Atharvavedabrahmana 14
Atharvavedabrāhmaṇa 14
- Language
- Sanskrit
Contents
- 14.16 — 1 part
14.1
om | tānvā etān sampātān viśvāmitraḥ prathamamapaśyat,
evā tvāmindra vajrinnatra yanna indraṃ jujuṣe yacca vaṣṭi kathāmahāmavṛdhat kasya hoturiti | tān viśvāmitreṇa dṛṣṭān vāmadevo asṛjata | sahe racāñcakre(1) viśvāmitro yān vāhaṃ sampātānadarśaṃ (2),
stānvāmadevo asṛjata | kāni tvaṃ hi sūktāni sampātāṃstatpratimān sṛjeyamiti | sa etāni sūktāni sampātāṃ
statpratimānanasṛjata, sadyo ha jāto vṛṣabhaḥ kanīna udu brahmāṇairatamavasyābhitaṣṭe (3) badodhayā manīṣāmiti viśvāmitraḥ
indraḥ pūrbhidātiraddāsamarkairya eka idavyaścarṣaṇīnāṃ yastigmaśṛṅgo
vṛṣabho na bhīma iti vasiṣṭhaḥ | imāmūṣupabhṛtiṃ sātayedhā
icchanti tvā somyāsaḥ sakhāyaḥ śvāsadaṅgirduhiturnṛmṇaśrāditi(4)
bharadvājaḥ | etairvai sampātaireta ṛṣaya imān lokān samapatan | tadyatsamapatan, tasmāt sampātāḥ, tat sampātānāṃ
sampātatvaṃ | tato vā etāṃ stron sampātān maitrāvaruṇo viparyyāsamaikaikamaharahaḥ śaṃsati, evā tvāmindra vajrinnatreti prathame'hni, yanna indro jujuṣe yacca vaṣṭoti dvitīye, kathāmahāmavṛdhat
kasya hoturiti tṛtīye | trīneva sampātān brāhmaṇācchaṃsī
viparyyāsamaikaikamaharahaḥ śaṃsati, indraḥ pūrbhidātiraddāsamarkairiti
prathame'hni, ya eka idavyaścarṣaṇīnāmiti dvitīye, yastigmaśṛṅgo
vṛṣabho na bhīma iti tṛtīye | trīneva sampātānacchāvāko
viparyāsamakaikamaharahaḥ śaṃsati, māmūṣaprabhṛtiṃ sātayedhā iti
prathame'hani, icchanti tvā somyāsaḥ sakhāya iti dvitīye, śāsadvahnirduhiturnapāṅgāditi(1) tṛtīye| tāni vā etāni nava trīṇi
cāharahaḥśasyāni| tāni dvādaśa bhavanti| dvādaśa ha vai māsāḥ
saṃvatsaraḥ, saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ, prajāpatiryajñaḥ, tat saṃvatsaraṃ prajāpatiṃ yajñamāpnoti| tasmin saṃvatsare prajāpatau yajñe aharahaḥ
pratitiṣṭhanto yanti, pratitiṣṭhante| idaṃ sarvamanupratitiṣṭhati| pratitiṣṭhati prajayā paśubhiḥ, ya evaṃ veda| tānyantareṇāvāpamāvaperan, anyūkhā(2) virājañcaturthe'hani, traipadīñca paṅktīḥ pañcame,
pārucchepo ṣaṣṭhetha yānyānyāni mahāstotrāyadṛṣṭvā̍nyāvaperan
14.2
ko adya naryo devakāma iti maitrāvaruṇaḥ| vanena vā yo̍nyadhāyi
cākanniti brāhmaṇācchaṃsī| āyāhyarvāṅupabandhureṣṭha ityacchāvākaḥ| etāni vā āvapanāni, etairevāvapanairhaivādya ṛṣayaśca
svargaṃ lokamāyan| tathaivaitadyajamānā etairevāvapanaiḥ svargaṃ
lokaṃ yanti| sadyo ha jāto vṛṣabhaḥ kanīna iti maitrāvaruṇaḥ
purastāt sampātānāmaharahaḥ śaṃsati| tadetat sūktaṃ, svargametena
sūktena devāśca ṛṣayaśca svargaṃ lokamāyan| tathaivaitadyajamānā
etenaiva sūktena svargaṃ lokaṃ yanti| tadvṛṣabhavat paśumadbhavati
paśūnāmāptyai| tatpañcarcaṃ bhavati, annaṃ vai paṅktiḥ, annādyasyāvarudhyai(3), ariṣṭairnaḥ pathibhiḥ pārayanviti svargatāyā evaitadaharahaḥ
śaṃsati| udu brahmāṇyairataśravasyeti brāhmaṇācchaꣲsī| brahmaṇv
detat sūktaṃ, samṛddhametena sūktena devāśca ṛṣayaśca svargaṃ lokamāyan| tathaivaitadyajamānā etenaiva sūktena svargaṃ lokaṃ yanti| tadu
vai ṣaḍarcaṃ, ṣaḍ vā ṛtavaḥ, ṛtūnāmāptyai| tadupariṣṭāt sampātānāmaharahaḥ śaṃsati| abhitaṣṭaṃ vadīdhayā manīṣāmityacchāvāko
aharahaḥ śaṃsati| abhivadati tasyai rūpamabhipriyāṇi marmṛśatparāṇīti, yānyeva parāṇyahāni, tāni priyāṇi, tānyeva tadbhimṛśanto yantyabhyārabhamāṇāḥ| paro vā asmāllokāt(1)
svargo lokaḥ, svargameva taṃ lokamabhimṛśanti| kavīṃ ṛcchāmi(2)
sandṛśe sumedhā iti, ye ha vā anena pūrve prītāste vai kavayaḥ,
tānyeva tadabhyabhivadati| yadu vai daśarcaṃ, daśa vai prāṇāḥ, prāṇāneva tadāpnoti prāṇānāṃ santatyai| yadu vai śadacaṃ, daśa vai puruṣe
prāṇāḥ, daśa svargā lokāḥ, prāṇāṃścaiva tat svargāṃśca lokānāpnoti
prāṇeṣu caivaitat svargeṣu ca lokeṣu pratitiṣṭhanto yanti| yadu vai
daśarcaṃ, daśākṣarā virāṭ, iyaṃ vai virāṭ, iyaṃ vai svargasya lokasya
pratiṣṭhā, tadetadasyāṃ pratiṣṭhāyāṃ pratiṣṭhāpayati| sasradindraṃ nirāhate, nendrādrūpāt pracavate, tadupariṣṭāt sampātānāmaharahaḥ
śaṃsati
14.3
kastamindra tvā vasuṃ marttavyo atasonāṃ kadrūkṛnvasyātaṃ(3)
iti kahantaḥ pragāthā aharahaḥ śaṃsati| eko vai prajāpatiḥ,
prajāpaterāptyai| yadeva kahantaḥ, tat svargasya lokasya rūpaṃ| yadeva
kahantaḥ, atho annaṃ vai kaṃ, atho annasyāvaruddhyai| yadeva(1)kahantaḥ,
atho sukhaṃ vai kaṃ, atho sukhasyāvaruddhyai| yadeva(2) kahantaḥ,
athāharaharvā ete, śāntānyahīnasūktānyupayuñjānā yanti, tāni
kahadbhiḥ pragāthaiḥ śamayanti| tānyebhyaḥ śāntānikāṃ bhavanti(3),
tānyetāñ śāntāni svargaṃ lokamabhivahanti| triṣṭubhaḥ sūktāḥ
pratipadaḥ śaṃseyuḥ, tā heke purastāt pragāthānāṃ śaṃsanti, dhāyyā
iti vadantastadu tathā na kuryāt| kṣatraṃ vai hotā, viśo hotrāśaṃsinaḥ, kṣatrasyaiva tadviṣaṃ pratyavrāminīṅkuryuḥ| pāvamānasya(4)
sanviṣṭubho mā imā(5) sūktaḥ pratipad ityevaṃ vidyāt, yathā vai
samudraṃ praplaveyuḥ, evaṃ haivaite praplavayante(6) ye saṃvatsaraṃ dvādaśāhaṃ
vopāsante, tadyathā mairāvatī nāvaṃ pārakāmāḥ samāroheyuḥ,
evaṃ haivaitāstriṣṭubhaḥ svargakāmāḥ samārohanti| na ha vā
etacchando gamayitvā svargaṃ lokamupāvarttante(7)| vīryyavantaṃ
saṃhitābhyo nadyāvahyīta, samānaṃ hi chandaḥ, atho'nye dhāyyā
karavāṇīti | yadenāḥ śaṃsanti(1), tat svargasya lokasya rūpaṃ
yaddevenāḥ śaṃsanti(2), indramevaitairnihvayante, yatha ṛṣabhaṃ(3) vāsitāyai
14.4
apaindra prāco maghavannamitrāniti, maitrāvaruṇaḥ purastāt sampaśatānāmaharahaḥ śaṃsati | apāpāco abhibhūte nudasvāpodīco
apa śūrā dharāca urau yathā tava śarman mademeti, abhayasya
rūpamabhayamiva hyanviccheti, brahmaṇā te brahmayujā yunajmīti,
brāhmaṇācchaṃ syetāmaharahaḥ śaṃsati | yuktavatīṃ yukta ivāhyahīnohīnasya rūpamuru no lokamanuneṣīti, acchāvāko 'harahaḥ śaṃsati
anuneṣotyeta ivāhyahīno'hīnasya rūpaṃ neṣīti satrāyaṇarūpa'
okaḥsārī haivaiṣāmindro bhavati, yathā gauḥ prajñātaṃ goṣṭhaṃ, yathā
ṛṣabhaṃ(4) vāsitāyāḥ, evaṃ haivaiṣāmindro yajñamāgacchanti(5)
na śūnaṃ yathāhonasya(6) paridadhyāt | kṣatriyo ha rāṣṭrādbhavate,
yo haiva paro bhavati, tamabhibhvahyati
14.5
athātohīnasya yuktiśca vimuktiśca vyantarikṣamatiradityahīnaṃ
yuṅkte | evedindramiti vimuñcati | nūnaṃ sā ta ityahīnaṃ yuṅkte
nūṣṭuta iti vimuñcati | eṣa ha vā ahīnaṃ tantumarhati, ya
enaṃ yoktañca vimoktañca veda, tasya haiṣaiva yuktireṣā vimuktiḥ
tadyat prathame'hani caturviṃśa ekākikobhiḥ paridadhyuḥ, prathama evāhani yajñaṃ saṃsthāpayeyurnāhīnakarmma kuryuḥ | atha yahahīnaḥ paridhānīyābhiḥ paridadhyuḥ, tadyathā yukto vimucyamānā utkṛtyeta, evaṃ
yajamānā utkṛtyeran, nāhīnakarma kuryuḥ | atha yadubhayobhiḥ
paridadhyuḥ, tadyathā dorghādhva upavimokaṃ yājyāḥ, tādṛk tat
samānībhiḥ paridadhyuḥ | tadāhuḥ, ekayā dvābhyāṃ vā stomamatiśaṃset, dīrdhāraṇyāni bhavanti, yatra bahvobhiḥ stomotiśasyate, atho kṣiprandevebhyo'nnāyaṃ samprayacchāmīti, aparimittābhiruttarayoḥ savanayoḥ | aparimito vai svargo lokaḥ, svargasya
lokasya samaṣṭyai | tadyathā abhiheṣate pipāsate kṣipraṃ prayacchet,
tādṛk tat samānībhiḥ paridadhyuḥ | santato haivaiṣāmārabdho
visrasto yajño bhavati, santatañcā vaṣaṭ kṛtyaṃ santatyai sandhoyate
prajayā paśubhiḥ, ya evaṃ veda
14.6
tadāhuḥ, kathaṃ hyakye hotaikasūkta ekokthā hotā dvisūktā
iṃti | asau vai hotā yo'sau tapati, sa vā eka eva, tasmādekasūktaḥ | sa yadidhyāto dvāvivā bhavati, teja eva maṇḍalaṃ bhā aparaṃ
śukramaparaṃ kṛṣṇaṃ, tasmāddvyukthaḥ | raśmayo vāva hotrāḥ, te vā
ekaikaṃ, tasmādekokthāḥ | tadyadekaikasya raśmedvai dvau varṇau bhavataḥ,
tasmād dvisūktāḥ | saṃvatsaro vāva hotā, sa vā eka eva, tasmādekasūktaḥ | tasya yad dvayānyahāni bhavanti, śautānyānyuṣṇānyanyāni, tasmāhu 'kthaḥ | ṛtavo vāva hotrāḥ, te vā ekaikaṃ, tasmādekokthāḥ | tadyadekaikasyattauṃ dvau dvau māsau bhavataḥ, tasmādvisūktāḥ
puruṣo vāva hotā, sa vā eka eva, tasmādekasūktaḥ | sa yatpuruṣo
bhavatyanyathaiva pratyaṅ bhavatyanyathā prāṅ(1), tasmād dvukthaḥ| aṅgāni
vāva hotā', tāni vā ekaikaṃ, tasmādekokthāḥ| taṃ yadekaikamaṅgaṃ
dyutirbhavati, tasmād dvisūktāḥ| tadāhuḥ, yad dvuktho hotaikasūkta ekokthā hotā dvisūktāḥ, kathaṃ tat samaṃ bhavati, yadeva dvidevatyābhiryajanti, atho yad dvisūktā hotā iti brūyāt, tadāhuḥ, ya
dagniṣṭoma eva sati yajñe he hoturukthe atiricyete, kathaṃ tato
hotrā na vyavacchidyanta iti| yadeva dvidevatyābhiryajanti, atho
yad dvisūktā hotā iti brūyāt, tadāhuḥ, yadagniṣṭoma eva sati
yajñe sarvā devatāḥ sarvāṇi chandāṃsyāpyāyayanti, atha katamena
chandasāyātayāmānyukthāni praṇayanti, kayā devatayeti| gāyatreṇa
chandasāgninā devatayeti brūyāt| devān ha yajñaṃ tanvānā asurarakṣāṃsyabhicerira yannaparvāṇi, yajñameṣāṃ haniṣyāmastṛtīyasavanaṃ prati
tṛtīyasavane ha yajñastvariṣṭo baliṣṭhaḥ prattanumeṣāṃ yajñaṃ haniṣyāma
iti| te varuṇaṃ dakṣiṇato'yojayan, madhyato bṛhaspatimuttarato
viṣṇuṃ| te'bruvan, ekaikāḥ smaḥ, nedamutsahāmaheti, stuno
dvitīyo yenedaṃ saha vyañjavāmahā iti| tānindro'bravīt, sarve
madvitīyā stheti| te sarvaṃ indraṃ dvitīyāḥ, tasmādaindrāvāruṇamaindrābārhaspatyamaindrāvaiṣṇavamanuśasyate| dvitīyavanto ha vā
etena smā bhavanti, dvitīyavanto manyate, ya evaṃ veda
14.7
āgneyīṣu maitrāvaruṇasyokthaṃ praṇayanti, vīryyaṃ vā agniḥ,
vīryeṇaivāsmai tat praṇayanti| aindrāvāruṇamanuśasyate, vīryaṃ
vā indraḥ, kṣatraṃ varuṇaḥ, paśava ukthāni, vīryeṇaiva tat kṣatreṇa
cobhayataḥ paśūn parigṛhlāti sthityā anapakrāntyai | aindrīṣu
brāhmaṇācchaṃsina ukthaṃ praṇayanti, vīryaṃ vā indraḥ vīryeṇaivāsmai tat
praṇayanti | aindrāvārhaspatyamanuśasyate, vīryaṃ vā indraḥ, brahma bṛhaspatiḥ, paśava ukthāni, voryeṇaiva tadbrahmaṇā cobhayataḥ paśūn
parigṛhlāti sthityā anapakrāntyai | aindrīṣvacchāvākasyokthaṃ
praṇayanti, vīryaṃ vā indraḥ, voryeṇaivāsmai tat praṇayanti | aindrāvaiṣṇavamanuśasyate, voryyaṃ vā indraḥ, yajño viṣṇuḥ, paśava ukthāni,
vīryeṇaiva tadyajñena cobhayataḥ paśūn parigṛhya kṣatrentataḥ pratiṣṭhāpayati | tasmādu kṣatriyo bhūyiṣṭhaṃ hi paśūnāmīśate yādhiṣṭhātā
pradātā, yasmai prattā vedā avaruddhāḥ, tānyetānyaindrāṇi | jāgatāni śaṃsanti, atho etairevesendraṃ tṛtīyasavanametairjāgataṃ savanaṃ,
dharāṇi ha vā asaitānyukthāni bhavanti, yannābhānidiṣṭo
vālakhilyo vṛṣākapiraiva yā marut, tasmāt tāni sārddhamevopeyuḥ, sārddhamidaṃ retaḥ siktaṃ samṛddhyaṃ, ekadhā prajanayāmeti
ye ha vā etāni nānūpeyuḥ, yathā retaḥ siktaṃ vimṛmyeta kumāraṃ
vā jātamaṅgaśo vibhajettādṛk tat | tasmātttāni sārddhamevopaiyuḥ
sārddhamidaṃ retaḥ siktaṃ samṛddhamekadhā prajanayāmeti | śilpāni
śaṃsati, yadevaśilpāni, eteṣāṃ vai śilpānāmanukṛtirihaṃ śilpamadhigamyate | hastī kaṃso vāso hiraṇyamaśvatarī rathaśilpaṃ, śilpaṃ
hāsya(1) samadhigamyate | ya evaṃ veda yadeva śilpāni śaṃsati,
tat svargasyalokasya rūpaṃ | yaddeva śilpāni, ātmasaṃskṛtirvai
śilpāmyātmānamevāsya tat saṃskurvvanti
14.8
nābhānediṣṭhaṃ śaṃsati, reto vai nābhānediṣṭhaḥ| reta evāsya tat
kalpayati| tadvetomiśraṃ bhavati, tmayā retaḥ maṅgama māno niṣiñcaditi(1),retamaḥ samṛddhyā eva| taṃ nārāśaṃ saṃgaṃsati(2),prajā vai
naraḥ, vāk śaṃsaḥ, prajāsu taddācaṃ dadhāti| tasmādimāḥ prajā
adantyo jāyante| taṃ haike purastāt pragāthānāṃ śaṃsanti, purastādāyatanā vāgiti vadante, upariṣṭādeke| upariṣṭadāyatanā
vāgiti vadanto madhya eva śaṃset, madhyāyatanā vā iyaṃ vāg, upariṣṭānnedīyasrauva taṃ hotā retobhūtaṃ śastvā maitrāvaruṇāya samprayacchati| etasya tvaṃ prāṇān kalpayati, bālakhilyāḥ śaṃsanti(3),
prāṇā vai bālakhilyāḥ, prāṇānevāsya tat kalpayati| tāvihṛtāḥ(4)
śaṃsati, vihṛtā(5) vai prāṇāḥ, prāṇenāpāno apānena vyānaḥ
sa pacchaḥ prathame sūkte viharati, ardharcaśo dvitīye, ṛkśastṛtīye
sa yat prathame sūkte viharati, vācaṃ caiva tanmanaśca viharati
yad dvitīye cakṣuścaiva, tacchrotraṃ ca viharati| yattṛtīye prāṇaṃ
caiva, tadātmānaṃ ca viharati| tadupāsau viharet, kāmaḥ, anye tu
vai pragāthāḥ kalpayanteti(6) marma sameva viharet| tathā vai pragāthāḥ
kalpayante(7)| yaddevātimarma, tat svargasya lokasya rūpaṃ| yaddevātimarśaṃ, ātmā vai bṛhatī, prāṇāḥ satobṛhatī, sa bṛhatīmaśaṃsot | sa ātmātha satobṛhatīṃ(1), te prāṇā atha bṛhatīmatha satobṛhatīṃ, tadātmānaṃ prāṇaiḥ paridṛḍhanveti(2) | yadvevātimarśaḥ, ātmā vai bṛhatī, prajāḥ satobṛhatī, sa bṛhatīmaśaṃsot
sa ātmātha satobṛhatīṃ, te prajā atha bṛhatīmatha satobṛhatīṃ,
tadātmānaṃ prajayā paridṛḍhanveti | yaddevātimarśaṃ(3), ātmā vai
bṛhatī, paśavaḥ satobṛhatī, sa bṛhatīmaśaṃsot | sa ātmātha
satobṛhatīṃ, te paśavotha bṛhatīṃ, atha satobṛhatīṃ, tadātmānaṃ
paśubhiḥ paridṛḍhanveti | ∙ tasya maitrāvaruṇaḥ prāṇān kalpayitvā
brāhmaṇācchaṃsine samprayacchati | etasya tvaṃ prajanayeti, sukīrttiṃ
śaṃsati, devayonirve sukīrttiḥ, tadyajñiyāyāṃ devayonyāṃ yajamānaṃ
prajanayeti | vṛṣākapiṃ śaṃsati, ātmā vai vṛṣākapiḥ, ātmānamevāsya tat kalpayati | tanyūnūṃkha(4) iti, annaṃ vai nyūṅkhaḥ(5),
annādyamevāsmai tat samprayacchati, yathā kumārāya jātāya stanaṃ
sa pāṅkto bhavati, pāṅkto hyayaṃ puruṣaḥ pañcadhā vihitaḥ, lomāni
tvagasthimajjāmastiṣkaṃ | sa yāvāneva puruṣastāvantaṃ yajamānaṃ
saṃskṛtyācchāvākāya samprayacchati | etasya tvaṃ pratiṣṭhāṃ kalpaya,
ityeva yā marutaṃ śaṃsati, pratiṣṭhā vā eva, yā marut, pratiṣṭhāyā
evainamantaḥ pratiṣṭhāpayati| yājyayā yajati, annaṃ vai yājyā,
gannādyamevāsmai tat prayacchati
14.6-2
tāni vā etāni sahacaraṇītyācakṣate, yannābhānediṣṭho
bālakhilyaḥ| vṛṣākapiratha yā marutvāni saha vā śaṃset saha vā
na śaṃset| yadeṣāmantaroyāt(1) tadyajamānasyāntararīyāt| yadi
nābhānediṣṭhaṃ retosyāntaroyāt,yadi bālakhilyāḥ prāṇānasyāntarauyāt, yadi vṛṣākapimātmānamasyāntaroyāt, yadeva yā(2) marutaṃ,
pratiṣṭhā vā eva yā marut, pratiṣṭhāyā evainanta'pnāvayet| daivyāśca
manuṣyāśca tāni saha vā śaṃset, saha vā na śaṃset sa ha buḍila(3)
āśvitarā sthurviśvajito hotā sadaukṣāñcakre (4), eteṣāṃ vā eṣāṃ
śilpānāṃ viśvajiti sāṃvatsarike he hoturukthe mādhyandinamabhi
pracyavete| hantāhamicchameva yā marutaṃ śasyānīti, taṅa tathā
śasyayāñcakre| taḍa tathā śasyamāne gośru ājagāma| sa
hovāca, hotaḥ kathā te(5) śastaṃ vicakraṃ plavata iti, kiṃ hyabhūyadityeva yā marudayamuttarataḥ śasyata iti| sa hovāca, indro vai
mādhyandinaḥ, kathendraṃ mādhyandināntyanokamoti, nendraṃ mādhyandināntyanoṣāmiti(6)| sa hovāca, kunṭāsvidam mādhyandinaṃ,
sātijāgataṃ vāti, jāgataṃ vā sa u māruto mevaṃ(1) saṃsṛṣṭeti
sa hovāca, aramācchāvākenvayāsminnanuśāsanamauṣe | sa hovāca,
indramiśra viṣṇvā̍nyaṅgāni(2) śaṃsati, atha tvaṃ hoturupariṣṭādraudriyā
dhāyyā, yā purastānmārutasya sūktasyāpyastṛdhā iti(3) | tatheti
tadapyetarhi tathaiva śasyate, yathā ṣaṣṭhe pṛṣṭyāhani(4)| kalpata eva(5)
yajñaḥ, kalpate yajamānasya prajāpatiḥ, kathamatrāśasta eva nābhānediṣṭo bhavati ! atha bālakhilyāḥ śaṃsati, reto vā agretha prāṇā
evaṃ brāhmaṇācchaṃsyaśasta eva nābhānediṣṭo bhavati | atha vṛṣākapiṃ śaṃsati, reto vā agrethātmā, kathamatra yajamānasya prajāpatiḥ,
kathaṃ prāṇā avaruddhā bhavantīti | yajamānaṃ vā etena sarveṇa
yajñakratunā saṃskurvanti, sa yathā garbho yonyāmantarevasambhavacchete,
na ha vai sakṛdevā(6) agre sarvaṃ sambhavati, ekaikaṃ vāṅgaṃ sambhavati
sarvāṇi cetsamānehani kriyeran, kalpayata eva yajñaḥ, kalpate
yajamānasya prajāpatiḥ | atha haiva eva yā marutaṃ hotā
śaṃset, tasyāsya pratiṣṭhā, tasyā evainamantataḥ pratiṣṭhāpayati
pratiṣṭhāpayati
14.10
devakṣetraṃ vai ṣaṣṭhamahaḥ | devakṣetraṃ vā eta āgacchanti, ye ṣaṣṭhamaharāgacchanti | na vai devā anyonyasya gṛhe vasanti, narttu ṛto
gṛhe vasatītyāhuḥ, tadyathāyathamṛtvija ṛtuyājān yajantṝsampadāyam,
tadyadṛtn kalpayati, yathāyathaṃ janitā | tadāhuḥ, narttapraiṣo preṣyeyurnerttupraiṣo vaṣaṭ kuryuḥ, vāgvā ṛtupreṣā(1), āpyāyate vai vāk ṣaṣṭhe'hanīti | yadṛtpraiṣo preṣyeyuḥ, yadṛtpraiṣaurvaṣaṭ kuryuḥ, vācameva tadāptāṃ
śāntāmṛktavatīṃ vaharāvaṇīmutsṛjeyuḥ, acyutādyajñasya caveran, yajñān
prāṇān prajāyāḥ paśubhyo jihmāyeyuḥ, tasmādṛgmebhya eva preṣitavyamṛgmebhyodhiṣaṣaṭkṛtyaṃ | tanna vācamāptāṃ śāntāmṛktāvatīṃ vaharāvaṇīmutsṛjanti, nācyutādyajñasya caveran, yajñān prāṇān prajāyāḥ,
paśubhyo jihmāyanti | pārucchepīrupadadhati, dvayoḥ savanayoḥ purastāt prasthitayājyānāṃ | rohitaṃ vai nāmaitacchandaḥ, yat pārucchepaṃ
etena ha vā indraḥ sapta svargāṃllokānārohat | ārohanti saptasvargāṃllokān, ya evaṃ veda | tadāhuḥ, yatpañcapada eva pañcamasyānho
rūpaṃ, ṣaṭpadāt ṣaṣṭhasya, atha kasmāt saptapadāt ṣaṣṭhe'hani śasyanta
iti | ṣaḍbhireva padaiḥ ṣaṣṭhamaharaharvāpnuvanti, vicchidye vai tadahaḥ,
yat saptamaṃ | tadeva saptamena padenābhyāruhya vasanti, santatyaistva
hairavyavacchinnairyanti, ya evaṃ vidvāṃsa upayanti
14.11
devāsurā vā eṣu lokeṣu samayatanta | te devā ṣaṣṭhenānhā
ebhyo lokebhyo'surān parāṇudanta | teṣāṃ yānyantarhastāni(2)
vamūnyāsan, tānādāyan(1) samudra prāruṣyanta | teṣāṃ vai devā(2)
anuhāyaitenaiva cchandasā antarhastāni vasūnyādadata | tadevaitat
padaṃ, punaḥpadaṃ | sa vāṃ kuśa ākuñcanāyādviṣato vasu(3) datte,
nirevainamebhyaḥ sarvebhyo lokebhyo nudate, ya evaṃ veda | dyaurvai
devatāḥ ṣaṣṭhamaharvahati, trayastriṃśastomo raivataṃ sāmāticchandacchando(4) yathādaivatamanena(5) yathāstomaṃ yathāsāma yathāchandaḥ
samṛddhoti, ya evaṃ veda | yadvai samānodarkaṃ, tat ṣaṣṭhasyānho rūpaṃ
yadyeva prathamamahaḥ, taduttamamahaḥ, tadevaitat padaṃ | punaryat ṣaṣṭhaṃ,
yadaśvavadyadrathavadyat punarāvṛttaṃ, yat punarnihastaṃ, yadantarūpaṃ, yadasau
lokobhyuditaḥ, yannābhānediṣṭaṃ, yat prāruccheyaṃ, yannārāśaṃsaṃ,
yad dvepadā, yat saptapadā, yat kṛtaṃ, yadaivataṃ, tattṛtīyasyānho
rūpaṃ | etāni vai ṣaṣṭhasyānho rūpāṇi chandasām ha ṣaṣṭhenānhāktānāṃ raso ninejat, taṃ prajāpatirudānae nārāśaṃsyā
gāyatryā raibhyā viṣṭubhā pārikṣityā jagatyā gāthayā anuṣṭubhā
etāni vai chandāṃsi ṣaṣṭhehani śastāni bhavanti ayātayāmāni,
chandasāmeva tat sarasatayā ayātayāmatāyai | sarasāni hāsya
chandāṃsi ṣaṣṭhe hani śastāni bhavanti, sarasaiḥ chandobhiriṣṭaṃ bhavati,
sarasaiḥ chandobhiryajñaṃ tanute, ya evaṃ veda
14.12
atha yad dvaipadau stotriyānurūpau bhavataḥ, imā nu kaṃ bhuvanāsīṣadhāmeti | dvipādvai puruṣaḥ, dvipratiṣṭhaḥ (1) puruṣaḥ, puruṣo vai yajñaḥ,
tasmād dvepadau stotriyānurūpau bhavataḥ | atha sukorttiṃ śaꣲsati,
apendra prāco maghavannamitrāniti | devayonirvai sukorttiḥ, sa ya
evametāṃ devayomyāṃ sukīrttiṃ vedakorttiṃ pratiṣṭhāpayati, bhūtānāṃ
korttimān svarge loke pratitiṣṭhati | pratitiṣṭhati prajayā paśubhiḥ,
ya evaṃ veda | atha vṛṣākapiṃ śaṃsati, viddi sotorasṛkṣateti
ādityovai vṛṣākapiḥ, tyyat kampayamāno (2) reto varṣati, tasmādvṛṣākapiḥ, taddṛṣākapervṛṣākapitvaṃ kapirikhavai sarveṣu lokeṣu bhāti,
ya evaṃ veda | tasya tṛtīyeṣu pādeṣvādyantayonyaṃ khaninardau (3)
karoti, annaṃ vainyūṅkhaḥ, balaṃ (4) ninardaḥ, annādyamevāsmai tad bale
nidadhāti | atha kuntāpaṃ śaṃsati, kuyaṃ ha vai nāma kutsitaṃ bhavati,
tadyattapati, tasmāt kuntāpāḥ, tat kuntāpānāṃ kuntāpatvaṃ | tapyantesmai (5) kuryāditi tamakuyaḥ svarge loke pratitiṣṭhati | pratitiṣṭhati
prajayā paśubhiḥ, ya evaṃ veda | tasya caturdaśaprathamā (6) bhavanti, idaṃ
janā upaśruteti | tāḥ pragāthaṃ śaṃsati, yathā vṛṣākapiṃ vārṣarūpaṃ
hi vṛṣākapemtanyāyamityeva | atha raibhoḥ śaṃsati, vacasva rebhavacasveti | rebhanto vai devāsa ṛṣayaśca svargam̐ lokamāyan, tathaivaitadyajamānā rebhanta eva svargaṃ lokaṃ yanti, tāḥ pragrāhamityeva
atha pārikṣitoḥ śaṃsati, rājño viśvajanīnasyeti | saṃvatsaro vai
parikṣit, saṃvatsaro hīdaṃ sarvaṃ pariciyatauti | atho khalvāhuḥ,
agnirve parikṣit agnihīṃ daṃ sarvaṃ pariciyatauti | atho khalvā
huḥ, gāthā evaitāḥ kāravyā rājñaḥ parikṣita iti | sa nastadyathā
kuryāt, yathākuryāt(1), gāthā evaitāsya śastābhavanti | yadyu vai
gāthā agnereva(2) gāthāḥ saṃvatsarasya veti brūyāt, yadyu vai mantrognereva mantraḥ saṃvatsarasya veti brūyāt, tāḥ pragrāhamityeva | atha
kāravyāḥ śaṃsati, indraḥ kārumabūbudhaditi | yadeva devāḥ kalyāṇaṃ
karma kurvaṃstat kāravyābhiravāpnuvan, tathaivaitat yajamānāḥ
yadeva devāḥ kalyāṇaṃ karma kurvanti, tat kāravyābhiravāpnuvanti,
tāḥ pragrāhamityeva | atha diśāṃ klṛptoḥ, pūrvaṃ śastvā yaḥ sabheyo
vidathya iti | janakalpā uttarāḥ śaṃsati, yonāktāco anabhyakta
iti, ṛtavo vai diśaḥ prajananaḥ, tadyadi śāṅklṛptoḥ pūrvaṃ
śastvā yaḥ sabheyo vidathya iti janakalpā uttarāḥ śaṃsati,
ṛtūneva tat kalpayati, ṛtuṣu pratiṣṭhāpayati | pratiṣṭhantīridaṃ
sarvamanupratiṣṭhati(3) | pratitiṣṭhati prajayā paśubhiḥ, ya evaṃ veda
tā ardharcaśaḥ śaṃsati, pratiṣṭhityā eva | athendragāthāḥ śaṃsati,
yadindrodo daśarātra iti | indragāthābhirha vai devā asurānājñāyāyainānanvayan, tathaivaitat yajamānā indragāthābhirevāpriyaṃ
bhrātṛvyamāgāyāthainamatiyanti, tāmardharcaśaḥ śaṃsati, pratiṣṭhityai
eva
14.13
athaitaśapralāpaṃ śaṃsati, etā aśvā āplavanta iti | aitaśo
ha muniryyajñasyāyurdadarśa | sa ha puttrānuvāca, puttrakā yajñasyāyurabhidadṛśaṃstadabhilapiṣyāmi mā mā dṛptaṃ (1) manyadhvamiti | tatheti
tadabhilalāpa | tasya ha ityagniretaśāyano jyeṣṭhaḥ putrobhidrutya
mukhamapi jagrāha, muvaṃ, dṛpto naḥ piteti | sa hovāca, dhik tvā
jālmāparasya pāpiṣṭhānte prajāṅkariṣyāmīti | yo me mukhaṃ prāgrahīṣyo yadi jālma me mukhaṃ prāgrahīṣyaḥ (2), śatāyuṣaṃ gāmakariṣyaṃ sahasrāyuṣaṃ puruṣamiti | tasmādabhyagnaya aitaśāyanā ājāneyāḥ santaḥ
pāpiṣṭhāmanyeṣāṃ balihṛtaḥ (3) pitāyacchaṃ tāḥ svena prajāpatinā
svayā devatayā | yadaitaśaḥ pralāpaḥ, tat svargasya lokasya rūpaṃ
yadvevaitaśaḥ pralāpaḥ, yātayāmā vā cittiḥ, aitaśaitaśaḥ pralāpo
yātayāmā me yajñaḥ sadaciti me yajñosaditi | taṃ vā aitaśaitaśapralāpaṃ śaṃsati, padāvagrāhantāsāmuttamena padena praṇauti, yathā
nividaḥ | atha pravalhikāḥ pūrvvaśastvā vitatau kiraṇau dvāviti
pratirādhānuttarāḥ śaṃsati, bhṛgillabhigata iti pravalhikābhihaṃ vai devā asurāṇāṃ rasāmnavalhayuḥ | tadyathābhirha vai devā asurāṇāṃ
rasāṃ pravavalhuḥ, tasmāt pravahlikāḥ, tat pravahlikānāṃ pravahlikatvam| tā vai pratirādhaiḥ pratyarārddhavan | tadyat pratirādhaiḥ pratyarārddhavan, tasmāt pratirādhāḥ, tat pratirādhānāṃ pratirādhatvaṃ | pravalrhikābhireva dviṣatāṃ bhrātṛvyāṇāṃ rasāṃ pravahlikāstā vai pratirādhaiḥ
pratirāpnuvanti, tāḥ pragrāhamityeva | athājijñāsenyāḥ(1) śaṃsati,
iheccha prāgapāgudagadharāgiti | ājijñāsenyābhirha vai devā
asurānājñāya athainānanyāyan, tathaivaitadyajamānā ajijñāsenyābhirevāpriyaṃ bhrātṛvyabhāgayāthainamatiyanti | tā ardharcaśaḥ śaṃsati,
pratiṣṭhityā eva | athātivādaṃ śaṃsati, vo3me devā akrāṃsateti
strīrvā ativādastamekacaṃ (2) śaṃsati, ekastā vai strīstāṃ vai
virebhaṃ(3) śaṃsati, virebhaiḥ(4) striyaṃ puruṣo vahatīti | tāmardharcaśaḥ śaṃsati, pratiṣṭhityai eva
14.14
athādityāsvāṅgirasīya śaṃsati, ādityāha jaritaraṅgirobhyodakṣiṇāmanayanniti | taddevanoyamityācakṣate (5) | ādityāśca ha vā
āṅgirasaśca svarge loke'spardhanta, vayaṃ pūrve svareṣyāmo vayaṃ pūrvaṃ iti
te hāṅgirasaḥ śvaḥsutyāṃ dadṛśuḥ | te hāgniramṛcuḥ, parehyādityebhyaḥ
śvaḥsutyāṃ prabrūhīti | athādityā adyasutyāndadṛśuḥ, tehāgmiramūcuḥ,
adyasutyāsmākaṃ teṣāṃ naskhaṃ hotāsodupamaskhāmiti | sa etyāgniruvāca, athādityāḥ adyasutyāmīccante, kaṃ vo hotāramavocan, vāhvayante,1) yuṣmākaṃ vayamiti | te(2) hāṅgiramasakrudhuḥ(3),
mā tvaṃ gamo nu vayamiti| netihāgniruvāca, aninyā vai māhvayante
kilviṣaṃ hi tayoninyasya havanna dūti | tasmādatidūramasalpamiti, yajamānasya havamiyā devāḥ | kilviṣaṃ hi tayoninyasya
havaleti | tān hādityānaṅgiraso yājayāñcakruḥ, tebhyo hīmāṃ
pṛthivīṃ dakṣiṇāṃ ninyuḥ, taṃ ha na pratijagṭahuḥ| sā hīyaṃ, nivṛttobhayataḥśorṇī (4) dakṣiṇā śucāviddhā śocamānā vyacaran kupitāḥ,
mā naḥ pratigṭahoṣuriti | tasmā etā niradauryyante (5), ya ete
pratarā adhigamyante | tasmānnivṛttadakṣiṇāṃ nopākuryyāt(6) naināṃ
prasṛjenneddakṣiṇāṃ pramṭaṇajānīti | tasmādya evāsya samānajanmā
bhrātṛvyaḥ syādṛguṅgayuḥ, tasmā enāṃ dadyāt | tannaḥ parācī (7)
dakṣiṇā viṣṇakti, dviṣati bhrātṛvyentataḥ śucaṃ pratiṣṭhāpayati
yo'sau tapati sa vai śaṃrūti, ādityā ha jaritaraṅgirobhyo daciśāmanayan tāṃ ha jaritaḥ pratyāyanniti, na homāṃ pṛthivīṃ pratyāyaṃstāmu ha jaritaḥ pratyāyanniti, pratihiteṣu māyaṃstāṃ ha jaritarmaḥ pratyagṛbhṇanniti, na homāṃ pṛthivīṃ pratyagṛbhṇaṃstāmu ha
jaritarmaḥ pratyagṛbhṇanniti, pragdṛśyāditya magṛbhṇan na hānetarasanna vicetanānoti| eṣa ha vā anrhāṃ vicetā, yo'sau
tapati| sa vai śaṃsati, yajñānetarasaṃ na purogavāma iti| eṣa ha
vai yajñasya purogavo, yaddakṣiṇā yathārcāmaḥ svastabhitiretadantetyeṣa
eveśvara unnetuā| uta śveta āśuṣa lā utopadyābhiryyaviṣṭhaḥ(1)
utemāśrumā naḥ(2) pipartītyeṣa eva śveta eṣa śiṣupatyeṣa(3) utopadyābhiryyaviṣṭhaḥ(1) utemāśrumānaṃ piparttīti, ādityā rudrā vasavaste nṛtaḥ(4)idaṃ rādhaḥ pratigṛhṇītāṅgiraḥ| idaṃ rādho vibhuḥ prabhuridaṃ rādho bṛhatapṛthuḥ| devā dadatvāṃmurantaho astu sucetanaṃ
yuṣmā' astu dive dive pratyeva gṛbhāyateti(5)| tadyadādityāścāṅgirasośca śaṃsati, svargatāyā evaitadaharahaḥ śaṃsati, yathā
nividotha bhūtecchandaḥ śaṃsati, tvamindra garma riṇetome(6) vai
lokā bhūtecchando'surān ha vai devā annaṃ secire| bhūtena bhūtena
jighāṃsantastitīrṣamāṇāṃstānime devāḥ sarvebhyo bhūtebhyocchādayan
tadyadetānnime devāḥ sarvebhyo bhūtebhyo'cchādayan, tasmādbhūtecchandastadbhūtecchandāṃ bhūtecchandatvaṃ | chādayanti ha vāparamime lokāḥ sarvebhyo
bhūtebhyo niraghnan | sarvebhyo bhūtebhyaśchandate, ya evaṃ veda
14.15
athāha nasyāḥ śaṃsati, yadasyā aṃhu bhedyā ityāha, na svāhāidaṃ sarvaṃ prajātamāha, na svāhā etadadhiprajāyatesyaiva sarvasyāsyai
prajātyai | tā vai ṣaṭ śaṃset, ṣaḍvā ṛtavaḥ, ṛtavaḥ pitaraḥ, pitaraḥ
prajāpatiḥ, prajāpatirāha, na syāt tādṛśaṃ śaṃsediti | śāmbavyasya
vacaḥ, daśākṣarā virāḍ, vairājo yajñaḥ, tadgarbhā upajoṣanti
śrīrvai virāḍ, yaśonnādyaṃ, śriyameva tadvirājaṃ yaśasyannādye pratiṣṭhāpayati | pratiṣṭhantīridaṃ sarvamanu pratitiṣṭhati | pratitiṣṭhati
prajayā paśubhiḥ, ya evaṃ veda | tisraḥ śaṃsediti vātsyaḥ | trihavai retaḥ siktaṃ sambhavatyāṇḍamalpaṃ jarāyusvihat pratyathaṃ, mātā
pitā yajjāyate, tat tṛtīyaṃ, abhūtodyamevaitat, yaccaturthī śaṃset
sarvā eva ṣoḍaśa śaṃsediti haike | kāmātī vai retaḥ(1) siñcati,
retaḥ saktāḥ prajāḥ prajāyante, prajānāṃ prajananāya | prajāvān
prajanayiṣṇurbhavati, prajātyai prajāyate prajayā paśubhiḥ, ya ā
veda
14.16
atha dādhikrīṃ śaṃsati, dadhikrāvṇo akāriṣamiti(2)| 'ta
uttarāḥ pāvamānīḥ śaṃsati, sutāso madhumattamā iti | annaṃ
dadhikrā, pavitraṃ pāvamānyaḥ, tadu haike pāvamānībhireva pūrvaṃ śa
tata uttarā dādhikrīṃ śaṃsati | iyaṃ vāgannādyā, yaḥ pavata ..
vadantastadu tathā na kuryyāt, upanaśyati ha vāgaprajāyatau | sa
dādhikrīmiva pūrvaṃ śastvā tata uttarāḥ pāvamānīḥ śaṃsati
tadyadādhikrīṃ śaṃsati, iyaṃ vāgāh, nasyāṃ vācamavādīt, taddevapavitreṇaiva vācaṃ punīte | sa vā anuṣṭup(1) bhavati | vāgvā anuṣṭup, tat svenaiva chandasāṃ vācaṃ punīte | tāmarḍarcaśaḥ(2) śaṃsati,
pratiṣṭhityā eva | atha pāvamānīḥ śaṃsati, pavitraṃ vai pāvamānyaḥ,
iyaṃ vāgāha nasyāṃ vācamavādīt, tatpāvamānībhireva vācaṃ punīte
tāḥ sarvvā anuṣṭubho bhavanti, vāgvā anuṣṭup, tatsvenaiva chandasāṃ
vācaṃ punīte | tā arddharcaśaḥ śaṃsati, pratiṣṭhityā eva ava drapso
aṃśumatomatiṣṭhaditi | etaṃ tṛcamaindrāvārhaspatyaṃ sūktaṃ śaṃsati
atha haitadusṛṣṭaṃ, tadyadetaṃ tṛcamaindrābārhaspatyamanyaṃ tṛcamaindrājāgataṃ
śaṃsati, savanadhāraṇamidaṃ gulmāha iti vadantastadu tathā na
kuryyāt | triṣṭubhāyatanā vā iyaṃ vāk eṣāṃ hotrakāṇāṃ, yadendrābārhaspatyā tṛttīyasavane | tadyadetaṃ tṛcamaindrāvārhaspatyamanyaṃ
tṛcamaindrājāgataṃ śaṃsati, sva evainaṃ tadāyatane prīṇāti, svayonayoḥ kāmaṃ nityameva paridadhyāt, kāmaṃ tṛcasyottamayā
āhuḥ, saṃśaṃset ṣaṣṭhe'hani na saṃśaṃset, kathamanveṣvahaḥsu saṃśaṃsīta
thamatra na saṃśaṃsetīti | atho khalvāhuḥ, naiva saṃśaṃset, svargo vai
kaḥ, ṣaṣṭhamahassramā ye vai svarge lokaḥ kaścidvai svarge loke śamayati | tasmānna saṃśaṃmati | yadeva na saṃśaṃsati, tat svargasya
kasya rūpaṃ | yaddevenāḥ saṃśaṃsati, yannābhānediṣṭe bālakhilyo
vṛṣākapireva yā marut| etāni vā atrokthāni bhavanti
tasmānna śaṃsati| aindro vṛṣākapiḥ sarvāṇi chandāṃsyetaśaḥpralāpa
upāpno yadaindrāvārhaspatyā tṛtīyasavane, tadyadetaṃ tṛcamaindrāvārhaspatyaṃ sūktaṃ śaṃsati, aindrāvārhaspatyā paridhānīyā viśo adevorabhyācarantīriti| aparajanā ha vai viśo adevoḥ, na hyasyāparajanaṃ bhayaṃ bhavati, śāntāḥ prajāḥ kṣumāḥ sahante, yatnaivaṃvidaṃ
śaṃsati yatnaivaṃvidaṃ śaṃsatīti brāhmaṇam
14.16.p1
ityatharvavedottaragopathabrāhmaṇasya ṣaṣṭhaḥ prapāṭhakaḥ
Linked texts (5)
- Gopathabrāhmaṇa (ed. Gaastra 1919) — Sanskrit
- Aitareyabrāhmaṇa — Mahidāsa Aitareya, Sanskrit
- Vaitānaśrautasūtra — Sanskrit
- Kauṣītakibrāhmaṇa — Kauṣītaki, Sanskrit
- Ṣaṣṭhapañcikā — Sanskrit