Brihadaranyaka 22
Bṛhadāraṇyaka 22
- Language
- Sanskrit
22.2
kamevedaṃ vākyamiti pūrvapakṣe prāpte ucyate – “na saṃkhyopasaṃgrahādapi nānābhāvādatirekācca”| pañcaviṃśatisaṃkhyāpratītivaśādapi na sāṃkhyābhimatatattvasvīkāraḥ; nānābhāvāt = nānātvāt | bhinnatvāditi yāvat | sāṃkhyābhimatabrahmātmakapañcaviṃśatitattvebhyaḥ, ‘yasmin pañca pañcajanāḥ' iti brahmādhārakatayā brahmātmakatvena pratipādyamānānāṃ tattvānāṃ bhinnatvādityarthaḥ | atirekācca | ‘yasmin pañca
pañcajanā ākāśaśca pratiṣṭhitaḥ' iti vākye yasminnityādhāratayā nirdiṣṭasyātmanaśca,
‘ākāśaśca pratiṣṭhita' ityākāśasya ca pratipādanena saptaviṃśatitattvapratīteśca na
sāṃkhyamatapratyabhijñānam | ‘na saṃkhyopasaṃgrahādapī' tyapiśabdāt , vastutaḥ saṃkhyopasaṃgraho'pi nāsti; pañcabhirārabdhasamūhapañcakāsaṃbhavāt | na hi tantraprasiddheṣu
tattveṣu pañcasu pañcatvasaṃkhyāniveśanimittaṃ jātyādikamasti | na ca pañca karmendriyāṇi, pañca jñānendriyāṇi, pañca mahābhūtāni, pañca tanmātrāṇi, aviśiṣṭāni pañcetyavāntarasaṃkhyāniveśanimittamastyeveti vācyam – ākāśasya pṛthaṅnirdeśena pañcabhirārabdhamahābhūtasamūhāsiddheḥ | ataḥ pañcajanā ityayaṃ samāso na samāhāraviṣayaḥ
api tu, ‘diksaṃkhye saṃjñāyā' miti saṃjñāviṣayaḥ
22.18
anyathā pañca pañcapūlya itivat pañca pañcajanya iti syāt | tataśca, ‘sapta saptarṣayo'malāḥ 3' itivat ‘pañca
pañcajanā' iti nirdeśa upapadyate
ke punaste pañcajanā ityāha, “prāṇādayo vākyaśeṣāt”| ‘prāṇasya
prāṇa' miti vākyaśeṣaśrutāḥ prāṇacakṣuśśrotrānnamanorūpāḥ pañcārthā avasīyante
nanvevaṃ kāṇvānāmannapāṭhābhāvāt kathaṃ pañcapañcajanapratītirityāha “jyotiṣaikeṣāmasatyanne”| ekeṣāṃ = kāṇvānāṃ pāṭhe asati anne, ‘taṃ devā jyotiṣāṃ
jyoti' riti prakramaśrutaṣaṣṭhyantajyotiśśabdādeva pañcajanaśabdittāni indriyāṇītyavasīyante | jyotiśśabdasyāpyarthanirṇāyakasāpekṣatvāt, pañcajanaśabdasyāpyarthaniṇīyakasāpekṣatvāt parasparākāṃkṣāvaśena pañcatvasaṃkhyāyuktāni prakāśakatayā jyotiśśabditānīndriyāṇyeva pañcajanā iti sthitam | prakṛtamanusarāmaḥ
22.19
manasaivānu draṣṭavyaṃ neha nānāsti kiñcana
mṛtyaoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati
Commentaries (1)
- Anubhūtiprakāśa — Mādhava, Sanskrit