātmānaṃ pañcaviṃśaṃ saṃskarute | atho pañcaviṃśaṃ⁷ vā etadahaḥ pañcaviṃśa etasyāhnaḥ⁸ stomastatsamena samaṃ pratipadyate tasmāddve eva pañcaviṃśatirbhavanti⁹ | tāstiraḥ prathamayā triruttamayaikayā na triṃśannyūnākṣarā virāṭ | nyūne vai retaḥ sicyate nyūne prāṇā¹⁰ nyūne'nnādyaṃ pratiṣṭhitameteṣāṃ kāmānāṇāvaruddhau | etānkāmānavarundhe ya evaṃ veda | tā abhisaṃpadyante bṛhatīṃ ca virājaṃ ca chando yaitasyāhnaḥ saṃpattāmatho anuṣṭubhamanuṣṭubhāyatanāni hyājyāni ||2
1.p47
gāyatraṃ praugaṃ kuryādityāhustejo vai brahmavarcasaṃ gāyatrī tejasvī brahmavarcasī bhavatīti | auṣṇihaṃ praugaṃ kuryādityāhurāyurvā uṣṇigāyuṣmānbhavatīti | ānuṣṭubhaṃ praugaṃ kuryādityāhuḥ
1.p48
kṣatvaṃ vā anuṣṭupkṣatrasyāptā iti | bārhataṃ praugaṃ kuryādityāhuḥ śrīrvai bṛhatī śrīmānbhavatīti | pāṅktaṃ praugaṃ kuryādityāhurannaṃ vai paṅktirannavānbhavatīti | traiṣṭubhaṃ praugaṃ kuryādityāhurvīryaṃ vai triṣṭubbīryavānbhavatīti | jāgataṃ praugaṃ kuryādityāhurjāgatā vai paśavaḥ paśumānbhavatīti | tadu gāyatrameva kuryādbrahma vai gāyatrī brahmaitadaharbrahmaivaitadbrahma pratipadyate | tadu mādhucchandasam | madhu ha sma vā ṛṣibhyo madhucchandāśchandati tanmadhucchandaso madhucchandastvam | atho¹ annaṃ vai madhu sarve² vai madhu³ sarve vai kāmā madhu tadyanmādhucchandasaṃ śaṃsati sarveṣāṃ kāmānāṇāvaruddhyai | sarvāṃnkāmānavarundhe⁴ ya evaṃ veda | tadvaikāhikaṃ rūpasamṛddhaṃ bahu vā etasminnahani kiñca kiñca⁵ vāraṇaṃ kriyate śāntyā eva śāntirvai pratiṣṭhaikāhaḥ śāntyāmeva tatpratiṣṭhāyāmantataḥ pratitiṣṭhanti | pratitiṣṭhati⁶ ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati ||3
1.p49
vāyavā yāhi darśateme somā araṃkṛtā ityetadvā ahararaṃ yajamānāya ca devebhyaśca | araṃ hāsmā etadaharbhavati ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati | indravāyū ime sutā ā yātamupa niṣkṛtamiti yadvai niṣkṛtaṃ tatsaṃskṛtam | ā hāsyendra-
1.p50
vāyū saṃskṛtaṃ gacchato ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati | mitraṃ huve pūtadakṣaṃ dhiyaṃ ghṛtācīṃ2 sādhanteti3 vāgvai dhīrghṛtācī4 | vācamevāsmiṃstaddadhāti ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati | aśvinā yajvarīriṣa ityannaṃ vā iṣo 'nnādyasyāvaruddhyai | ā yātaṃ rudravartanī ityā hāsyāśvinau yajñaṃ gacchato ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati | indrā yāhi citrabhānavindrā yāhi dhiyeṣita indrā yāhi tutujāna ityāyāhyāyāhīti śaṃsati | ā hāsyendro yajñaṃ gacchati ya evaṃ5 veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati | omāsaścarṣaṇīdhṛto viśve devāsa ā gatetyā hāsya viśve devā havaṃ gacchanti ya evaṃ veda5 yeṣāṃ caivaṃ5 vidvānetaddhotā, śaṃsati | dāśvāṃso dāśuṣaḥ sutamiti yadāha daduṣo6 daduṣaḥ sutamityeva tadāha | dadati7 hāsmai taṃ kāmaṃ devā yatkāma etacchaṃsati ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati | pāvakā naḥ sarasvatī yajñaṃ vaṣṭu dhiyāvasūriti vāgvai dhiyāvasuḥ | vācamevāsmiṃstaddadhāti ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati | yajñaṃ vaṣṭviti yadāha yajñaṃ vahatityeva tadāha | tāḥ parāgvacanenaikaviṃśatirbhavantyekaviṃśo'yaṃ puruṣo daśa hastyā aṅgulayo daśa pādyā ātmaikaviṃśastamimamātmānamekaviṃśaṃ saṃskurute | tāstriḥ prathamayā triruttamayā pañcaviṃ-
1.p51
śatirbhavanti⁹ pañcaviṃśa¹⁰ ātmā pañcaviṃśaḥ prajāpatirdaśa hastyā aṅgulayo daśa pādyā dvā ūrū dvau bāhū ātmaiva pañcaviṃśastamimamātmānaṃ pañcaviṃśaṃ saṃskurute | atho¹¹ pañcaviṃśaṃ vā etadahaḥ pañcaviṃśa etasyāhū stomastatsamena samaṃ pratipadyate tasmāddhye eva pañcaviṃśatirbhavanti bhavanti || 4 || || ityetareyaprathamāraṇyake prathamo'dhyāyaḥ ||¹²
1.p52
ADHYĀYA 2.
1.p53
' ā tvā rathaṃ yathotaya idaṃ vaso sutamandha iti marutvatīyasya pratipadanucarau | aikāhikau rūpasamṛddhau bahu vā etasminnahani kiñca¹ kiñca vāraṇaṃ kriyate śāntyā eva, śāntirvai pratiṣṭhaikāhaḥśāntyāmeva tatpratiṣṭhāyāmantataḥ pratitiṣṭhanti | pratitiṣṭhati ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati | indra nedīya edihi pra sū tirā śacībhirye ta ukthina ityukthaṃ² vā etadaharūkthyavadrūpasamṛddhametasyāhno rūpam | praitu brahmaṇaspatiracchā vīramiti vīravadrūpasamṛddhametasyāhno rūpam | uttiṣṭha brahmaṇaspate⁴ suvīryamiti
1.p54
vīryavadrūpasamṛddhametasyāhno rūpam | pra nūnaṃ⁴ brahmaṇaspatirmantraṃ vadatyukyyamityukthaṃ⁵ vā etadaharukyavadrūpasamṛddhametasyāhno rūpam | agnirnaitā sa vṛtraheti vārtraghnamrindrarūpamaindrametadaharetasyāhno rūpam | tvaṃ soma kratubhiḥ sukraturbhūstvaṃ vṛṣā vṛṣatvebhirmahitveti vṛṣaṇvadvā indrasya rūpamaindrametadaharetasyāhno rūpam | pinvantyapo 'tyaṃ na mihe vi nayanti vājinamiti vājimadvā indrasya rūpamaindrametadaharetasyāhno rūpam | adho utsaṃ duhanti stanayantamakṣitamiti stanayadvā indrasya rūpamaindrametadaharetasyāhno rūpam | pra va indrāya bṛhata iti yadvai bṛhattanmahanmahadvadrūpasamṛddhametasyāhno rūpam | bṛhadindrāya gāyateti yadvai bṛhattanmahanmahadvadrūpasamṛddhametasyāhno rūpam | nakiḥ⁷ sudāso rathaṃ paryāsa na rīramaditi paryastavadvrāntimadrūpasamṛddhametasyāhno rūpam | sarvānpragāthāñchaṃsati sarveṣāmahāmāptyai sarveṣāmukyānāṃ sarveṣāṃ⁸ pṛṣṭhānāṃ sarveṣāṃ śastrāṇāṃ sarveṣāṃ praugāṇāṃ sarveṣāṃ savanānām ||1||⁹
1.p55
asatsu me jaritaḥ sābhivegaḥ satyadhvṛtamiti śaṃsati satyaṃ vā etadahaḥ satyavadrūpasamṛddhametasyāhno rūpam | tadu vāsukaṃ brahma vai vasukro brahmaitadaharbrahmaṇaiva tadbrahma pratipadyate | tadāhuratha kasmā-
1.p56
vāsukreṇaitanma̍rutvatīyaṃ pratipadyata iti na ha vā etadanyo vasukrānma̍rutvatīyamudayacchan vivyāceti tasmādvāsukreṇaivaitanma̍rutvatīyaṃ pratipadyate | tada̍niruktaṃ prājāpatyaṃ śaṃsatyanirukto vai prajāpatiḥ prajāpaterāptyai | sakṛdindraṃ nirāha tenaindrādrūpānna prapyavate | pibā somamabhi yamudya tarda̍ iti śaṃsati | ūrve gavyaṃ mahi gṛṇāna indreti mahadvadrūpasamṛddhametasyāhno rūpam | tadu bhāradvājaṃ bharadvājo ha vā ṛṣīṇāmanūcānatamo dīrghajīvitamastapasvitama āsa sa etena sūktena pāpmānamapāhata tadyadbhāradvājaṃ śaṃsati pāpmano 'pahatyā anūcāno dīrghajīvī tapasvyasānīti tasmādbhāradvājaṃ śaṃsati | kayā śubhā savayasaḥ sanīḷā iti śaṃsati | ā śāsate prati haryantyukthetyukyaṃ vā etadaharūkthavadrūpasamṛddhametasyāhno rūpam | tadu kayāśubhīyametadvai saṃjñānaṃ sanani sūktaṃ yatkayāśubhīyametena ha vā indro 'gastyo marutaste samajālata tadyatkayāśubhīyaṃ śaṃsati saṃjhātyā eva | tadvāyuṣyaṃ tadyo 'sya priyaḥ syātkuryādevāsva kayāśubhīyam | marutvām̐ indra vṛṣabho raṇāyeti śaṃsati | indra vṛṣabha iti vṛṣaṇvadvā indrasya rūpamaindrametadaharetasyāhno rūpam | tadu vaiśvāmitraṃ viśvasya ha vai mitraṃ viśvāmitra āsa | viśvaṃ hāsmai mitraṃ bhavati ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati | janiṣṭhā ugraḥ sahase turāyeti nividdhānamaikāhikaṃ
1.p57
rūpasamṛddhaṃ bahu vā etasminnahani⁶ kiñca kiñca vāruṇaṃ kriyate śāntyā eva śāntirvai pratiṣṭhaikāhaḥśāntyāmeva tatpratiṣṭhāyāmantataḥ pratitiṣṭhanti | pratitiṣṭhati ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati | tāḥ parāgvacanena saptanavatirbhavanti sā yā navatistisrastāstriṃśinyo virājo'tha yāḥ saptātiricyante yaivaiṣā praśaṃsā sāptasya⁷ tasyā eva | tāstriḥ prathamayā triruttamayaikaśataṃ bhavanti pañcāṅgulayaścatuṣparvā dve kakṣasī doṣṣākṣaścāṃsaphalakaṃ ca sā pañcaviṃśatiḥ pañcaviṃśānītarāṇi hyaṅgāni tacchatamātmaikaśatatamaḥ | yacchataṃ tadāyurindriyaṃ vīryaṃ tejo yajamāna ekaśatatama āyuṣīndriye vīrye tejasi pratiṣṭhitaḥ | tāstriṣṭubhamabhisaṃpadyante traiṣṭubho hi madhyandinaḥ ||2||⁸
1.p58
tadāhuḥ kiṃ preṅkhasya preṅkhatvamityayaṃ¹ vai preṅkho yo'yaṃ pavata eṣa² hyeṣu lokeṣu³ preṅkhata⁴ iti¹ tatpreṅkhasya preṅkhatvam | ekaṃ phalakaṃ syādityāhurekadhā hyevāyaṃ vāyuḥ pavate'sya rūpeṇeti | tattannādṛtyam | trīṇi phalakāni syurityāhustrayo vā ime trivṛto lokā eṣāṃ rūpeṇeti | tattannādṛtyam | dve eva syātāṃ dvau vā imau lokāvaddhātamāviva dṛśyete ya⁵ u ene antareṇā-
1.p59
kāśaḥ so'ntarikṣalokatasmāddve eva syātām | audumbare syātāmūrgvā annādyamudumbara ūrjāe'nnādyasyāvaruddhyai | madhyata uddhṛte syātāṃ madhyato vai prajā annaṃ dhinoti madhyata eva tadannādyasya yajamānaṃ dadhāti | ubhayyo rajjavo bhavanti dakṣiṇāśca savyāśca⁶ dakṣiṇā vā eṣāṃ paśūnāṃ rajjavaḥ savyā ekeṣāṃ tadyadubhayyo rajjavo bhavantyubhayeṣāṃ paśūnāmāptyai | dārbhyaḥ⁷ syurdarbhā vā oṣadhīnāmapahatapāpmā⁸ tasmāddārbhyaḥ⁷ syuḥ ||3||⁹
1.p60
aratnimātra upari bhūmeḥ¹ preṅkhaḥ² syādityāhuretāvatā vai svargā lokāḥ saṃmitā iti | tattannādṛtyam | prādeśamātre syādityāhuretāvatā vai prāṇāḥ saṃmitā iti | tattannādṛtyam | muṣṭimātre syādetāvatā vai sarvamannādyaṃ kriyata etāvatā sarvamannādyamabhipannaṃ tasmānmuṣṭimātra eva syāt | purastātpratyañcaṃ preṅkhamadhirohedityāhuretasya rūpeṇa ya eṣa tapati purastāddhyeṣa imām̐llokānpra tyaṅṅadhirohatīti | tattannādṛtyam | tiryañcamadhirohedityāhustiryañcaṃ vā aśvamadhirohanti teno sarvānkāmānavāpnavāmeti | tattannādṛtyam | anvañcamadhirohedityāhuranūcīṃ vai nāvamadhirohanti naurvaiṣā svargayāṇī yatpreṅkha iti tasmādanvañcamevādhirohet | chubukenopaspṛśecchuko haivaṃ vṛkṣamadhirohati sa u vayasāmannādatama iti tasmācchubukenopaspṛśet | bāhubhyāmadhirohedevaṃ śyeno vayāṃsyabhi-
1.p61
niviśata evaṃ vṛkṣaṃ sa u vayasāṃ vīryavattama iti tasmādbāhubhyāmadhirohet| asyai pādaṃ nocchindyānnedasyai pratiṣṭhāyā ucchidyā iti| preṅkhaṃ hotādhirohatyāaidumbarīmāsandīmudgātā vṛṣā vai preṅkho yoṣāsandī tanmithunaṃ mithunameva tadukthamukhe karoti prajāyatyai| prajāyate prajayā paśubhirya evaṃ veda| athānnaṃ vai preṅkhaḥ³ śrīrāsandyannaṃ caiva tacchriyaṃ cānvadhirohataḥ⁴| bṛsīrhotrakāḥ samadhirohanti satrasadaḥ| sṛsṛpya vā oṣadhivanaspatayaḥ phalaṃ gṛhṇanti⁵ tadyadetasminnahani sarvaśaḥ samadhirohantīṣameva tadūrjjamannādyamadhirohantyūrjo'nnādyasyāvaruddhayai| vaṣaṭkṛtyāvarohedityāhuḥ| tattannādṛtyam| akṛtā vai sāpacitiryāmapaśyate karoti| nigṛhya bhakṣamavarohedityāhuḥ| tattannādṛtyam| akṛtā vai sāpacitiryāmadṛṣṭāya⁶ karoti| pratikṣyāya bhakṣamavarohedeṣā vā apacitiryāṃ⁷ paśyate karoti tasmātpratikṣyāyeva bhakṣamavarohet| prāṅvarohet| prāgvai devaretasaṃ⁹ prajāyate tasmātprāṅevavarohedavarohet||4||¹¹
1.p62
hiṅkāreṇaitadahaḥ pratipadyetetyāhuḥ | brahma vai hiṅkāro brahmaitadaharbrahmaṇaiva tadbrahma pratipadyate ya evaṃ veda | yadeva hiṅkāreṇa pratipadyatā3i vṛṣā vai hiṅkāro yoṣarktanmithunaṃ mithunameva tadukthamukhe karoti prajātyai | prajāyate prajayā paśubhirya evaṃ veda | yadveva hiṅkāreṇa pratipadyatā3i yathā vā aśmirevaṃ brahmaṇo hiṅkāro yadvai kiñcābhiyāmititṛtsatyaṃ bhyaivaitattṛṇattyevam¹| yaṃ kāmaṃ kāmayate hiṅkāreṇābhyaivenaṃ tṛṇatti ya evaṃ veda | yadveva hiṅkāreṇa pratipadyatā3i vāco vā eṣā vyāvṛttirddaivyai² ca mānuṣyai ca yadiṅkāraḥ | sa yaddhiṅkṛtya pratipadyate vācameva tadvyāvartayati daivīṃ ca mānuṣīṃ ca ||1||³
1.p63
tadāhuḥ kaitasyāhnaḥ pratipaditi | manaśca vākceti brūyāt | sarve'nyasminkāmāḥ² śritāḥ sarvānanyā³ kāmānduhe | manasi vai sarve kāmāḥ śritā manasā hi sarvānkāmāndhyāyati | sarve hāsminkāmāḥ śrayante ya evaṃ veda | vāgvai sarvānkāmānduhe vācā hi sarvānkāmānvadati | sarvāṃnhāsmai kāmānvāgduhe ya evaṃ veda | tadāhurnaitadaharcarcā na yajuṣā na sāmnā pratyakṣātpratipadyeta narco
1.p64
na yajuṣo na sāmna ityādinti | tadetā eva⁵ vyāhṛtīḥ purastājjapet | bhūrbhuvaḥ⁶ svarityetā vāva vyāhṛtaya ime trayo vedā bhūrityeva ṛgvedo bhuva iti yajurvedaḥ svariti sāmavedaḥ | tannarcā na yajuṣā na sāmnā pratyakṣātpratipadyate narco na yajuṣo na sāmna etti ||2||⁸
1.p65
taditi pratipadyate tattaditi vā annamannameva tadabhimatipadyate | etāṃ vāva prajāpatiḥ prathamāṃ vācaṃ vyāharadekākṣaradvyakṣarāṃ tateti tāteti | tathaivaitatkumāraḥ prathamavādī vācaṃ vyāharatyekākṣaraṃ dvyakṣarāṃ tateti tāteti | tayaiva tattatavatyā³ vācā pratipadyate | taduktamṛṣiṇā | bṛhaspate prathamaṃ vāco agramityetaddheva prathamaṃ vāco agram | yatprairata nāmadheyaṃ dadhānā iti vācā hi nāmadheyāni dhīyante | yadeṣāṃ śreṣṭhaṃ yadaripramāsīdityetaddheva śreṣṭhametadaripram | preṇā tadeṣāṃ nihitaṃ guhāviritīdamu ha guhādhyātmamimā devatā ada u jhāviradhidaivatamityetattaduktaṃ bhavati ||3||⁵
1.p66
tadidāsa bhuvaneṣu jyeṣṭhamiti pratipadyata etadvāva bhuvaneṣu jyeṣṭham | yato jajña ugrastvepanṛmṇa ityato hyeṣa jāta ugrastveṣanṛmṇaḥ | sadyo jajñāno niriṇāti śatrūniti sadyo hyeṣa jātaḥ pāpmānamapāhata | anu yaṃ viśve madantyūmā iti bhūtāni
1.p67
vai viśva umāsta enama̍numadantyudagā̍dudagāditi | vāvṛdhānaḥ śavasā bhūryojā iti eṣa vai vāvṛdhānaḥ śavasā bhūryojāḥ | śatrudī̍sāya bhiyasaṃ dadhātīti sarve̍ hyetasmādbībhāya⁴ | śśvayannacca byanacca sastrīti yacca prāṇa⁵ yaccāprāṇakamityeva tadāha | saṃ te navanta prabhṛtā madeṣviti tava sarve vaśa ityeva tadāha | tve kratumapi vṛñjanti viśva iti tvayīmāni sarvāṇi bhūtāni sarvāṇi manāṃsi sarve kratavo'pi vṛñjantītyeva tadāha | dviyedete trirbhavantyūmā iti dvau vai santau mithunau prajāyete prajātyai⁷ | prajāyate⁸ prajayā paśubhirya evaṃ veda | svādoḥ svādīyaḥ svādunā sṛjā samitti mithunaṃ vai svādu prajā svādu mithunenaiva tatprajāṃ saṃsṛjati⁹ | adaḥ su madhu madhunābhi yodhīriti mithunaṃ vai madhu prajā madhu mithunenaiva tatprajāmabhiyudhyati | taduktamṛṣiṇā | svāṃ yatta̱nūṃ ta̱nvāma̍rayata̱tyasyāṃ śārīryāmimāṃ chandomayīmityeva tadāha | adho ta̱nūreva ta̱nvo astu bheṣajamityasyai śārīryā iyaṃ chandomayītyeva tadāha | tasyai yānyaṣṭāvakṣarāṇi sā gāyatrī yānyekādaśa sā triṣṭubyāni dvādaśa sā jagatyatha yāni daśa sā virāḍdviśinyeṣu triṣu¹¹ chandaḥsu pratiṣṭhitā | puruṣa iti tryakṣaraṃ sa u virāji | etāni vāva¹² sarvāṇi chandāṃsi yānyetāni virāḍuttarṣāṇyevamu haivaivaṃ viduṣa etadahaḥ sarvaiśchandobhiḥ pratipannaṃ bhavati ||4||¹³
1.p68
tā nadena viharati¹| puruṣo vai nadastasmātpuruṣo vadansarvaṃ: saṃnadatīva | nadaṃ va odatīnāmitīm̐3 āpo vā odatyo yā divyāstā hīdaṃ sarvamundantyāpo vā odatyo yā mukhyāstā hīdaṃ sarvamannādyamundanti | nadaṃ yoyuvatīnāmitīm̐3 āpo vāva yoyuvatyo yā antarikṣyāstā hi poplūyanta ivāpo vāva yoyuvatyo yāḥ svedate³ tā hi sarīsṛpyanta iva | patiṃ vo aghnyānāmitīm̐3 āpo vā aghnyā yā agnerdhūmājjāyanta āpo vā aghnyā yāḥ śiśnātsṛjyante | dhenūnāmiṣudhyasītīm̐3 āpo vāva dhenavastā hīdaṃ sarvaṃ dhinvantīṣudhyasīti yadāha patīyasītyeva tadāha | triṣṭubhaṃ cānuṣṭubhaṃ ca viharati vṛṣā vai triṣṭubyoṣānuṣṭubhanmithunaṃ tasmādapi puruṣo jāyāṃ vittvā kṛtsnataramivātmānaṃ manyate | tāstriḥ prathamayā pañcaviṃśatirbhavanti pañcaviṃśa ātmā pañcaviṃśaḥ prajāpatirdaśa⁵ hastyā aṅgulayo daśa pādyā dvā ūrū dvau bāhū ātmaiva pañcaviṃśastamimamātmānaṃ pañcaviṃśaṃ saṃskurute | atho pañcaviṃśaṃ vā etadahaḥ pañcaviṃśa etasyāhnaḥ stomastatsamena samaṃ pratipadyate tasmādveva pañcaviṃśatirbhavanti ||5||⁶
1.p69
taditi pratipadyate tattaditi vā annamannameva tadabhimratipadyate | etāṃ vāva¹ prajāpatiḥ prathamāṃ vācaṃ vyāharadekākṣaradvyakṣarāṃ tateti tāteti | tathaivaitatkumāraḥ prathamavādī² vācaṃ vyāharatyekākṣaradvyakṣarāṃ tateti tāteti | tayaiva tattatavatyā⁴ vācā pratipadyate | taduktamṛṣiṇā | bṛhaspate prathamaṃ vāco agramityetaddhyeva prathamaṃ vāco agram | yatprairata nāmadheyaṃ dadhānā iti vācā hi nāmadheyāni dhīyante | yadeṣāṃ śreṣṭhaṃ yadaripramāsīdityetaddhyeva śreṣṭhametadaripram | preṇā tadeṣāṃ nihitaṃ guhāvirtīdamu ha guhādhyātmamimā devatā ada u strāviradhidaivatamityetattaduktaṃ bhavati ||6||⁵
1.p70
tadidāsa bhuvaneṣu jyeṣṭhamiti pratipadyate yadvai jyeṣṭhaṃ tanmahanmahadrūpasamṛddhametasyāhno rūpam | tāṃ su te¹ kīrtiṃ maghavanmahitveti mahadrūpasamṛddhametasyāhno rūpam | bhūya idastepvṛdhe vīryāyeti vīryavadrūpasamṛddhametasyāhno rūpam | nṛṇāsu tvā nṛtamaṃ gīrbhirukthairityukthaṃ vā etadahakyukthavadrūpasamṛddhametasyāhno rūpam | nyūnākṣare prathame pade viharati nyūne vai retaḥ sicyate nyūne² prāṇā nyūne'nnādyaṃ pratiṣṭhitameteṣāṃ kāmānāṇāvaruddhau | etānkāmānava-
1.p71
runthe ya evaṃ veda | dve daśākṣare bhavata ubhayorannādyayorupāptyai yacca padmadyaccāpādakamiti | aṣṭādaśāṣṭādaśākṣarāṇi bhavanti yāni daśa nava prāṇā ātmaiva daśamaḥ sātmanaḥ saṃskṛtiraṇavaśā udyante | aśnute yadyatkāmayate ya evaṃ veda ||7||³
1.p72
tā nadena viharati | prāṇo vai nadastasmātprāṇo nadansarvaḥ saṃnadatīva | nadaṃ va odatīnāmittim̐3 uṣṇikkṣṇairbhavatyanuṣṭuppādairāyurvā uṣṇikvvāganuṣṭup | tadasminnāyuśca vācaṃ ca dadhāti | tāstisraḥ prathamayā pañcaviṃśatirbhavanti pañcaviṃśa ātmā pañcaviṃśaḥ prajāpatirdaśa hastyā aṅgulayo daśa pādyā dvā ūrū dvau vāhū ātmaiva pañcaviṃśastamimamātmānaṃ pañcaviṃśaṃ saṃskurute | atho pañcaviṃśaṃ vā etadahaḥ pañcaviṃśa etasyāhna stomastatsamrena samaṃ pratipadyate tasmāddve eva pañcaviṃśatirbhavanti | ityadhyātmaṃ pañcaviṃśaḥ| athādhidaivatam | cakṣuḥ śrotraṃ mano vākprāṇaḥ tā etāḥ pañca devatā imaṃ viṣṭāḥ¹ puruṣaṃ pañco haivaitā³ devatā ayaṃ viṣṭaḥ puruṣaḥ | so'ṃcālomabhya ānakhebhyaḥ sarvaiḥ sāṅga⁵ āpyate tasmātsarvāṇi bhūtānyāpipīlikābhya āptānyeva jāyante | taduktamṛṣiṇā | sahasradhā pañcadaśānyukyeti pañca hi daśato bhavanti | yāvadyāvāpṛthivī tāvadittaditi yāvatī vai dyāvāpṛthivī tā-
1.p73
vānātmā | sahasradhā mahimānaḥ sahasramityukthānyeva tadanumahati mahayati | yāvadbrahma viṣṭhitaṃ tāvatī vāgiti yatra ha kva ca brahma tadvāgyatra vā vāktadvā brahmetyetattaduktaṃ bhavati | eṣāṃ vā eṣāṃ sūktānāṃ navarcaṃ prathamaṃ nava vai prāṇāḥ prāṇānāṃ klṛptyai | ṣaḷṛcaṃ⁶ bhavati ṣaḍvā ṛtava ṛtūnāmāptyai | pañcarcaṃ bhavati⁸ pañcapadā paṅktiḥ paṅktirvā annamannādyasyāvaruddhyai | tṛco bhavati trayo vā ime trivṛto lokā eṣāmeva lokānāmabhijityai | tā abhisaṃpadyante bṛhatīṃ chando'mṛtaṃ devalokameśa⁹ ātmā | evamuhaivaivaṃ¹⁰ videtayaiva saṃpadāmṛtamevātmānamabhisaṃbhavati saṃbhavati ||4||¹¹ || ityetareyaprathamāraṇyake tṛtīyo'dhyāyaḥ ||¹²
1.p74
ADHYĀYA 4.
1.p75
atha sūdadohāḥ | prāṇo vai sūdadohāḥ prāṇena parvāṇi saṃdadhāti | athāto grīvāḥ | tā ācakṣate yathāchandasamuṣṇiha iti | atha sūdadohāḥ | prāṇo vai sūdadohāḥ prāṇena parvāṇi saṃdadhāti | athātaḥ śiraḥ | tadgāyatrīṣu bhavatyayaṃ vai chandasāṃ gāyatryayamaṅgānāṃ¹ śiraḥ | tadarkavatīṣu bhavatyagnivai arkaḥ | tā
1.p76
nava bhavanti navakapālaṃ vai śiraḥ | daśamīṃ śaṃsati tvakkeśāra ityeva sā bhavati | atho stomātiśaṃsanāyā 'eva | tau trivṛcca stomo bhavato gāyatraṃ ca chanda etayorvai stomachandasoḥ prajātiman sarvamidaṃ prajāyate yadidaṃ kiñca prajātyai | prajāyate⁴ prajayā paśubhirya evaṃ veda | atha sūdadohāḥ | prāṇo⁵ vai sūdadohāḥ prāṇena parvāṇi saṃdadhāti | athāto vijavaḥ | tā virājo bhavanti tasmātpuruṣaḥ puruṣamāha vi⁶ vā asmāsu rājasi grīvā vai dhārayasīti stabhamānaṃ vā yadvā dutāḥ sañcāḷhatamāḥ⁷ satyo'nnatamāṃ pratyacyante'nnaṃ hi virāḷannamu⁸ vīryam | atha sūdadohāḥ | prāṇo vai sūdadohāḥ prāṇena parvāṇi saṃdadhāti ||1||¹⁰
1.p77
athāto dakṣiṇaḥ pakṣaḥ | so'yaṃ lokaḥ so'yamagniḥ sā vāktadrathantaraṃ sa vasiṣṭhastacchataṃ tāni ṣaṣṭīryāṇi bhavanti | saṃpāta eva kāmānāmāptyai pratiṣṭhityai annādyāya paṅktiḥ | atha¹ sūdadohāḥ | prāṇo vai sūdadohāḥ prāṇena parvāṇi saṃdadhāti¹ | athāta uttaraḥ pakṣaḥ | so'sau lokaḥ so'sāvādityastanmanastadbṛhatsa bharadvājastacchataṃ tāni ṣaṣṭīryāṇi bhavanti | saṃpāta eva kāmānāmāptyai pratiṣṭhityai annādyāya paṅktiḥ | tā anā-
1.p78
tirikto bhavato vṛṣā vai bṛhadyoṣā rathantaramatiriktaṃ vai puṃso nyūnaṃ² striyai tasmādūnātiriktau bhavataḥ | atho ekena ha vai pakṣeṇa suparṇasyottaraḥ³ pakṣo jyāyāṃstasmādekayarcottaraḥ pakṣo bhūyānbhavati | atha sūdadohāḥ | prāṇo vai sūdadohāḥ prāṇena parvāṇi saṃdadhāti | athātaḥ puccham⁴ | tā ekaviṃśatirdvipadā⁵ bhavantyekaviṃśatirhīmāni pratyañci suparṇasya patrāṇi bhavanti | atho ekaviṃśo vai stomānāṃ pratiṣṭhā pratiṣṭhā pucchaṃ vayasām | dvāviṃśīṃ⁶ śaṃsati pratiṣṭhayoreva tadrūpaṃ kriyate tasmātsarvāṇi vayāṃsi pucchena pratitiṣṭhanti pucchenaiva pratiṣṭhāyotpatanti pratiṣṭhā hi puccham | sa eṣa dvābhyāṃ daśinībhyāṃ virājdvāmanayordvāviṃśayordvipadayorayaṃ puruṣaḥ pratiṣṭhitaḥ | tasya yatsuparṇīrūpaṃ tadasya kāmānābhyāptyai | atha yatpuruṣarūpaṃ tadasya śriyai yaśase'nnādyāyāpacityai | atha sūdadohāḥ | atha dhāyyā⁸ | atha sūdadohāḥ | vṛṣā vai sūdadohā yoṣā dhāyyā tadubhayataḥ sūdadohasā dhāyyāṃ pariśaṃsati tasmāddvayo retaḥ siktaṃ sadekatāmevāpyeti yoṣā mevābhyata ājānā⁹ hi yoṣātaḥ prajānā tasmādenāmaca śaṃsati ||2||¹⁰
1.p79
gāyatrīṃ tṛcāśītiṃ śaṃsatyayaṃ vai loko gāyatrī tṛcāśītiryadevāsmim̐lloke yaśo yanmaho yanmithunaṃ yadannādyaṃ yāpacitistadaśnavai tadāpnavāni tadavarundhai tanme'saditi | atha sūdadohāḥ
1.p80
prāṇo vai sūdadohāḥ prāṇenemaṃ¹ lokaṃ saṃtanaoti | bārhatīṃ tṛcāśītiṃ śaṃsatyantarikṣaloko vai bārhatī tṛcāśītiryadevāntarikṣaloke yaśo yanmaho yanmithunaṃ yadannādyaṃ yāpacitistadaśnuvai tadāpnavāni tadavarundhyai tanme'saditi | atha sūdadohāḥ | prāṇo vai sūdadohāḥ prāṇenāntarikṣalokaṃ saṃtanaoti | auṣṇihīṃ tṛcāśītiṃ śaṃsatyasau vai loko dyaurauṣṇihī tṛcāśītiryadevāmuṣmiṃm̐lloke yaśo yanmaho² yanmithunaṃ yadannādyaṃ yāpacitiḥ yahdevānāṃ daivaṃ tadaśnuvai tadāpnavāni tadavarundhyai tanme'saditi | atha sūdadohāḥ | prāṇo vai sūdadohāḥ prāṇenāmuṃ lokaṃ saṃtanaoti saṃtanoti ||3||³
1.p81
ityaitareyaprathamaāraṇyake caturtho'dhyāyaḥ ||⁴
1.p82
ADHYĀYA 5
1.p83
vaśaṃ¹ śaṃsati vaśe ma idaṃ sarvamasaditi | tā ekaviṃśatirbhavaṃntyekaviṃśatirhi tā antarudare vikṛtayaḥ | atho ekaviṃśo vai stomānāṃ pratiṣṭhā pratiṣṭhodaramannādyānām | tā vichandaso bhavanti vidrumiva vā antastyamaṇīya iva ca sthavīya iva ca | tāḥ praṇāvaṃ⁴ chandaskāra mathopapādaṃ śasati yathopapādamiva vā antastyaṃ hrasīya iva ca drāghīya iva ca | atha sūdadohāḥ
1.p84
prāṇo vai sūdadohāḥ prāṇena parvāṇi saṃdadhāti | tāmanvotmṛjati dvādaśakṛtvaḥ śastvā dvādaśavidhā vā ime prāṇāḥ sapta śīrṣaṇyā dvau stanyau trayo'vāñco'tra vai prāṇā āpyante'tra saṃskriyante tasmādenāmanvotsṛjati | indrāgnī yuvaṃ su na ityaindrāgnā⁵ ūrū urvaṣṭhīve⁶ pratiṣṭhe | tāḥ ṣaṭpadā bhavanti pratiṣṭhāyā eva dvipatiṣṭho vai puruṣaścatuṣpādāḥ⁷ paśavo yajamānameva taddipratiṣṭhaṃ catuṣpatsu paśuṣu pratiṣṭhāpayati | dvitīyā saptapadā bhavati tāṃ gāyatrīṃ cānuṣṭubhaṃ ca⁸ karoti brahma vai gāyatrī vāganuṣṭubbrahmaṇaiva tadvācaṃ saṃdadhāti | triṣṭubhamantaḥ śaṃsati vīryaṃ⁹ vai triṣṭubvīryeṇaiva tatpaśūnparigṛhṇāti tasmātpaśavo vīryamanūpatiṣṭhanta īryatāṃ caivābhyutthānaṃ ca || 1||¹⁰
1.p85
pra vo mahe mandamānāyāndhasa¹ ityaindre niṣkevalye² nividaṃ³ dadhāti pratyakṣāddhyeva⁴ tadātmanvīryaṃ dhatte | tāstriṣṭubjagatyo bhavanti | tadāhuratha kasmāttriṣṭubjagatīṣu nividaṃ dadhātīti | na ha vā etasyāhna ekaṃ chando nividaṃ dādhāra na bivyāceti tasmāttriṣṭubjagatīṣu nividaṃ dadhāti | tadetadahastrinividkaṃ vidyādvaśo nividbālakhilyā⁵ nirvinnivideva nividevamenattrinividkaṃ vidyāt | atha sūkte vane na vā yo nyadhāyi cākanyo
1.p86
jāta eva prathamo manasvāniti tayorastyanne samasya yadasannanīṣā ityannādyasyāvaruddhau | athāvapanamete antareṇaindrīṇāṃ daśatīnāṃ triṣṭubjagatīnāṃ bṛhatīsaṃpannānāṃ yāvatīrāvapante tāvantyūrdhvamāyuṣo varṣāṇi jīvantyetena haivāvapanenāyurāpyate | prajāṃ me paśavo'rjayanniti tveva sajanīyamanuśaṃsati | tārkṣyaṃ śaṃsati svastyanaṃ vai tārkṣyaḥ svastitāyai svastyanameva tatkurute⁷ | ekapadāṃ śaṃsatyekadhedaṃ sarvamasānītyatho sarvā chandaskṛtimāpnavānīti | indraṃ viśvā avīvṛdhanniti padānuṣaṅgāstāḥ saptānuṣajati sapta vai śīrṣanprāṇāḥ śīrṣanneva¹⁰ tatprāṇāndhātyaṣṭamīṃ nānuṣajati vāgaṣṭamī nenme vākprāṇairanuṣaktāsaditi tasmādu sā vāksamānāyatanā prāṇaiḥ satyananuṣaktā | virājaḥ śaṃsatyannaṃ vai virājo 'nnādyasyāvaruddhau | vāsiṣṭhena paridadhāti vasiṣṭho'sānīti | eṣa stomo maha ugrāya vāha iti mahadvatyā rūpasamṛddhyā | dhurīvātyo na vājayanrdhāyītyanto vai dhūranta etadaharetasyāhno rūpam | indra tvāyamarka īṭṭe vasūnāmityarkavatyā rūpasamṛddhyā | divīva dyāmadhi naḥ śromataṃ¹¹ dhā iti yatra ha kva ca¹² brahmaṇyā vāgudyate tadvāsya¹³ kīrtirbhavati yaścaivaṃ vidvānetayā paridadhāti tasmādevaṃ vidvānetayaiva paridadhyāt ||2||¹⁴
1.p87
tatsaviturvṛṇīmahe'dyā no deva savitariti vaiśvadevasya pratipadanucarāvaikāhikau rūpasamṛddhau bahu vā etasminnahani kiñca kiñca vāruāṃ kriyate śāntyā eva śāntirvai pratiṣṭhaikāhaḥśāntāmeva tatpratiṣṭhāyāmantataḥ pratitiṣṭhanti| pratitiṣṭhati ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati | taddevasya saviturvāryaṃ mahaditi sāvitramanto vai mahadanta etadaharetasyāhno rūpam | katarā pūrvā katarāparāyoriti dyāvāpṛthivīyaṃ samānodarkaṃ samānodarkaṃ vā etadaharetasyāhno rūpam| anaśvo jāto anabhīśurukyya ityārbhavam | rathaṃsticakra iti yadeṃtaccivattadanto vai civadanta etadaharetasyāhno rūpam| asya vāmasya palitasya hojuriti vaiśvadevaṃ bahurūpaṃ bahurūpaṃ vā etadaharetasyāhno rūpam | gaurīrmimāya salilāni takṣatītyetadantam | ā no bhadrāḥ kratavo yantu viśvata iti vaiśvadevaṃ nividdhānamaikāhikaṃ rūpasamṛddhaṃ bahu vā etasminnahani kiñca kiñca vāruṇaṃ kriyate śāntyā eva śāntirvai pratiṣṭhaikāhaḥśāntāmeva tatpratiṣṭhāyāmantataḥ pratitiṣṭhanti | pratitiṣṭhati ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati | vaiśvānarāya dhiṣaṇāmṛtāvṛdha ityāgnimārutasya pratipadanto vai dhiṣaṇānta etadaharetasyāhno rūpam| prayajyavo maruto bhrājadṛṣṭaya iti mārutaṃ samānodarkaṃ samānodarkaṃ vā etadaharetasyāhno rūpam| jātavedase sunavāma somamiti jātavedasyāṃ purastātsūktasya śaṃsati svastyayanaṃ vai jātavedasyā svastitāyai svastyayanameva tatkurute
1.p88
imaṃ stomamarhate jātavedasa iti jātavedasyaṃ samānodarkaṃ samānodarkaṃ vā etadaharetasyāhno rūpamahno rūpam || 3||⁴ || ityāaitareyaprathamāraṇyake pañcamo 'dhyāyaḥ ||⁵ || iti prathamāraṇyakaṃ samāptam
1.p89
atha dvitīyāraṇyakam
1.p90
ADHYĀYA 1.
1.p91
eṣa panthā etatkarmaitadbrahmaitat satyam | tasmānna pramādyettannātīyāt | na hyatyāyanpūrve ye'tyāyaṃste parābabhūvuḥ | taduktamṛṣiṇā | prajā ha tisro atyāyamīyurnyā arkamabhito viviśre | bṛhaddha tasthau bhuvaneṣvantaḥ pavamāno harita ā viveśeti || prajā ha tisro¹ atyāyamīyuriti yā vai tā imāḥ prajāstisro¹ atyāyamāyaṃstānīmāni vayāṃsi vaṅgāvagadhāścerapādāḥ² nyā arkamabhito viviśra iti tā imāḥ prajā arkamabhito niviṣṭā imamevāgnim | bṛhaddha tasthau bhuvaneṣvantarityad u eva bṛhadbhuvaneṣvantarasāvādityaḥ | pavamāno harita ā viveśeti vāyureva pavamāno diśo³ harita āviṣṭā⁴ || 1
1.p92
ukthamukthamiti vai prajā vadanti tadidamevokthamiyamaiva pṛthivīto hīdaṃ sarvamuttiṣṭhati yadidaṃ kiñca | tasyāgnirarko'nnamaśītayo'nnena hīdaṃ sarvamaśnute | antarikṣamevokthamantarikṣaṃ vā anu patantyantarikṣamanu dhāvayanti tasya vāyurarko'nnamaśītayo 'nnena hīdaṃ sarvamaśnute | asāveva dyaurukthamamutaḥ pradānāddhīdaṃ sarvamuttiṣṭhati yadidaṃ kiñca tasyāsāvādityo'rko'nnamaśītayo
1.p93
'nnena hīdaṃ sarvamaśnute | ityadhidaivatam | athādhyātmam | puruṣa evokthamayameva mahānprajāpatirahamukyamasmīti vidyāt | tasya mukhamevokthaṃ yathā pṛthivī tathā| tasya vāgarko'nnamaśītayo 'nnena hīdaṃ sarvamaśnute | nāsike evokthaṃ yathāntarikṣaṃ tathā | tasya prāṇo 'rko 'nnamaśītayo 'nnena hīdaṃ sarvamaśnute | tadetaddrubhasya¹ viṣṭapaṃ yadetannāsikāyai vinatamiva | lalāṭamevokthaṃ yathā dyaustathā | tasya cakṣurarko'nnamaśītayo'nnena hīdaṃ sarvamaśnute | samānamaśītayo 'dhyātmaṃ cādhidaivataṃ cānnamevānnena hīmāni sarvāṇi bhūtāni samanantīm̐3 annenemaṃ lokaṃ jayatyannenāmuṃ tasmātsamānamaśītayo 'dhyātmaṃ cādhidaivataṃ cānnameva | tadidamannamannādamiyameva pṛthivīto hīdaṃ sarvamuttiṣṭhati yadidaṃ kiñca | yaddha kiñcedaṃ pretī3ṅ tadasau sarvamatti yadu kiñcātaḥ praitīm̐3 tadiyaṃ sarvamatti seyamityādyāntrī | attā ha vā ādyo bhavati | na tasyeśe yannādyādyadyenaṃ nādyuḥ ||2
1.p94
athāto retasaḥ sṛṣṭiḥ | prajāpate reto devā devānāṃ reto varṣaṃ varṣasya reta oṣadhaya oṣadhīnāṃ reto 'nnamannasya reto reto retaso retaḥ prajāḥ prajānāṃ reto hṛdayaṃ hṛdayasya reto mano manaso reto vāgvāco retaḥ karma tadidaṃ karma kṛtamayaṃ puruṣo brahmaṇo lokaḥ | sa irāmayo yaddhīrāmayastasmāddhiraṇmayaḥ | hiraṇmayo ha vā amuṣmim̐lloke saṃbhavati hiraṇmayaḥ sarvebhyo bhūtebhyo dadṛśe ya evaṃ veda ||3
1.p95
taṃ prapadābhyāṃ prāpadyata¹ brahmemaṃ puruṣaṃ yatprapadābhyāṃ prāpadyata brahmemaṃ puruṣaṃ tasmātprapade tasmātprapade ityācakṣate śaphāḥ khurā ityanyeṣāṃ paśūnām | tadūrdhvamudasarṣatta ūrū abhavatām | uru gṛhāṇetyabravīttadudaramabhavat | urvèva me kurvityabravīttaduro 'bhavat| udaraṃ brahmeti śārkarākṣyā² upāsate hṛdayaṃ brahmetyāruṇayo brahmā̍haiva tā3i | ūrdhvaṃ tvevodasarṣattacchiro 'śrayata yacchiro 'śrayata tacchiro 'bhavattacchirasaḥ śirastvam | tā etāḥ śīrṣañchriyaḥ śritāścakṣuḥ śrotraṃ mano vākprāṇaḥ | śrayante 'smiñchriyo ya evametacchirasaḥ śirastvaṃ veda | tā ahiṃsantāhamukthamasmyahamukthamasmīti | tā abruvanhantāsmāccharīrādutkrāmāma tadyasminna utkrānta idaṃ śarīraṃ patsyati tadukthaṃ bhaviṣyatīti | vāgudakrāmadavadannaśnanpibannāstaiva | cakṣurudakrāmadapaśyannaśnanpibannāstaiva | śrotramudakrāmadaśṛṇvannaśnanpibannāstaiva | mana udakrāmanmīlita ivāśnanpibannāstaiva | prāṇa udakrāmattatprāṇa utkrānte 'padyata | tada̍śīryatāśārītīm̐3 taccharīramabhavattaccharīrasya śarīratvam | śīryate ha vā asya dviṣanpāpmā bhrātṛvyaḥ parāsya dviṣanpāpmā bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda | tā ahisantaivāhamukthamasmyahamukthamasmīti | tā abruvanhantedaṃ punaḥ śarīraṃ praviśāma tadyasminnaḥ prapanna idaṃ śarīramutthāsyati tadukthaṃ bhaviṣyatīti | vākprāviśadaśayadeva | cakṣuḥ prāviśadaśayadeva | śrotraṃ⁷ prāviśadaśayadeva
1.p96
manaḥ prāviśadaśayadeva| prāṇaḥ prāviśattatprāṇe prapanna udatiṣṭhattadukthamabhavat| tadetadukthām̐3 prāṇa eva| prāṇa ukthamityeva vidyāt| taṃ devā abruvaṃstvamukthamasi tvamidaṃ sarvamasi tava vayaṃ smastvamasmākamasīti| tadapyetadṛṣiṇoktam| tvamasmākaṃ tava smasīti ||4
1.p97
taṃ devāḥ prāṇayanta sa praṇītaḥ prātāyata prātāyītīm̐3 tatprātarabhavatsamāgāditīm̐3 tatsāyamabhavadahareva prāṇo rātrirapānaḥ| vāgagniścakṣurasāvādityaścandramā mano diśaḥ śrotraṃ sa eṣa prahitāṃ saṃyogo'dhyātmamimā devatā ada u asāviradhidaivatamityetattaduktaṃ bhavati| etaddha sma vai tadvidvānāha hiraṇyadanvaido na tasyeśe yanmahyaṃ na dadyuriti prahitāṃ vā ahamadhyātmaṃ saṃyogaṃ niviṣṭaṃ vedaitaddha tat| anīśānāni ha vā asmai bhūtāni baliṃ haranti ya evaṃ veda| tatsatyaṃ saditi prāṇastītyannaṃ yamityasāvādityastadetantridvṛntridvṛdiva vai cakṣuḥ śuklaṃ kṛṣṇaṃ kanīniketi| sa yadi ha vā api mṛṣā vadati satyaṃ haivāsyoditaṃ bhavati ya evametatsatasya satyatvaṃ veda ||5
1.p98
tasya vāktantirnāmāni dāmāni¹ tadasyedaṃ vācā tantyā nāmabhirdāmabhiḥ sarvaṃ sitaṃ sarvaṃ hīdaṃ nāmanīm̐3 sarvaṃ vācābhi-
1.p99
vadati | vahanti ha vā enaṃ tantisaṃbaddhā ya evaṃ veda | tasyoṣṇāglomāni tvaggāyatrī² triṣṭummāṃsamanuṣṭupstrāvānyasthi jagatī paṅktirmajjā prāṇo bṛhatī sa chandobhiśchanno³ yacchandobhiśchannastasmācchandāṃsītyācakṣate | chādayanti ha vā enaṃ chandāṃsi pāpātkarmaṇo yasyāṃ kasyāñciddiśi kāmayate ya evametacchandasāṃ chandastvaṃ veda | taduktamṛṣiṇā | apaśyaṃ gopāmityeṣa vai gopā eṣa hīdaṃ sarvaṃ gopāyati | anipadyamānamiti na hyeṣa kadācana saṃviśati | ā ca parā ca pathibhiścarantamityā ca hyeṣa parā ca pathibhiścarati | sa sadhrīcīḥ sa viṣūcīrvasāna iti sadhrīcīśca hyeṣa viṣūcīśca vasta imā eva diśaḥ | ā varīvartti bhuvaneṣvantarityeṣa hyantarbhuvaneṣvāvarīvartti | atho āvṛtāso 'vatāso na kartṛbhiriti | sarvaṃ hīdaṃ prāṇenāvṛtam | so'yamākāśaḥ prāṇena⁴ bṛhatyā viṣṭabdhastadyathāyamākāśaḥ prāṇena bṛhatyā viṣṭabdha⁵ evaṃ sarvāṇi bhūtānyāpipīlikābhyaḥ prāṇena bṛhatyā viṣṭabdhānītyevaṃ⁶ vidyāt ||6
1.p100
athāto vibhūtayo'sya puruṣasya | tasya vācā sṛṣṭau pṛthivī cāgniścāsyāmoṣadhayo jāyante'gnirenāḥ svadayatīdamāharatedamāharatetyevametau vācaṃ pitaraṃ paricarataḥ pṛthivī cāgniśca | yāvadanu pṛthivī yāvadanvagnistāvadasya loko bhavati nāsya tāvalloko jīryate yāvadetayorna jīryate pṛthivyāścāgneśca ya evametāṃ vāco
1.p101
vibhūtiṃ veda| prāṇena sṛṣṭāvantarikṣaṃ ca vāyuścāntarikṣaṃ vā anu carantyantarikṣamanu śṛṇvanti vāyurasmai puṇyaṃ gandhamāvahatyevametau prāṇaṃ pitaraṃ paricarato'ntarikṣaṃ ca vāyuśca | yāvadanvantarikṣaṃ yāvadanva vāyustāvattasya loko bhavati nāsya tāvalloko jīryate yāvadetayorna jīryate'ntarikṣasya ca vāyośca ya evametāṃ prāṇasya vibhūtiṃ veda | cakṣuṣā sṛṣṭau dyauścādityaśca dyaurhāsmai vṛṣṭimannādyaṃ saṃprayacchatyādityo'sya jyotiḥ prakāśaṃ karotyevametau cakṣuḥ pitaraṃ paricarato dyauścādityaśca | yāvadanva dyauryāvadanvādityastāvattasya loko bhavati⁴ nāsya tāvalloko jīryate yāvadetayorna jīryate. divaścādityasya ca ya evametāṃ cakṣuṣo vibhūtiṃ veda | śrotreṇa sṛṣṭā diśaśca candramāśca digbhyo hainamāryantīm̐ 3 digbhyo viśṛṇoti candramā asmai pūrvapakṣāparapakṣānvicinoti puṇyāya karmaṇa evamete śrotraṃ pitaraṃ paricaranti diśaśca candramāśca | yāvadanva diśo yāvadanva candramāstāvattasya loko bhavati nāsya tāvalloko jīryate yāvadeteṣāṃ na jīryate diśāṃ ca candramasaśca ya⁶ evametāṃ śrotrasya vibhūtiṃ veda | manasā sṛṣṭā āpaśca⁶ varuṇaścāpo hāsmai śraddhāṃ saṃnamante puṇyāya karmaṇe varuṇo'sya prajāṃ dharmeṇa dādhāraivamete manaḥ pitaraṃ paricarantyāpaśca varuṇaśca | yāvadanvāpo yāvadanva varuṇastāvattasya loko bhavati nāsya tāvalloko jīryate yāvadeteṣāṃ na jīryate'pāṃ ca varuṇasya ca ya evametāṃ manaso vibhūtiṃ veda ||7
1.p102
[āprā3 ityāpa¹ iti tadidamāpa evedaṃ vai mūlamadastūlamayaṃ pitaite putrā yatra ha kva ca putrasya tatpituryatra vā pitustadvā putrasyetyetattaduktaṃ bhavati | etaddha sma vai tadvidvānāha mahidāsa aitareya āhaṃ² māṃ devebhyo veda o maddevānvedaitaḥpradānā hyeta itaḥ saṃbhṛtā iti̍] [sa eṣa giriścakṣuḥ śrotraṃ mano vākprāṇastaṃ brahmagirirityācakṣate | girati³ ha vai dviṣantaṃ pāpmānaṃ bhrātṛvyaṃ parāsya dviṣanpāpmā bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda | sa eṣo'suḥ sa⁴ eṣa prāṇaḥ sa eṣa bhūtiścābhūtiśca] taṃ bhūtiriti devā upāsāñcakrire te babhūvustasmāddhāpyetarhi supto bhūrbhūrityeva praśvasiti | abhūtirityāsuraste ha parābabhūvuḥ | bhavatyātmanā parāsya dviṣanpāpmā bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda | sa eṣa mṛtyuścaivāmṛtaṃ 4 ca [taduktamṛṣiṇā | apāṅprāṅeti svadhayā gṛbhīta ityapānena hyayaṃ yataḥ prāṇo⁵ na parāṅbhavati | amartyo martyenā⁶ sayonirityetena hīdaṃ sarvaṃ sayona martyāni hīmāni śarīrāṇī3amṛtaiṣā devatā | tā śaśvantā viṣūcīnā viyantānyaṃ cikyuneṃ ni cikyuranyamiti nicinyanti haivemāni śarīrāṇī3 amṛtaivaiṣā devatā] amṛto ha vā amuṣmim̐lloke saṃbhavatyamṛtaḥ sarvebhyo bhūtebhyo dadṛśe ya evaṃ veda ya evaṃ veda ||8
1.p103
eṣa imaṃ lokamabhyārcatpuruṣarūpeṇa ya eṣa tapati prāṇo vāva¹ tadabhyārcatprāṇo hyeṣa ya eṣa tapati | taṃ śataṃ varṣāṇyabhyārcattasmācchataṃ varṣāṇi puruṣāyuṣo bhavanti taṃ yacchataṃ varṣāṇyabhyārcattasmācchatarcinastasmācchatarcina ityācakṣata etameva santam | sa idaṃ sarvaṃ madhyato dadhe yadidaṃ kiñca sa yadidaṃ sarvaṃ madhyato dadhe yadidaṃ kiñca tasmānmādhyamāstasmānmādhyamā³ ityācakṣata etameva santam | prāṇo vai gṛtso'pāno madaḥ sa yatprāṇo⁴ gṛtso'pāno madastasmādgṛtsamadastasmādgṛtsamada ityācakṣata etameva santam | tasyedaṃ viśvaṃ mitramāsīdyadidaṃ kiñca tadyadasyedaṃ viśvaṃ mitramāsīdyadidaṃ kiñca⁶ tasmādviśvāmitrastasmādviśvāmitra ityācakṣata etameva santam | taṃ devā abruvannayaṃ vai naḥ sarveṣāṃ vāma iti taṃ yaddevā abruvannayaṃ vai naḥ sarveṣāṃ vāma iti tasmādvāmadevastaṃsmādvāmadeva ityācakṣata etameva santam | sa idaṃ sarvaṃ pāpmano'trāyata yadidaṃ kiñca sa yadidaṃ sarvaṃ pāpmano 'trāyata yadidaṃ kiñca tasmādatrayastasmādatraya ityācakṣata etameva santam ||1||⁸
1.p104
eṣa u eva bibhradvājaḥ prajā vai vājastā¹ eṣa bibharti yadvibharti tasmādbharadvājastasmādbharadvāja ityācakṣata etameva santam | taṃ devā abruvannayaṃ vai naḥ sarveṣāṃ vasiṣṭha iti taṃ yaddevā abruvannayaṃ vai naḥ sarveṣāṃ vasiṣṭha iti tasmādvasiṣṭhastasmādvasiṣṭha ityācakṣata etameva santam | sa idaṃ sarvamabhiprāgādyadidaṃ kiñca sa yadidaṃ sarvamabhiprāgādyadidaṃ kiñca tasmātpragāthāsta̍smātpragāthā³ ityācakṣata etameva santam | sa idaṃ sarvamabhyapavayata yadidaṃ kiñca sa yadidaṃ sarvamabhyapavayata yadidaṃ kiñca tasmātpāvamānyastasmātpāvamānya ityācakṣata etameva santam | so'bravīdahamidaṃ sarvamasāni yacca kṣudraṃ yacca mahaditi te kṣudrasūktāścābhavanmahāsūktāśca tasmātkṣudrasūktāstasmātkṣudrasūktā ityācakṣata etameva santam | sūktaṃ batāvocateti tatsūktamabhavattasmātsūktaṃ tasmātsūktamityācakṣata etameva santam | eṣa vā ṛgeṣa hyebhyaḥ sarvebhyo bhūtebhyo'rcata sa yadebhyaḥ sarvebhyo bhūtebhyo'rcata tasmādṛktasmādṛgityācakṣata etameva santam | eṣa vā ardharca eṣa hyebhyaḥ sarvebhyo'rdhebhyo'rcata sa yadebhyaḥ sarvebhyo'rdhebhyo'rcata tasmādardharcastasmādardharca ityācakṣata etameva santam | eṣa vai padameṣa hīmāni sarvāṇi bhūtāni pādi sa yadimāni sarvāṇi bhūtāni pādi tasmātpadaṃ tasmātpadamityācakṣata etameva santam | eṣa. vā akṣarameṣa hyebhyaḥ sarvebhyo bhūtebhyaḥ kṣarati na cainamatikṣaranti
1.p105
sa yadebhyaḥ sarvebhyo bhūtebhyaḥ kṣarati na cainamatikṣaranti tasmādakṣaraṃ tasmādakṣaramityācakṣata etameva santam | tā vā etāḥ sarvā ṛcaḥ sarve vedāḥ sarve ghoṣā ekaiva vyāhṛtiḥ prāṇa eva prāṇa ṛca ityeva vidyāt || 2 ||⁴
1.p106
viśvāmitraṃ hyetadahaḥ śaṃsiṣyantamindra upaniṣasāda¹ | sa hānnamityabhivyāhṛtya bṛhatīsahasraṃ śaśaṃsa tenendrasya priyaṃ dhāmopeyāya | tamindra uvāca ṛṣe priyaṃ vai me dhāmopāgāḥ sa vā ṛṣe dvitīyaṃ śaṃseti | sa hānnamityevābhivyāhṛtya bṛhatīsahasraṃ² śaśaṃsa tenendrasya priyaṃ dhāmopeyāya | tamindra uvāca ṛṣe priyaṃ vai me dhāmopāgāḥ sa vā ṛṣe tṛtīyaṃ śaṃseti | sa hānnamityevābhivyāhṛtya bṛhatīsahasraṃ śaśaṃsa tenendrasya priyaṃ dhāmopeyāya | tamindra uvāca ṛṣe priyaṃ vai me dhāmopāgā varaṃ te dadāmīti | sa hovāca tvāmeva jānīyāmiti | tamindra uvāca prāṇo vā ahamasmyṛṣe prāṇastvaṃ prāṇaḥ sarvāṇi bhūtāni prāṇo hyeṣa ya eṣa tapati sa etena³ rūpeṇa sarvā diśo viṣṭo'smi tasya me'nnaṃ mitraṃ dakṣiṇaṃ tadvaiśvāmitrameṣa tapannevāsmīti hovāca || 3 ||⁵
1.p107
tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpannaṃ tasya yāni vyañjanāni taccharīraṃ yo ghoṣaḥ sa ātmā ya ūṣmāṇaḥ sa prāṇaḥ | etaddha sma
1.p108
vai tadvidvānvasiṣṭho vasiṣṭho babhūva tata etannāmadheyaṃ lebhe | etadu haivendro viśvāmitrāya provācaitadu haivendro bharadvājāya provāca tasmātsa tena bandhunā yajñeṣu hūyate | tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpannaṃ tasya vā etasya bṛhatīsahasrasya saṃpannasya ṣaṭtriṃśatamakṣarāṇāṃ sahasrāṇi bhavanti tāvanti śatasaṃvatsarasyāhnāṃ sahasrāṇi bhavanti vyañjanaireva rātrīrāpnuvanti svarairahāni | tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpannaṃ tasya vā etasya bṛhatīsahasrasya saṃpannasya parastānmajñānamayo devatāmayo brahmamayo'mṛtamayaḥ saṃbhūya devatā apyeti ya² evaṃ veda | tadyo'haṃ so'sau yo'sau so'ham | taduktamṛṣiṇā | sūrya ātmā jagatastasthuṣaśceti⁴ | etadu haivopekṣetopekṣeta || 4 ||⁵
1.p109
ityāaitareyadvitīyaOptionāraappṇyake dvitīyo'dhyāyaḥ ||⁶
1.p110
ADHYĀYA 3.
1.p111
yo ha vā ātmānaṃ pañcavidhamukthaṃ veda yasmādidaṃ sarvamuttiṣṭhati sa saṃprativid | pṛthivī vāyurākāśa āpo jyotīṃṣītyeṣa vā ātmokthaṃ pañcavidhametasmāddhīdaṃ sarvamuttiṣṭhatyetamevāpyeti | śayanaṃ ha vai samānānāṃ bhavati ya evaṃ¹ veda
1.p112
tasminyo 'nnaṃ cānnādaṃ ca vedāhāsminnannādo jāyate bhavatyasyānnam| āpaśca pṛthivī cānnametanmayāni hyannāni bhavanti jyotiśca vāyuścānnādametābhyāṃ hīdaṃ sarvamannamattyāvapanamākāśa ākāśe hīdaṃ sarvaṃ samopyate| āvapanaṃ ha vai samānānāṃ bhavati ya evaṃ veda| tasminyo 'nnaṃ cānnādaṃ ca vedāhāsminnannādo jāyate bhavatyasyānnam| oṣadhivanaspatayo 'nnaṃ prāṇabhṛto 'nnādamoṣadhivanaspatīnhi prāṇabhṛto 'danti| teṣāṃ ya ubhayatodantāḥ puruṣasyānu vidhāṃ³ vihitāste 'nnādā annamitare paśavastasmātta itarānpaśūnadhīva carantyadhīva hyanne 'nnādo bhavati| adhīva ha samānānāṃ jāyate ya evaṃ veda ||1||⁵
1.p113
; tasya ya ātmānamāvistarāṃ vedāśnute hāvirbhūyaḥ| oṣadhivanaspatayo yacca kiñca prāṇabhṛtsa ātmānamāvistarāṃ veda| oṣadhivanaspatiṣu hi raso dṛśyate cittaṃ prāṇabhṛtsu| prāṇabhṛtsu tvevāvistarāmātmā teṣu hi raso 'pi dṛśyate na cittamitareṣu| puruṣe tvevāvistarāmātmā sa hi prajñānena saṃpannatamo vijñātaṃ vadati vijñātaṃ paśyati veda śvastanaṃ veda lokālokau martyenāmṛtamīpsatyevaṃ saṃpannaḥ| athetareṣāṃ paśūnāmaśanāpipāse evābhivijñānaṃ na vijñātaṃ vadanti na vijñātaṃ paśyanti na viduḥ śvastanaṃ na lokālokau ta etāvanto bhavanti yathāprajñaṃ² hi saṃbhavāḥ ||2||³
1.p114
sa eṣa puruṣaḥ samudraḥ sarvaṃ lokamati | yaddha kiñcāśnute'tyenaṃ manyate yadyantarikṣalokamaśnute'tyenaṃ manyate yadyamuṃ lokamaśnuvītātyevainaṃ manyeta | sa eṣa puruṣaḥ pañcavidhastasya yaduṣṇaṃ tajjyotiryāni khāni sa ākāśo'tha yallohitaṃ śleṣmā² retastā āpo yaccharīraṃ sā pṛthivī yaḥ prāṇaḥ sa³ vāyuḥ | sa eṣa vāyuḥ pañcavidhaḥ prāṇo'pāno vyāna udānaḥ samānaḥ⁴ | tā etā⁵ devatāḥ prāṇāpānayoreva praviṣṭāścakṣuḥ śrotraṃ mano vāgiti prāṇasya hyanvapāyametā apiyanti | sa eṣa vācaścittasyottarottarikramo yadyajñaḥ | sa eṣa yajñaḥ pañcavidho'gnihotraṃ darśapūrṇamāsau cāturmāsyāni paśuḥ somaḥ | sa eṣa yajñānāṃ saṃpannatamo yatsoma etasmindhyetāḥ pañcavidhā adhigamyante yatprāksavanebhyaḥ saikāvidhā trīṇi savanāni yadūrdhvaṃ sā pañcamī ||3||⁶
1.p115
yo ha vai yajñe yajñaṃ vedāhanyahardeveṣu devamaṃdhyūḍhaṃ sa saṃprativit | eṣa vai yajñe yajño'hanyahardeveṣu¹ devo'dhyūḷho yadetanmahaduktham | tadetatpañcavidhaṃ trivṛtpañcadaśaṃ saptadaśamekaviṃśaṃ pañcaviṃśamiti stomato gāyatraṃ rathantaraṃ bṛhadbhadraṃ rājanamiti sāmato gāyatryuṣṇigbṛhatī triṣṭubviṣṭupadeti chandataḥ śiro dakṣiṇaḥ pakṣa uttaraḥ pakṣaḥ pucchamātmetyākhyānam | pañcakṛtvaḥ prastauti pañcakṛtva udgāyati pañcakṛtvaḥ pratiharati pañcakṛtva upadravati pañcakṛtvo nidha-
1.p116
namupayanti tatstobhasahasraṃ bhavati | evaṃ hyetāḥ pañca vidhā anuśasyante yatprākṛcāśītibhyaḥ saikā vidhā tisrastṛcāśītayo yadūrdhvaṃ sā pañcamī | tadetatsahasraṃ tatsarvaṃ tāni daśa³ daśeti vai sarvametāva̍tī̱ hi saṃkhyā daśa daśatastacchataṃ daśaśatāni tatsahasraṃ tatsarvam | tāni trīṇi chandāṃsi bhavanti tredhā vihitaṃ vā idamannamaśanaṃ pānaṃ⁴ khādastadetairāpnoti ||4||⁵
1.p117
tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpannam | tadvaitadeke nānāchandasāṃ sahasraṃ pratijānate kimanyatsadanyadbrūyāmeti | triṣṭupsahasrameke¹ jagatīsahasrameke'nuṣṭupsahasrameke | taduktamṛṣiṇā | anuṣṭubhamanu carcūryamāṇamindraṃ ni cikyuḥ kavayo manīṣeti || vāci vai tadaindraṃ prāṇaṃ nyacāyannityetattaduktaṃ bhavati | sa hevaro yaśasvī kalyāṇakīrtirbhaṃvitorīśvaro ha tu purāyuṣaḥ praitoriti ha smāhākṛtsno hyeṣa ātmā yadvāgabhi hi prāṇena² manase'syamāno vācā nānubhavati | bṛhatīmabhisaṃpādayedeṣa vai kṛtsna ātmā yadbṛhatī | so 'yamātmā sarvataḥ śarīraiḥ parivṛtastadyathāyamātmā sarvataḥ śarīraiḥ parivṛta evameva bṛhatī sarvataśchandobhiḥ parivṛtā | madhyaṃ hyeṣāmaṅgānāmātmā madhyaṃ chandasāṃ bṛhatī | sa heśvaro yaśasvī kalyāṇakīrtirbhaṃvitorīśvaro ha tu purāyuṣaḥ praitoriti ha smāha kṛtsnohyeṣa ātmā yadbṛhatī tasmādbṛhatīmevābhisaṃpādayet ||5||⁶
1.p118
tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpannaṃ tasya vā etasya bṛhatīsahasrasya saṃpannasyaikādaśānuṣṭubhāṃ śatāni bhavanti pañcaviṃśatiścānuṣṭubha otaṃ vai bhūyasā kanīyaḥ | taduktamṛṣiṇā | vācamaṣṭāpadīmahamityaṣṭau hi caturakṣarāṇi bhavanti | navasraktimiti bṛhatīṃ saṃpadyamānā navasraktiḥ | ṛtaspṛśamiti satyaṃ vai vāgṛcā spṛṣṭā | indrātpari tanvaṃ mama iti tadyadevaitadbṛhatīsahasramanuṣṭupsaṃpannaṃ bhavati tasmāttadaindrātprāṇādbṛhtyai vācamanuṣṭubhaṃ tanvaṃ saṃnirmimīte | sa vā eṣa vācaḥ paramo vikāro yadetanmahadukthaṃ tadetatpañcavidhaṃ mitamamitaṃ svaraḥ satyānṛte iti | ṛggāthā kumbyā tanmitaṃ yajurnigado vṛthāvāktadamitaṃ sāmāṃtho yaḥ kaśca geṣṇaḥ saḥ svara o3miti satyaṃ netyanṛtam | tadetatpuṣpaṃ phalaṃ vāco yatsatyaṃ sa hemvaro yaśasvī kalyāṇakīrtirbhavitoḥ puṣpaṃ hi phalaṃ vācaḥ satyaṃ vadati | athaitanmūlaṃ vāco yadanṛtaṃ tadyathā vṛkṣa āvirarmūlaḥ śuṣyati sa udvartata evamevānṛtaṃ vadannāvirarmūlamātmānaṃ karoti sa śuṣyati sa udvartate | tasmādanṛtaṃ na vadeddayeta tvenena | parāgvā etadriktamakṣaraṃ yadetado3miti tadyatkiñcomityāhātraivāsmai tadricyate sa yatsarvamoṃ kuryādriñcyādātmānaṃ sa kāmebhyo nālaṃ syāt | athaitatpūrṇamabhyātmaṃ yanneti | sa yatsarvaṃ neti brūyātpāpikā'sya kīrtirjāyeta sainaṃ tatraiva hanyāt | tasmātkāla eva dadyātkāle na dadyāttatsatyānṛte mithunīkaroti tayormithunātprajāyate bhūyānbhavati | yo vai tāṃ vācaṃ veda yasyā eṣa vikāraḥ sa saṃprativit
1.p119
akāro vai sarvā vāksaiṣā sparśoṣmabhirvyajyamānā bahvī nānārūpā bhavati | tasyai yadupāṃśu sa prāṇo'tha yaduccaistaccharīraṃ tasmāttattira iva tira iva hyaśarīramaśarīro hi prāṇo'tha yaduccaistaccharīraṃ⁶ tasmāttadāvirāvirhi śarīram ||6||⁷
1.p120
tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpannaṃ tadyaśaḥ sa indraḥ sa bhūtānāmadhipatiḥ | sa ya evametamindraṃ bhūtānāmadhipatiṃ veda visrasā haivāsmāllokātpraitīti ha smāha mahidāsa aitareyaḥ pretyendro bhūtvaiṣu lokeṣu rājati | tadāhuryadanena rūpeṇāmuṃ lokamabhisaṃbhavatīm̐3 atha kena rūpeṇemaṃ lokamābhavatīm̐3 | tadyadetatstriyāṃ lohitaṃ bhavatyagnestadrūpaṃ tasmānnasmānna vībhatsetātha yadetatpuruṣe reto bhavatyādityasya tadrūpaṃ tasmāttaismānna vībhatseta | so'yamātmemamātmānamamuṣmā ātmane saṃprayacchatyasāvātmāmumātmānamimasmā¹ ātmane saṃprayacchati tāvanyonyamabhisaṃbhavato'nenāha rūpeṇāmuṃ lokamabhisaṃbhavatyamuno rūpeṇemaṃ lokamābhavati ||7||³
1.p121
tacaite ślokāḥ | yadakṣaraṃ pañcavidhaṃ sameti | yujo yuktā abhi yatsaṃvahanti | satyasya satyamanu yatra yujyate | tatra devāḥ sarve ekaṃ bhavanti ||1
1.p122
yadakṣarādakṣarameti yuktam | yujo yuktā abhi yatsaṃvahanti | satyasya satyamanu yacca yujyate | tatra devāḥ sarvaṃ ekaṃ bhavanti || 2|| yadvāca omiti yacca neti | yaccāsyāḥ krūraṃ yadu' colbaṇiṣṇu | tadviyūyā kavayo anvavindan | nāmāyattā samatṛpañchute'dhi' || 3|| yasminnāmā samatṛpañchute'dhi' | tatra devāḥ sarvayujo bhavanti | tena pāpmānamapahatya brahmaṇā | svargaṃ lokamapyeti vidvān || 4|| nainaṃ vācā striyaṃ bruvan | nainamastrīpumānbruvan | pumāṃsaṃ na bruvannenam | vadanvadati kaścana || 5|| aha' iti brahma tatrāgatamahamiti | tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpannaṃ tasya vā etasya bṛhatīsahasrasya saṃpannasya ṣaṭtriṃśatamakṣarāṇāṃ sahasrāṇi bhavanti tāvanti puruṣā Fred yuṣo'hnāṃ sahasrāṇi bhavanti | jīvākṣaraireva jīvāharāpnoti jīvāhnā jīvākṣaramiti | anakāmamāro'tha devarathastasya vāgbuddhiḥ' śrotre pakṣasī cakṣuṣī yukte manaḥ saṃyantā tadayaṃ prāṇo'dhitiṣṭhati | taduktamṛṣiṇā | ā tena yātaṃ manaso javīyasā nimiṣaścijjavīyaseti javīyaseti || 6||'
1.p123
ityāaitareyadvitīyaprāraṇyake tṛtīyo'dhyāyaḥ ||'
1.p124
ADHYĀYA 4.
1.p125
ātmā̱ vā̱ idameka̱ evāgra̱ āsīnnānyatkiñcana miṣat | sa īkṣata | lokānnu sṛjā iti | sa imām̐llokānasṛjata | ambho marīcīrmaramāpaḥ¹ | ado'mbha̱ḥ pareṇa divaṃ, dyauḥ pratiṣṭhāntarikṣaṃ marīcayaḥ, pṛthivī maro, yā adhastāttā āpaḥ | sa īkṣateme nu lokā lokapālānnu sṛjā iti | so'dbhā eva puruṣaṃ samuddhṛtyāmūrcchayat | tamabhyatapattasyābhitaptasya mukhaṃ nirabhidyata yathāyaṇḍaṃ mukhādvāgvāco'gniḥ | nāsike nirabhidyetāṃ nāsikābhyāṃ prāṇaḥ prāṇādvāyuḥ | akṣiṇī nirabhidyetāmakṣībhyāṃ² cakṣuścakṣuṣa ādityaḥ | karṇau nirabhidyetāṃ karṇābhyā̱ṃ śrotraṃ śrotrāddiśaḥ | tvaṅgirabhidyata tvaco lomāni lomabhya oṣadhivanaspatayaḥ | hṛdayaṃ nirabhidyata³ hṛdayānmano manasaścandramāḥ | nābhirnirabhidyata nābhyā̱ apāno'pānānmṛtyuḥ | śiśnaṃ nirabhidyata śiśnādreto retasa āpaḥ || 1 ||⁴
1.p126
tā etā devatāḥ sṛṣṭā asminmahatyarṇave prāpataṃstamaśanāpipāsābhyāmanvavārjat | tā enamabruvannāyatanaṃ naḥ prajānīhi⁵ yasmi-
1.p127
pratiṣṭhitā annamadāmeti | tābhyo gāmānayatta tā abruvanna vai no'yamalamiti | tābhyo'śvamānayatta tā abruvanna vai no'yamalamiti | tābhyaḥ puruṣamānayatta tā abruvantsukṛtaṃ vateti puruṣo vāva sukṛtaṃ | tā abravīdyathāyatanaṃ praviśateti | agnarvāgbhūtvā mukhaṃ prāviśadvāyuḥ prāṇo bhūtvā nāsike prāviśadādityaścakṣurbhūtvākṣiṇī prāviśaddiśaḥ śrotraṃ bhūtvā karṇau prāviśannoṣadhivanaspatayo lomāni bhūtvā tvacaṃ³ prāviśaṃścandramā mano bhūtvā⁴ hṛdayaṃ prāviśanmṛtyurapāno bhūtvā nābhiṃ prāviśadāpo reto bhūtvā śiśnaṃ prāviśan | tamaśanāpipāse abrūtāmāvābhyāmabhiprajānīhīti te abravīdetāsveva vāṃ⁵ devatāsvābhajāmyetāsu bhāginyau karomīti | tasmādyasyai kasyai ca devatāyai havirgṛhyate bhāginyāvevāsyāmaśanāpipāse bhavataḥ ||2||⁶
1.p128
sa īkṣateme nu lokāśca lokapālāścānnamebhyaḥ sṛjā iti | so'po'bhyatapattābhyo'bhitaptābhyo mūrtirajāyata | yā vai sā mūrtirajāyatānnaṃ vai tat | tadenatsṛṣṭaṃ parāṅatyajighāṃsattadvācāji-
1.p129
ghṛkṣattannāśaknodvācā grahītum¹ | sa yadvainadvācāgrahaiṣyadabhivyāhṛtya haivānnamatrapsyat | tatprāṇenājighṛkṣattannāśaknotprāṇena grahītum | sa yadvainatprāṇenāgrahaiṣyadabhiprāyya haivānnamatrapsyat | taccakṣuṣājighṛkṣattannāśaknoccakṣuṣā grahītum | sa yadvainaccakṣuṣāgrahaiṣyaddṛṣṭvā haivānnamatrapsyat | tacchrotreṇājighṛkṣattannāśaknocchrotreṇa grahītum | sa yadvainacchrotreṇāgrahaiṣyacchrutvā haivānnamatrapsyat | tattvacājighṛkṣattannāśaknottvacā grahītum | sa yadvainattvacāgrahaiṣyatspṛṣṭvā haivānnamatrapsyat | tanmanasājighṛkṣattannāśaknonmanasā grahītum | sa yadvainanmanasāgrahaiṣyaddhyātvā haivānnamatrapsyat | tacchiśnenājighṛkṣattannāśaknocchiśnena grahītum | sa yadvainacchiśnenāgrahaiṣyadvisṛjya haivānnamatrapsyat | tadapānenājighṛkṣattadāvayat | saiṣo'nnasya graho yadvāyurannāyurvā eṣa yadvāyuḥ| sa īkṣata kathaṃ nvidaṃ madṛte syāditi | sa īkṣata katareṇa prapadyā iti | sa īkṣata yadi vācābhivyāhṛtaṃ yadi prāṇenābhiprāṇitaṃ yadi cakṣuṣā dṛṣṭaṃ yadi śrotreṇa śrutaṃ yadi tvacā spṛṣṭaṃ yadi manasā dhyātaṃ yadyapānenābhyapānitaṃ yadi śiśnena visṛṣṭamatha⁸ ko'hamiti | sa etameva sīmānaṃ vidāryaitayā dvārā prāpadyata | saiṣā vidrṛtirnāma dvāstadetannāndanam [tasya traya āvasathāstrayaḥ svapnā]'yamrāvasatho 'yamāvasatho'yamāvasatha iti | sa jāto bhūtānyabhyaikṣatkimihānyaṃ vāvadiṣaditi | sa etameva puruṣaṃ brahma¹¹ tatamamapa-
1.p130
śyat | idamadarśamitīm̐ 3<sup 12</sup | tasmādidaṃdro nāmedaṃdro ha vai nāma tamidaṃdraṃ santamindra<sup 13</sup ityācakṣate parokṣeṇa| parokṣapriyā<sup 14</sup iva hi devāḥ | parokṣapriyā iva hi devāḥ || 3 ||<sup 15</sup
1.p131
ityaitareyadvitīyāraṇyake caturtho'dhyāyaḥ ||<sup 16</sup
1.p132
- ADHYĀYA 5
1.p133
puruṣe<sup 1</sup ha vā ayamādito garbho bhavati | yadetadretastadetatsarvebhyo'ṅgebhyastejaḥ saṃbhūtamātmanyevātmānaṃ bibharti tadyadā striyāṃ siñcatyathainajjanayati | tadasya prathamaṃ janma<sup 7</sup | tatstriyā ātmabhūyaṃ gacchati yathā svamaṅgaṃ tathā | tasmādenāṃ na hinasti | sāsyaitamātmānamatra gataṃ bhāvayati sā bhāvayitrī bhāvayitavyā bhavati
1.p134
taṃ strī garbhaṃ bibharti so'gra⁸ eva kumāraṃ janmano'gre'dhibhāvayati | sa yatkumāraṃ janmano'gre'dhibhāvayatyātmānameva tadbhāvayati | eṣāṃ lokānāṃ saṃtatyā evaṃ saṃtatā hīme lokāḥ | tadasya dvitīyaṃ janma¹⁰ | so'syāyamātmā puṇyebhyaḥ karmabhyaḥ pratinidhīyate | athāsyāyamitara ātmā kṛtakṛtyo vayogataḥ praiti | sa itaḥ prayanneva punarjāyate | tadasya tṛtīyaṃ janma | taduktamṛṣiṇā¹² | garbhe nu sannanveṣāmavedamahaṃ devānāṃ janimāni viśvā | śataṃ mā pura āyasīrarakṣannadha śyeno javasā niradīyamiti || garbhe evaitacchayāno vāmadeva evamuvāca¹⁴ | sa evaṃ vidvānasmāccharīrabhedādūrdhva utkramyāmuṣminsvarge loke sarvānkāmānāptvāmṛtaḥ samabhavatsamabhavat¹⁵ | || ityāṃtareyadvitīyyāraṇyake pañcamo'dhyāyaḥ ||¹⁶
First 93 of 138 passages. Read on