Atharvavedabrahmana (Atharvavedabrāhmaṇa)
अथर्ववेदब्राह्मण
- Language
- Sanskrit
- Date
- 1000–400 BCE
- Author
- Brahmā
- Extent
- 271 passages, 22,828 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · The Gopatha Brahmana Of The Atharva Veda; ed. Rajendralala Mitra, Harachandra Vidyabhushana; Bibliotheca… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
- 1 — 11 parts
- 2 — 26 parts
- 3 atha dvitīyaḥ prapāṭhakaḥ — 2 parts
- 4 — 16 parts
- 5 — 6 parts
- 6 atha tṛtīyaḥ prapāṭhakaḥ — 23 parts
- 7 atha caturthaḥ prapāṭhakaḥ — 25 parts
- 8 — 25 parts
- 9 — 26 parts
- 10 — 1 part
- 11 atha dvitīyaḥ prapāṭhakaḥ — 24 parts
- 12 — 45 parts
- 13 atha pañcamaprapāṭhakaḥ — 16 parts
- 14 — 16 parts
- 15 — 1 part
Text
1.2
sa bhūyo'śrāmyad bhūyo'tapyat bhūya ātmānaṃ samatapattasya śrāntasya
taptasya santaptasya sarvebhyo romagartebhyaḥ pṛthak svedadhārāḥ prāsyandanta | (6) tābhiranandat, tadabravodābhirvā ahamidaṃ sarvaṃ dhārayiṣyāmi yadidaṃ kiñcābhirvā ahamidaṃ sarvaṃ janayiṣyāmi yadidaṃ
kiñcābhirvā ahamidaṃ sarvamāpsyāmi yadidaṃ kiñceti | tathadabravodābhirvā ahamidaṃ sarvaṃ dhārayiṣyāmi yadidaṃ kiñceti, tasmāt
dhārā abhavaṃ (1) staddhārāṇāṃ dhārātvaṃ yaccāsu dhriyate | tathadabravodābhirvā ahamidaṃ sarvaṃ janayiṣyāmi yadidaṃ kiñceti, tasmājjāyā
abhavaṃstajjāyānāṃ jāyātvaṃ yaccāsu puruṣo jāyate, yacca putraḥ punnāmanarakamanekaśatatāraṃ tasmāt trāti putrastat putrasya putratvaṃ
tathadabravodābhirvā ahamidaṃ sarvamāpsyāmi yadidaṃ kiñceti,
tasmādāpo abhavaṃstadapāmapnamāpnoti vai sa sarvān kāmān yān
kāmayate
1.3
tā apaḥ sṛṣṭvā'nvaikṣata, tāsu svāṃ chāyāmapaśyat(2)tāmasyekṣamāṇasya svayaṃ reto'skandattadapsu pratyatiṣṭhat tāstataivābhyaśrāmyadabhyatapat, samatapat, tāḥ śrāntāstaptāḥ santaptāḥ sārddhameva retasā dvaidhamabhavaṃ(3) stāsāmanyā anyatarā atilavaṇā apeyā asvādagrastā
aśāntā retaḥ samudraṃ htvā'tiṣṭhannathetarāḥ peyāḥ svādvyaḥ śāntāstāstataivābhyaśrāmyadabhyatapat, samatapat, tābhyaḥ śrāntābhyastaptābhyaḥ
santaptābhyo yadreta āsīttadbhṛjyata, yadbhṛjyata tasmād bhṛguḥ
samabhavat, tad bhṛgo bhṛṃgutvaṃ bhṛguriva vai sa sarveṣu lokeṣu bhāti
ya evaṃ veda
1.4-2
sa bhṛgu sṛṣṭo'ntaradhīyata, sa bhṛguḥ sṛṣṭaḥ prāṅejattataṃ vāganvavadadvāyo vāyo dūti, sannāvarttata, sa daciṇāṃ diśamejattataṃ vāganvavadat
mātariśvan mātariśvanniti, sa nyavarttata(1) sa pratīcīṃ diśamejattataṃ
vāganvavadat pavamānaḥ pavamāna dūti, sa nyavarttata(2) sa udīcīndiśamejattataṃ vāganvavadadvāta vāteti,tamabravīdanvavidāmaha dūti, mahītyathārvāṅnemaitāsvevāpsvinviccheti(3) tadyadabravodathārvāṅnemaitāsvevāpsvanviccheti(4) tadatharvā'bhavat, tadatharvaṇo'tharvatvaṃ (5) | tasya ha vā
etasya bhagavato'tharvaṇa ṛṣeryathaiva brahmaṇo lomāni yathā'ṅgāni yathā
prāṇa evamevāsya sarva ātmā samabhavattamatharvāṇaṃ brahmā'bravīt
prajāpateḥ prajāḥ sṛṣṭvā pālayasveti | tadyadabravīt prajāpateḥ prajāḥ
sṛṣṭvā pālayasveti, tasmāt prajāpatirabhavat, tat prajāpateḥ prajāpatitvamatharvā vai prajāpatiḥ, prajāpatiriva vai sa sarveṣu lokeṣu
bhāti ya evaṃ veda
1.5
tamatharvāṇamṛṣimabhyaśrāmyadabhyatapat, samatapattasyācchrāntātaptāt
santaptāt daśartayānatharvaṇa ṛṣīniramimataikārthān dvadyaṃstṛcāṃścaturṛcān pañcarcon ṣaḍarcon saptaconaṣṭarcānnavarcāndaśarcāniti | tāmatharvvaṇa ṛṣīnabhyaśrāmyadabhyatapantlamatapat, tebhyaḥ śrāntebhyastaptebhyaḥ
santaptebhyo daśatayānārtharvvāṇānārṣeyāniramimataikādaśān dvādaśāṃstrayodaśāṃścaturddaśān pañcadaśān ṣoḍaśān saptadaśānaṣṭādaśānnavadaśān viṃśāniti | tānatharvvaṇa ṛṣonātharvvaṇānārṣeyānabhyaśrāmyadabhyatapat samatapat tebhyaḥ śrāntebhyastaptebhyaḥ santaptebhyo yān
mantrānapaśyat sa ātharvvaṇo vedo'bhavattanmātharvvaṇaṃ vedamabhyaśrāmyadabhyatapatsamatapattasyācchrāntāt taptāt santaptādomiti mana evorddhamacaramudaṃkrāmat, sa ya icchetsarvvairaitairatharvvabhiścātharvvaṇaiśca kurvīyetyetayaiva taṃ mahāvyāhṛtyā kurvīta | sarvvairha vā asyaitairatharvvabhiścātharvvaṇaiśca kṛtaṃ bhavati ya evaṃ veda yaścaivaṃ vidvānivametayā mahāvyāhṛtyā
kurute
1.6
sa bhūyo'śrāmyad bhūyo'tapyad bhūya ātmānaṃ samatapat sa ātmataeva trīṃllokānniramimata pṛthivīmantarikṣandivamiti | sa khalu
pādābhyāmeva pṛthivīṃ niramimatodarādantarikṣam, mūrddhā divaṃ | sa
tāṃstrīṃllokānabhyaśrāmyadabhyatapantlamatapattebhyaḥ śrāntebhyastaptebhyaḥ santaptebhyastrīn devān niramimatāgniṃ vāyumādityamiti | sa khalu pṛthivyā evāgniṃ niramimatāntarikṣādvāyundiva ādityaṃ | sa tāṃstrīn
devānabhyaśrāmyadabhyatapat samatapattebhyaḥ śrāntebhyastaptebhyaḥ santaptebhyastrīn vedānniramimata ṛgvedaṃ yajurvvedaṃ sāmavedamiti, agne
ṛgvedaṃ, vāyoryyajurvvedamādityātsāmavedaṃ | sa tāṃstrīn vedānabhyaśrāmyadabhyatapat samatapat tebhyaḥ śrāntebhyastaptebhyaḥ santaptebhyaḥ stisro
mahāvyāhṛtīrniramimata bhūrbhuvaḥsvariti | bhūrityṛgvedāt, bhuva iti
yajurvvedāt, svariti sāmavedāt | sa ya icchetsarvvairetaistribhirvvedaiḥ kurvīyetyetābhireva taṃ mahāvyāhṛtibhiḥ kurvīta sarvairha vā asyaitaistribhirvedaiḥ kṛtaṃ bhavati ya evaṃ veda yaścaivaṃ vidvānevametābhirmahāvyāhṛtibhiḥ kurute
1.7
tā yā amū reta: samudraṃ hatvā'tiṣṭhaṃstāḥ prācyo dakṣiṇātyaḥ
pratīcya udīcyaḥ samavadravanta | tadyatsamavadravanta tasmātsamudra ucyate
tā bhītā abruvan bhagavantameva vayaṃ rājānaṃ vṛṇīmaha iti
yacca hatvā'tiṣṭhaṃstadvaruṇo'bhavat(1) taṃ vā etaṃ varaṇaṃ santaṃ varuṇa ityācakṣate | parokṣeṇa parokṣapriyā iva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣaḥ
sa samudrādamucyata sa mutyurabhavatt' vā etaṃ mutyuṃ santaṃ mṛtyu rityācakṣate | parokṣeṇa parokṣapriyā iva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣaḥ
taṃ varuṇaṃ mṛtyumabhyaśrāmyadabhyatapattamatapattasya śrāntasya taptasya
santaptasya sarvebhyo'ṅgebhyo raso'kṣarat so'ṅgaraso'bhavatt' vā etamaṅgarasaṃ santamaṅgirā ityācakṣate | parokṣeṇa parokṣapriyā iva hi devā
bhavanti pratyakṣadviṣaḥ
1.8
tamaṅgirasamṛṣimabhyaśrāmyadabhyatapattamatapattasmācchrāntāttaptātsantaptādviṃśino'ṅgirasa(2)ṛṣonniramimata,tān viṃśino'ṅgirasa ṛṣonabhyaśrāmyadabhyatapattamatapat, tebhyaḥ śrāntebhyastaptebhyaḥ santaptebhyo daśatayānāṅgirasānāṣeyānriramimata, ṣor̤aśino'ṣṭādaśino dvādaśina
ekavaṃśaṃstṛcāṃścatukṛcān pañcarcon ṣar̤arcām dvayacān saptarcāmiti
tānaṅgirasa ṛṣīnāṅgirasāṃścārṣeyānabhyaśrāmyadabhyatapattamatapattebhyaḥ
śrāntebhyastaptebhyaḥ santaptebhyo yān mantrānapaśyatsa āṅgiraso vedo'bhavattamāṅgirasaṃ vedamabhyaśrāmyadabhyatapattamatapattasmācchrāntāttaptāt
santaptānnamaditi haitamakṣaraṃ vyabhavat | sa ya icchetsarvvairai tairaṅgirobhirāṅgirasaiśca kurvīyetyetayaiva taṃ mahāvyāhṛtyā kurvīta sarvvair hya vā asyaitairaṅgirobhirāṅgirasaiśca kṛtaṃ bhavati ya evaṃ veda yasyaivaṃ vidvānaivametayā mahāvyāhṛtyā kurute
1.6-2
sa jarddho'tiṣṭhat sa imāṃllokān vyaṣṭabhnāt, tasmādaṅgiraso'dhīyāna
jarddhastiṣṭhati, tad vrataṃ sa manasā dhyāyedyad vā ahaṃ kiñcana manasā
dhyāsyāmi tathaiva tad bhaviṣyati taddha sma tathaiva bhavati
tadapyetadṛcoktaṃ | śreṣṭho ha vedastapaso'dhijāto brahmajyānāṃ citaye
sambabhūva(1) ṛjyad bhūtaṃ(2) yadasṛjyatedaṃ niveśanamadṛṇaṃ dūramasyeti
tā vā etā aṅgirasāṃ yāmayau(3) yanmenayaḥ karoti menibhirvvīyaṃ ya evaṃ veda
1.10
sa diśo'nvaukṣata prācīṃ dakṣiṇāṃ pratīcomudīcīṃ dhruvāmūrddhāmiti| tāstathaivābhyaśrāmyadabhyatapattamatapattābhyaḥ śrāntābhyastaptābhyaḥ
santaptābhyaḥ pañca vedānniramimata sarpavedaṃ piśācavedamasuravedamitihāsavedaṃ purāṇavedamiti| sa khalu prācyā eva diśaḥ sarpavedaṃ niramimata, dakṣiṇasyāḥ piśācavedaṃ, pratīcyā asuravedamūdīcyā itihāsavedaṃ, dhruvāyāñcorddhāyāśca purāṇavedaṃ(4) | sa tān pañca vedānabhyaśrāmyadabhyatapattamatapattebhyaḥ śrāntebhyastaptebhyaḥ santaptebhyaḥ pañca
mahāvyāhṛtīrnirmimata vṛdhat karad guhan mahat taditi | vṛdhaditi
sarpavedāt, karaditi piśācavedāt, guhadityāsuravedāt, mahaditītihāsavedāt, taditi purāṇavedāt, sa ya icchetsarvairetaiḥ pañcabhirvedaiḥ
kurvīyetyetābhireva taṃ mahāvyāhṛtibhiḥ kurvīta sarvairha vā asyaitaiḥ
pañcabhirvedaiḥ kṛtaṃ bhavati ya evaṃ veda yasyaivaṃ vidvānevametābhirmahāvyāhṛtibhiḥ kurute
1.11
sa āvataśca parāvataścānvaikṣata, tāstaptaivābhyaśrāmyadabhyatapatsamapattasyaḥ śrāntābhyastaptābhyaḥ santaptābhyaḥ śamityūrmiścaramudakrāmat | sa ya icchetsarvābhiretābhirāvadbhiśca parāvadbhiśca kurvīyetyetayaiva taṃ mahāvyāhṛtyā kurvīta sarvābhirha vā asyaitābhirāvadbhiśca parāvadbhiśca kṛtaṃ bhavati ya evaṃ veda yasyaivaṃ vidvānevametayā
mahāvyāhṛtyā kurute
1.12
sa bhūyo'śrāmyat, bhūyo'tapyat, bhūya ātmānaṃ samatapatta manasa
eva candramasamanirmimata, nakṣatrebhyo nakṣatrāṇi, lomabhya oṣadhivanaspatīn, kṣudrebhyaḥ prāṇebhyo'nyān bahūn devān | sa bhūyo'śrāmyad
bhūyo'tapyat, bhūya ātmānaṃ samatapat sa etaṃ trivṛtaṃ saptatantumekaviṃśatisaṃsthaṃ yajñamapaśyat
tadapyetadṛcoktaṃ | agniryajñaṃ trivṛtaṃ saptatantumiti
athāpyeṣa prākror̤itaḥ ślokaḥ pratyabhibadati sapta sutyāḥ sapta
ca pākayajñā iti
1.12.p1
tamāharat yenāyajata(1)tasyāgnirhotā''sīt, vāyuradhvaryuḥ, sūryyaudgātā, candramā brahmā, parjjanyaḥ sadasya, oṣadhivanaspatayaścamasā, adhvaryyavo viśvedevā hotrakā, atharvāṅgiraso gomārasaṃ ha smaitamevaṃ vidvāṃsaḥ pūrvve śrotriyā yajñaṃ tataṃ sāvasāya ha smāhetyabhivrajanti, mā no'yaṃ gharma udyataḥ, pramattānāmamṛtāḥ prajāḥ prasākṣīditi, tān bāyetān(1) parirakṣakān sadaḥprasarṣakānityācakṣate
dakṣiṇāsamṛddhāṃstadu ha smāha prajāpatiryadvai yajñe'kuśalā(2)ṛtvijo
bhavantyacaritino brahmacaryya(3)maparāgvā vā tadvai yajñasya viriṣṭamityācakṣate | yajñasya viriṣṭamanuyajamāno viriṣyate, yajamānasya viriṣṭamanvṛtvijo viriṣyanta, ṛtvijāṃ viriṣṭamanudakṣiṇā viriṣyante,
dakṣiṇānāṃ viriṣṭamanuyajamānaḥ putrapaśubhirviriṣyate, putrapaśūnāṃ
viriṣṭamanu yajamānaḥ svargeṇa lokena viriṣyate, svargasya lokasya
viriṣṭamanu tasyārddhasya yogakṣemo viriṣyate, yasminvarṣe yajanta
1.12.p2
iti brāhmaṇam || 13
2.14
taṃ ha smaitamevaṃ vidvāṃsaṃ brahmāṇaṃ yajñaviriṣṭau vā yajñaviriṣṭino
vetyupādhāveran namaste astu bhagavan yajñasya no viriṣṭaṃ sandhehīti,
tadyatraiva viriṣṭaṃ syāttatrāgnīnupasamādhāya śāntyudakaṃ kṛtvā pṛthivyai
śrotrāyeti cirevāgnīn samprokṣati, triḥ paryyukṣati, triḥ kārayamāṇamācāmayati ca, samprokṣati ca, yajñavāstu ca samprokṣyatathāpi
vedānāṃ rasena yajñasya viriṣṭaṃ sandhīyate, tadyathā lavaṇena suvarṇaṃ
sandadhyātsuvarṇena rajataṃ, rajatena lohaṃ, lohena sīsaṃ, sīsena evevamevāsya yajñasya viriṣṭaṃ sandhīyate, yajñasya sandhitimanvayajamānaḥ
sandhīyate, yajamānasya sandhitimanvṛtvijaḥ sandhīyanta, ṛtvijāṃ
sandhitimanvadakṣiṇāḥ sandhīyante dakṣiṇānāṃ sandhitimanvayajamānaḥ
putrapaśubhiḥ sandhīyate, putrapaśūnāṃ sandhitimanvayajamānaḥ svargeṇa
lokena sandhīyate, svargasya lokasya sandhitimanva tasyāham̐sya yogakṣemaḥ sandhīyate, yasminbrahmau yajanta iti brāhmaṇam
2.15
tadu ha smāhātharvā devo vijānanyajñaviriṣṭānanvājotyupaśamayeran (1)yajñe prāyaścittiḥ kriyate'pi ca yadu bahriva yajñe (2) vilomaḥ
kriyate na caivāsya kācanārttirbhavati na ca yajñavikkambhamupayātyū pahanti
punarmṛtyumapātyeti punarājāniṃ kāmacāro'sya sarveṣu lokeṣu bhavati
ya evaṃ veda yasyaivaṃ vidvān brahmā bhavati yasya caivaṃ vidvān brahmā
dakṣiṇataḥ sado'dhyāste yasya caivaṃ vidvān brahmā dakṣiṇata udaṅmukha
āsīno yajña ājyāhutīrjuhotīti brāhmaṇam
2.16
brahma ha vai brahmāṇaṃ puṣkare sasṛje, sa khalu brahmā sṛṣṭacintāmāpede kenāhamekenākṣareṇa sarvāṃśca kāmān sarvāṃśca lokān
sarvāṃśca devān sarvāṃśca vedān sarvāṃśca yajñān sarvāṃśca śabdān
sarvāśca vyuṣṭīḥ sarvāṇi ca bhūtāni sthāvarajaṅgamānyanubhaveyamiti
sa brahmacaryamacarat sa omitye tadakṣaramapaśyad (3) dvivarṇaṃ caturmācaṃ
sarvavyāpi sarvavibhuyātāyāmabrahma brāhmīṃ vyāhṛtiṃ brahmadaivataṃ tayā
sarvāṃca kāmān sarvāṃca lokān sarvāṃca devān sarvāṃca vedān
sarvāṃca yajñān sarvāṃca śabdān sarvāṃca vyuṣṭī: sarvāṇi ca bhūtāni
sthāvarajaṅgamānyanvabhavattasya prathamena varṇenāpasnehañcānvabhavattasya
dvitīyena varṇena tejo jyotīṃṣyanvabhavat
2.17
tasya prathamayā svaramātrayā pṛthivīmagnimoṣadhivanaspatīn
ṛgvedaṃ bhūriti vyāhṛtirgāyatraṃ (1) chandastrivṛtaṃ stomaṃ prācīṃ diśaṃ
vasantamṛtuṃ vācamadhyātmaṃ jihvāṃ rasamitīndriyāṇyanvabhavat
2.18
tasya dvitoyayā svaramācayā'ntarikṣaṃ vāyuṃ yajurvedaṃ bhuva iti
vyāhṛtistraiṣṭubhaṃ (2) chandaḥ pañcadaśaṃ stomaṃ pratīcīṃ diśaṃ grīṣmamṛtuṃ
prāṇamadhyātmannāsike gandhaghrāṇamitīndriyāṇyanvabhavat
2.18-2
tasya tṛtīyayā svaramātrayā divamādityaṃ sāmavedaṃ svariti
vyāhṛtirjāgataṃ chandaḥ saptadaśaṃ stomamudīcīṃ diśaṃ varṣāṛtuṃ
jyotidhyātma' cakṣuṣī darśanamitīndriyāṇyanvabhavat
2.20
tasya vakāramātrayā'paścandramasamatharvavedavṛdhanmaho3miti samāmnānaṃ jamadityaṅgirasāmānuṣṭubhaṃ chanda ekaviṃśaṃ stomaṃ dakṣiṇāṃ
diśaṃ śaradamṛtuṃ mano'dhyātma' jñānaṃ jñeyamitīndriyāṇyanvabhavat
2.21
tasya makārastyaletihāsapurāṇaṃ bāko vākyagāthā nārāśaṃsīrūpaniṣado'nuśāsanānāmiti vṛdhat karaduhan mahatacchamo3miti
vyāhṛtoḥ svaraśamyanānātmanoḥ (3) svaranṛtyagītavādinānyanvabhavaccaitrarathaṃ daivataṃ vaidyutaṃ jyotirbārhataṃ chandastṛṇavattrayastriṃśau stomau
bhuvāmūrddhāṃ divaṃ hemantamiśirāhatū grīṣmamadhyāktaṃ śaśvatravaśamitīndriyāṇyabhavan
2.22
saivaikākṣaraṛg brahmaṇastapaso'ye prādurvabhūva brahma vedasyātharvaṇaṃśukramaṃta eva mantrāḥ prādurbabhūvuḥ sa tu khalu mantrāṇāmatapasāśuśrūṣā'nadhyāyādhyayanena yadūnañca viriṣṭañca yātayāmañca karoti tadatharvaṇāṃ tejasā pratyāpyāyayen mantrāśca māmabhimukhībhaveyurgarbhā iva
mātaramabhijrighāṃsuḥ purastādoṅkāraṃ prayuṅkta etayaiva tadṛcā pratyā
pyāyayedevaiva yajñasya purastādyujyata eṣā paścāt sarvata etayā
yajñastāyate
tadapyetadṛcoktaṃ | yā purastādyujyata (1) ṛco'kṣare parame
vyomanniti
tadetadakṣaraṃ brāhmaṇo yaṃ kāmamicchet trirātropoṣitaḥ
prāṅmukho vāgyato bahiṣṇupaviśya sahasrakṛtva āvarttayet (2)
sidhyantyasyārthāḥ sarvakarmāṇi ceti brāhmaṇam
2.23
basorddhārāṇāmaindranagara (3) madasurāḥ paryavārayanta, te devā bhītā
āsan ka imānasurānapaniṣyatīti, ta oṅkāraṃ brahmaṇaḥ putraṃ jyeṣṭhaṃ
dṛdṛśuste tamabruvan bhavatā mukhenemāmasurān jayemeti | sa hovāca
kiṃ me pratīvāho bhaviṣyatīti varaṃ vṛṇīṣeti vṛṇā iti sa varamavṛṇīta na māmanorayitvā brāhmaṇā brahma vadeyuryadi vadeyurabrahma tatyāditi tatheti te devā devayajanasyottarāīe'suraiḥ saṃyatā āsaṃstvānoṅkāreṇāgnīdhrīyāddevā asurān parābhāvayanta, tadyatparābhāvayanta
tasmādoṅkāraḥ pūrvvaucyate(1)| yo ha vā etamoṅkāraṃ na vedāvaśaḥsyādityatha ya evaṃ veda brahma vaśaḥ syāditi tasmādoṅkāra ṛgyag
bhavati yajuṣi yajuḥ sāmni sāma sūtre sūtraṃ brāhmaṇa brāhmaṇaṃ śloke
ślokaḥ praṇave praṇava iti brāhmaṇam
2.24
oṅkāraṃ pṛcchāmaḥ ko dhātuḥ kiṃ prātipadikaṃ kiṃ nāmākhyāta̍
kiṃ liṅgaṃ kiṃ vacanaṃ kā vibhaktiḥ kaḥ pratyayaḥ kaḥ svara upasargo
nipātaḥ kiṃ vai vyākaraṇaṃ ko vikāraḥ ko vikārī katimātraḥ
kativarṇaḥ katyakṣaraḥ katipadaḥ kaḥ saṃyogaḥ kiṃ sthānānupradānakaraṇaṃ
śikṣukāḥ kimuccārayanti kiṃ chandaḥ ko varṇa iti pūrvve praśnā, athottare mantraḥ kalpo brāhmaṇamṛgyajuḥ sāma kasmādbrahmavādina oṅkāramāditaḥ kurvvanti kiṃ daivataṃ kiṃ jyautiṣaṃ kiṃ niruktaṃ kiṃ sthānaṃ
kā prakṛtiḥ kimadhyātmamiti ṣaṭtriṃśat praśnāḥ pūrvvottarāṇāṃ trayo
vargā dvādaśakā etairaiauṅkāraṃ vyākhyāsyāmaḥ
2.25
indraḥ prajāpatimapṛcchad bhagavannabhisṛtya pṛcchāmīti, pṛccha vatsetyabravīt, kimayamaṅkāraḥ kasya putraḥ kiñcaitacchandaḥ kiñcaitadvarṇaḥ
kiñcaitad brahmā brahma sampadyate tasmād vai tadbrahmoṅkāraṃ pūrvvamālebhe
svaritodātta ekākṣara oṅkāra ṛgvede, traisvaryyodātta ekākṣara oṅkāro yajurvede, dīrghaplutodātta ekākṣara oṅkāraḥ sāmavede, hrasvodātta ekākṣara oṅkāro'tharvavede udāttodāttadvipada a u ityarddhacatasro mātrā makāre vyañjanamityāhuryā sā prathamā mātrā brahmadevatyā
raktā varṇana yastāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacched brāhmaṃ padaṃ, (1) yā sā
dvitīyā mātrā viṣṇudevatyā kṛṣṇā varṇana yastāṃ dhyāyate nityaṃ
sa gacched vaiṣṇavaṃ padaṃ, yā sā tṛtīyā mātreśānadevatyā kapilā
varṇana yastāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacchedaiśānaṃ padaṃ, yā sārddhacaturthī
mātrā sarvadevatyā vyaktībhūtā khaṃ vicarati śuddhasphaṭikasannibhā varṇana yastāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacchetpadamanāmakamoṅkārasya cotpattirvipro yo na jānāti tatpunarupayanaṃ tasmād brāhmaṇavacanamādattavyaṃ yathā lātavyo gotro brahmaṇaḥ putro gāyatraṃ chandaḥ śuklo varṇaḥ
puṃso vatso rudro devatā oṅkāro vedānām
2.16-2
sadṛśaṃ triṣu liṅgeṣu sarvāsu ca vibhaktiṣu | vacaneṣu ca sarveṣu yanna
vyeti tadavyayaṃ || ko vikāro avate prasāraṇamāpnotirāva T [pakārau vikāryāvādita oṅkāro vikriyate dvitīyo makāra evaṃ
dvivarṇa ekākṣara omityoṅkāro nirhataḥ
2.27
sargānudāttasvaritaliṅgavibhaktivacanāni ca saṃkhyānādhyāyina (1)
ācāryyāḥ pūrvve babhūvuḥ śravaṇādeva pratipadyante nakāraṇaṃ pṛcchantyathāparapakṣīyoṇāṃ kaviḥ pañcālacaṇḍaḥ (2) paripṛcchako babhūvāṃ vu
pṛthaggṛhṇīthadoṣān bhavanto bruvantviti tadvāpyupalakṣayehavarṇākṣarapadāṅgaśo vibhaktyāmṛṣiniṣevitāmiti vācaṃ stuvanti tasmāt kāraṇaṃ
brūmo varṇānāmayamidaṃ bhaviṣyatīti ṣaḍaṅgavidastattathā'dhīmahe
kiñchanda iti gāyatraṃ hi chando gāyatrī vai devānāmyekākṣarā
śvetavarṇā ca vyākhyātā hau dvādaśakau vargavitad vai vyākaraṇaṃ (3)
dhātvarthavacanaṃ śaikṣyaṃ (4) chandovacanaṃ cāthottarī hau dvādaśakau vargau
vedarahasikau vyākhyātā mantraḥ kalpo brāhmaṇamṛgyajuḥsāmātharvaṇyeṣā vyāhṛtiścaturṇāṃ vedānāmānupūrveṇaumbhūrbhuvasvariti vyāhatayaḥ
2.28
bhagavantamevopadhāvāma(1) sarveṣāmeva śarma bhavāneti(2) te tathetyuktā
tūṣṇīmatiṣṭhannānupasavebhya ityuposīdāmoti noccairbabhūvuḥ
sa ebhya upanīya provāca māmikāmeva vyāhṛtimāditaḥ āditaḥ
kṛṇudhvamityevaṃ māmakā ādhīyante
nartta bhṛgvaṅgirovidaḥ somaḥ pātavya ṛtvijaḥ parābhavanti yajamāno rajasāpadhvasyati śrutiścāpadhvastā tiṣṭhatītyevamevottarārūrādyogāttokaṃ tokamapādhvamityevaṃ pratāpona parābhaviṣyatīti
tathāha tathāha bhagavanniti pratipedira āpyāyayaṃste tathā votaśokabhayā
babhūvuḥ | tasmād brahmana 'dina oṅkāramāditaḥ kurvanti
2.26
kindevata mityṛcāmagnirdevatamtadeva jyotirgāyatraṃ chandaḥ pṛthivī
sthānaṃ | agnimīle (3) purohitaṃ yajñasya̍ devamṛtvijaṃ | hotāraṃ
ratna dhātumamityevamādiṃ kṛtvā ṛgvedamadhīyate
yajuṣāṃ vāyurdevataṃ tadeva jyotiḥ traiṣṭubhaṃ chando'ntarikṣaṃ
sthānaṃ | iṣe (4) tvorje tvā vāyava stha devo vaḥ savitā prārpayatu
śreṣṭhatamāya karmaṇa ityevamādiṃ kṛtvā yajurvedamadhīyate
sāmnāmādityo daivataṃ tadeva jyotirjāgataṃ chando dyau
sthānaṃ | agna āyāhi vītaye gṛṇāno havyadātaye | nihotā
satsi barhiṣītyevamādiṃ kṛtvā sāmavedamadhīyate
atharvaṇāṃ candramā daivataṃ tadeva jyotiḥ
sarvāṇi chandāṃsyāpaḥ snānaṃ | śanno̍ de̱ve̱rabhi̍ṣṭa̍ya ityevamādiṃ kṛtvā
atharvavedamadhīyate | aṅgyaḥ sthāvarajaṅgamo bhūtagrāmaḥ sambhavati, tasmāt
sarvvamāpomayaṃ bhūtaṃ sarvaṃ bhṛgvaṅgiromayaṃ | antaraite trayo vedā bhṛgūnaṅgirasaḥ śritā ityaditi prakṛtirapāmoṅkāreṇa caitasmād vyāsaḥ
purovāca bhṛgvaṅgirovidā saṃskṛ̱to'nyān vedānadhīyīta nānyatra
saṃskṛ̱to (1) bhṛgvaṅgiraso'dhīyīta atha sāmavede khilaśrutiḥ(2)
brahmacaryeṇa caitasmādatharvāṅgiraso ha yo vedaḥ sa veda sarvamiti
brāhmaṇaṃ
2.30
adhyātmamātmabhaiṣajyamātmakaivalyamoṅkāra ātmānaṃ niruhya saṅgamamātrīṃ bhūtārthacintāṃ(3) cintayedatikramya vedebhyaḥ sarvaparamādhyātmaphalaṃ prāpnotītyarthaḥ savitarkaṃ jñānamayamityetaiḥ praśnaiḥ prativacanaiśca yathārthaṃ padamanuvicintya prakaraṇajño hi prabalo viṣayo syāt
sarvasminvāko vākya iti brāhmaṇam
2.31
etaddha smaitadvidvāṃsamekādaśākṣamaudgalyaṃ glāvo maitreyo'bhyājagāma sa tasmin brahmacaryaṃ vasato vijñāyovāca kiṃ svinmaryā
ayaṃ taṃ maudgalyo'dhyeti yadasmin brahmacaryaṃ vasatīti taddhi maudgalyasyāntevāsī śuśrāva saḥ ācāryyāyāvrajyācacakṣe duradhīyānaṃ vā
ayaṃ bhavantamavocadye|'yamadyātithi rbhavati kiṃ saumya vidvāniti
trīn vedān brūte bho3iti tasya saumya yo visraṣṭo vijigoṣo'ntevāsī tasmai hvayeti, tamājuhāva tamabhyuvācāsāviti bho3iti kiṃ
somya ta ācāryyo'dhyetīti, trīn vedān brūte bho3iti, yannu khalu
somyāsmābhiḥ sarvve vedā mukhato gṛhītāḥ kathamsa evamācāryyo
bhāṣate kathaṃ nu śiṣṭāḥ śiṣṭebhya evaṃ(1) bhāṣeran yaṃ hyenamahaṃ praśnaṃ
pracchāmi na taṃ vivakṣyati na hyenamadhītīti| sa ha maudgalyaḥ svamantevāsinamuvāca, parehi saumya glāvaṃ maitreyamupasīdādhohi bhoḥ
sāvitrīṃ gāyatrīñcaturviṃśatiyoniṃ dvādaśamithunāṃ yasyā bhṛgvaṅgirasaścaturthasyāṃ sarvvamidaṃ śritaṃ, tāṃ bhavān prabravītviti sa cetsaumya
duradhīyāno bhaviṣyātyācāryyovāca brahmacārī brahmacāriṇe sāvitrīṃ
prāhveti vakṣyati tattvaṃ brūyāt duradhīyānantaṃ vai bhavān maudgalyamavocat sa tvā yaṃ praśnamaprācīnna taṃ vyavocaḥ purā saṃvatsarādārttimārtsyasīti(2)
2.32
sa tatrājagāma yatretaro babhūva, taṃ ha papraccha sa ha na pratipede, taṃ
hovāca duradhīyānaṃ taṃ vai bhavān maudgalyamavocat sa tvā yaṃ praśnamaprācīnna taṃ vyavocaḥ purā saṃvatsarādārttimārtsyasīti(3)| sa ha
maitreyaḥ(4) svānantevāsina uvāca yathārthaṃ bhavanto yatrāgūhaṃ yathāmano
viprasṛjyantāṃ duradhīyānaṃ vā ahaṃ maudgalyamavocaṃ sa mā yaṃ praśnamaprākṣīnna taṃ vyavocaṃ tamupeṣyāmi(5) śāntiṃ kariṣyāmīti| saha maitreyaḥ
prātaḥ samitpāṇimaudgalyamupasasādāsāvāgrahaṃ(1) bho maitreyaḥ kimarthamiti duradhīyānaṃ vā ahaṃ bhavantamavocaṃ tvaṃ mā yamannamaprākṣīrna taṃ
vyavocaṃ tvāmupeṣyāmi śāntiṃ kariṣyāmīti,sa hovācātra vā upetañca
sarvvañca kṛtaṃ pāpakena tvā yānena carantamāṅgaratho'yaṃ mama kalyāṇastaṃte dadāmi (2) tena yāhīti | sa hovācaitadevācātviṣyānnṛśaṃsyañca
yathā bhavānāhopāyāmityeva bhavantamiti taṃ hopeśyāya taṃ hopetya
papraccha kiṃsvidāhurbhoḥ saviturvareṇyaṃ bhargo devasya kavayaḥ kimādurdhiyo vicakṣva (3) yadi tāḥ pravettha pracodayātsavitā yābhiretoti
tasmā etat provāca vedāñchandāṃsi saviturvareṇyaṃ bhargo devasya
kavayo'nnamāhuḥ | karmāṇi dhiyastadu te bravīmi (4) pracodayātsavitāyābhiretoti
tamupasaṅgūhya papracchādhohi bhoḥ kaḥ savitā kā sāvitrī
2.33
mana eva savitā, vāk sāvitrī, yatra hyeva manastad vāk, yatra
vai vāk tanmana, ityete dve yonī ekaṃ mithunam, agnirakha savitā,
pṛthivo sāvitrī, yatra hyevāgnistat pṛthivī yatra vai pṛthivo tadagnirityete dve yonī ekaṃ mithunaṃ, vāyureva savitā'ntarikṣaṃ sāvitrī yatra
hyeva vāyustadantarikṣaṃ, yatra vā antarikṣaṃ tadvāyurityete dve yonī ekaṃ
mithunam, āditya eva savitā dyauḥ sāvitrī yatra hyevādityastaddyauryatra vai dyaustadāditya ityete dve yonī ekaṃ mithunaṃ, candramā eva
savitā, nakṣatrāṇi sāvitrī, yatra hyeva candramāstannakṣatrāṇi yatra vai
nakṣatrāṇitaccandramā, ityete dve yonī ekaṃ mithunam, ahureva savitā,
rātriḥ sāvitrī, yatra hyevāhastadrātrairyatra vai rātristadaharityete dve
yonī ekaṃ mithunam, uṣṇameva savitā, śītaṃ sāvitrī, yatna hye voṣṇaṃ,
tacchītaṃ, yatra vai śītaṃ taduṣṇamityete dve yonī ekaṃ mithunam, abhrameva
savitā,varṣaṃ sāvitrī,yatna hyevābhrantadvarṣaṃ yatra vai varṣaṃ tadabbhramityete
dve yonī ekaṃ mithunaṃ, vidyudeva savitā stanayitnuḥ sāvitrī yatra
hye va vidyut tat stanayitnuḥ yatra vai stanayitnustadvidyudityete dve yonī
ekaṃ mithunaṃ, prāṇa eva vitā annaṃ sāvitrī, yatra hyeva prāṇastadannaṃ
yatra vā annaṃ tat prāṇa ityete dve yonī ekaṃ mithunaṃ, vedā eva savitā
chandāṃsi sāvitrī, yatra hyeva vedāstacchandāṃsi yatra vai cchandāṃsi
tad vedā ityete dve yonī ekaṃ mithunaṃ, yajña eva savitā, dakṣiṇā
sāvitrī, yatra hyeva yajñastat dakṣiṇā yatra vai dakṣiṇāstadyajña ityete
dve yona iekaṃmithunam, etaddha smaitadvidvāṃsamopākārimāsastūrvvaṃ brahmacārī te saṃsthita ityathaita āsastūrācita iva cito babhūvāthosthāya
prāvrājīdityetadvāhaṃ veda naitāsu yoniṣvita etebhyo vā mithunebhyaḥ
sambhūtò brahmacārī mama purāyuṣaḥ preyāditi
2.34
brahma hedaṃ śriyaṃ pratiṣṭhāmāyatanamamaikṣata tattapasva(1) yadi tad vrate
dhriyeta tatsatye pratyatiṣṭhat sa savitā sāvitryā brāhmaṇaṃ sṛṣṭvā tatsāvitrīṃ paryadadhāt(2) tat saviturvareṇyamiti sāvitryāḥ prathamaḥ
pādaḥ, pṛthivyṛcaṃ samadadhādacā'gnimagninā śriyaṃ, śriyā striyaṃ,
striyā mithunaṃ, mithunena prajāṃ; prajayā karma, karmaṇā tapastapasā
satyaṃ, satyena brahma, brahmaṇā brāhmaṇaṃ, brāhmaṇena vrataṃ vratena
vai brāhmaṇaḥ saṃśitobhavatyaśūnyo bhavatyavicchinno bhavatyavicchinno'sya tanturavicchinnaṃ jovanaṃ bhavanaṃ bhavati(1) ya evaṃ veda yaścaivaṃ
vidvānevametaṃ sāvitrāḥ prathamaṃ pādaṃ vyācaṣṭe
2.35
bhargo devasya dhīmahīti sāvitrayā dvitīyaḥ pādo'ntarikṣeṇa
yajuḥ samadadhāt(2) yajuṣā vāyuṃ, vāyunā'bbhramabbhreṇa varṣaṃ, varṣeṇauṣadhivanaspatī nauṣadhi vanaspatibhiḥ paśūn paśubhiḥ karmma karmmaṇā tapastapasā
satyaṃ, satyena brahma, brahmaṇā brāhmaṇaṃ, brāhmaṇena vrataṃ vratena vai brāhmaṇaḥ
saṃśito bhavatyaśūnyo bhavatyavicchinno bhavatyavicchinno'sya tanturavicchinnaṃ jīvanaṃ bhavati ya evaṃ veda yaścaivaṃ vidvānevametaṃ sāvitrayā
dvitīyaṃ pādaṃ vyācaṣṭe
2.36
dhiyo yo naḥ pracodayāditi sāvitrāstṛtīyaḥ pādo divā
sāma samadadhā(3) tsāmnā''dityamādityena raśmīn raśmibhirvarṣaṃ,
varṣeṇoṣadhivanaspatī nauṣadhivanaspatibhiḥ paśūn paśubhiḥ karma karmaṇā tapastapasā satyaṃ satyena brahma, brahmaṇā brāhmaṇaṃ brāhmaṇena
vrataṃ vratena vai brāhmaṇaḥ saṃśito bhavatyaśūnyo bhavatyavicchinno
bhavatyavicchinno'sya tanturavicchinnaṃ jīvanaṃ bhavati ya evaṃ veda
yaścaivaṃ vidvānevametaṃ sāvitrāstṛtīyaṃ pādaṃ vyācaṣṭe
2.37
tena ha vā evaṃ viduṣā brāhmaṇena brahmābhipannaṃ grasitaṃ parāmṛṣṭaṃ
brahmaṇā''kāśamabhipannaṃ grasitaṃ parāmṛṣṭamākāśena vāyurabhipanno
grasitaḥ parāmṛṣṭo, vāyunā jyotirabhipannaṃ grasitaṃ parāmṛṣṭaṃ, jyotiṣā'po'bhipannā grasitāḥ parāmṛṣṭā adbhirbhūmiborderbhipannā grasitā parāmṛṣṭā, bhūmyā'nnamabhipannaṃ grasitaṃ parāmṛṣṭamannena prāṇo'bhipanno grasitaḥ
parāmṛṣṭaḥ prāṇena mano'bhipannaṃ grasitaṃ parāmṛṣṭaṃ, manasā vāgabhipannā
grasitā parāmṛṣṭā, vācā vedā abhipannā grasitāḥ parāmṛṣṭā, vedairyajño'bhipanno grasitaḥ parāmṛṣṭastāni ha vā etāni dvādaśamahābhūtānyevaṃ vidhipratiṣṭhitāni(1) teṣāṃ yajña eva parārddhaḥ
2.38
taṃ ha smaitamevaṃ vidvāṃso manyante vighnenamiti yāthātathyamavidvāṃso'yaṃ yajño vedeṣu pratiṣṭhito, vedā vāci pratiṣṭhitā, vāṅ manasi
pratiṣṭhitā, manaḥ prāṇe pratiṣṭhitaṃ, prāṇo'nne pratiṣṭhito, 'nnaṃ bhūmau pratiṣṭhitaṃ, bhūmirapsu pratiṣṭhitā, āpo jyotiṣi pratiṣṭhitā, jyotirvāyau
pratiṣṭhitaṃ, vāyurākāśe pratiṣṭhita, ākāśaṃ brahmaṇi pratiṣṭhitaṃ, brahma
brāhmaṇe brahmavidi pratiṣṭhitaṃ, yo ha vā evaṃ vit sa brahmavit, puṣyāṃ
ca kīrttiṃ labhate surabhīṃśca gandhān so'pahatapāpmānantyaśriyamaśnute,2) ya evaṃ veda yaścaivaṃ vidvānevametāṃ vedānāṃ mātaraṃ sāvitrīsampadamupaniṣadamupāsta iti brāhmaṇam
2.38-2
āpo garbhaṃ janayantīrityapāṅgarbhaḥ puruṣaḥ sa yajño'ṅgiryajñaḥ
praṇīyamānaḥ prāṅṇāyate, tasmādācamanīyaṃ pūrvamāhārayati
sa yadācāmati trirācāmati dviḥ parimṛjmatyāyurevaruddhā pāpmānaṃ
nirṇudatyupasādya yajuṣodghṛtya mantrān prayujyāvasāya prācīḥ śākhāḥ
sandhāyo niraṅguṣṭhe pāṇavamṛtamasyamṛtopastaraṇamasyamṛtāya tvopastṛṇāmoti pāṇāvukamānoya jovāstheti sūktena trirācāmati | sa yatpūrvvamācāmati sapta prāṇāṃstānetenāsminnāpyāyayati yā hyemā bāhyāḥ
śarīrāmātrāstadyathaitadagniṃ vāyumādityaṃ candramasamapaḥ paśūnanyāṃ
śca prajāstānetenāsminnāpyāyayatyāpo'mṛtaṃ | sa yad dvitīyamācāmati
saptāpānāṃstānetenāsminnāpyāyayati yā hyemā bāhyāḥ śarīrān
mātrā(1)stadyathaitatpaurṇamāsīmaṣṭakāmamāvāsyāṃ śraddhāṃ dīkṣāṃ yajñaṃ dakṣiṇāstānetenāsminnāpyāyayatyāpo'mṛtaṃ | sa yattṛtīyamācāmati sapta
vyānāṃstānetenāsminnāpyāyayati yā hyemā bāhyāḥ śarīrāmātrā(2)
stadyathaitat pṛthivīmantarikṣaṃ divannakṣatrāṇyūtūnāttaṃvān saṃvatsarāṃstānetenāsminnāpyāyayatyāpo'mṛtaṃ puruṣo brahmāthāpriyanigamo
bhavati tasmādvai vidvān puruṣamidaṃ puṇḍarīkamiti prāṇa eṣa sa
puri śe te saṃpuriśaṃta dūti | puriśayaṃ santaṃ prāṇa puruṇa ityācakṣate
parokṣeṇa parokṣapriyā dūva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣaḥ | sa yatpūrvvamācāmati purastāḍomāṃstenāsminnavarundhe sayad dvitīyamācāmatyājyabhāgau tenāsminnavarundhe, sa yattṛtīyamācāmati saṃsthitahomāṃstenā
sminnavarundhe,sa yahviḥpariśumbhati tatsamiāṃsaṃvarhiḥ, sa yatsarvāṇi khāni
sarvaṃ dehamāpyāyayati yañcānyadātāraṃ mandrakāryaṃ yajñe skandati sarvantenāsminnavarundhe, sa yadaupūrvān mantrān prayuṅkta āsarvamedhādete
kratava eta evāsya sarveṣu lokeṣu sarveṣu deveṣu sarveṣu vedeṣu sarveṣu
bhūteṣu sarveṣu saleṣu kāmacāraḥ kāmavimocanaṃ bhavatyaheca na pramīyate(1) ya evaṃ veda
tadapyetadṛcoktaṃ | āpo bhṛgvaṅgirorūpamāpo bhṛgvaṅgiromayaṃ
sarvamāpomayaṃ bhūtaṃ sarvaṃ bhṛgvaṅgiromayaṃ | antaraite trayo vedā
bhṛgūnaṅgiraso'nugāḥ
apāṃ puṣpaṃ mūrttirākāmaṃ pavitramuttama-mityācamyābhyucyā-tmānamanumantrayata indra jīveti brāhmaṇaṃ
2.38-2.p1
iti atharvvavede gopathabrāhmaṇapūrvvabhāge prathamaḥ prapāṭhakaḥ || 1
atha dvitīyaḥ prapāṭhakaḥ
3.p1
oṃ brahmacārīṣṇaṃścarati rodasī ubhe ityācāryyamāha
tasmin devāḥ sammanaso bhavantīti vāyumāha sa sadya eti
pūrvvasmāduttaraṃ samudramityādityamāha dīkṣito dīrghaśmaśureṣa
dīkṣita eṣa dīrghaśmaśureṣa evācāryyasthāne tiṣṭhannācāryya iti
stūyate, vaidyutasthāne tiṣṭhan vāyuriti stūyate, dyausthāne tiṣṭhannāditya
3.p2
iti stūyate | tadapyetadṛcoktaṃ brahmacārīṣṇaviti brāhmaṇam || 1
4.2
jāyamāno ha vai brāhmaṇaḥ saptendriyāṇyabhijāyante, brahmavarcasañca
yaśaśca svapnaśca krodhaśca ślāghāñca rūpañca puṇyameva gandhaṃ saptamaṃ | tāni
ha vā asyaitāni brahmacaryyamupetopakrāmanti, mṛgānasya brahmavarcasaṃ
gacchatyācāryyaṃ yaśo'jagaraṃ svapno varāhaṃ krodhopaślāghaṃ kumārīṃ rūpameoṣadhivanaspatīn puṇyo gandhaḥ sa yanmṛgājināni vaste tena tad
brahmavarcasamavarundhe, yadasya mṛgeṣu bhavati saha snāto brahmavarcasī
bhavati sa yadaharaharācāryyāya karmmakaroti tena tadyaśo'varundhe yadasyācāryye bhavati saha snāto yaśasvī bhavati sa yatsuppurnidrātrinayati tena taṃ svapramavarundhe yo'syājagare bhavati taṃ ha snātaṃ svapantamāhuḥ
svapitu mainaṃ bobudhatheti sa kruddho vācā na kañcana hinasti puruṣāt
puruṣāt pāpīyāniva manyamānastena taṃ krodhamavarundhe, yo'sya varāhe
bhavatitasya ha snātasya krodhā ślāghīyasaṃ viśante'thyāṅgaḥ ślāghyamāno na
ślāyāttaina taṃ ślāghāmavarundhe, yā'syāpsu bhavati saha snātaḥ ślāvīyau'nyebhyaḥ ślāghyate'thaitadbrahmacāriṇo rūpaṃ yatkumāryyāstānyagnāvodocedetiveti mukhaṃ viparidhāpayettena tadrūpamavarundhe, ya dasya kumāyyāṃ
bhavati taṃ ha snātaṃ kumāromiva nirokṣante'thaidvahmacāriṇa. puṇyogandho ya oṣadhivanaspatīnāṃ tāsāṃ puṇyaṃ gandhaṃ pracchidya nopajighrettena taṃ puṇyaṃ gandhamavarundhe, yo'syoṣadhivanaspatoṣu bhavati sa ha
snātaḥ puṇyagandhirbhavati
4.3
sa vā eṣa upayaṃścaturddhīpaityagniṃ pādenācāryyaṃ pādena grāmaṃ
pādena mṛtyuṃ pādena, sa yadaharahaḥ samidha āhṛtya sāyaṃ prātaragniṃ
paricarettena taṃ pādamavarundhe, yo'syāgnaubhavati| sa yadaharaharācāyyāya karmma karoti, tena taṃ pādamavarundhe, yo'syācāryye bhavati
sa yadaharahayīmaṃ praviśya bhikṣāmeva parokṣati na maithunantena taṃ
pādamavarundhe, yo'sya grāme bhavati, sa yat kruddho vācā na kañcana
hinasti puruṣāt puruṣāt pāpīyāni manyamānastenava taṃ pādamavarudhe, yo'sya mṛtyau bhavati
4.4
pañca ha vā ete brahmacārikhayamayo dhīyante, hau pṛthag hastayormukhe
hṛdaya upastha eva pañcamaḥ | sa yahakṣiṇena pāṇinā bhikṣayanna spṛśati
tenāharaharyājināṃ lokamavarundhe, yatsavyena tena pravājināṃ, yanmukhena
tenāgnipraskandināṃ, yaddhṛdayena tena śūrāṇāṃ, yadupasthena tena gṛhamedhināṃ, taiśvet striyaṃ parāharatyanagniriva śiṣyate | sa yadaharaharācāryyāya kule'nutiṣṭhate so'nuṣṭhāya brūyāddharmaṃgupto (1) mā gopāyeti
dharmo haina gupto gopāyeti, tasya ha prajā śvaḥ śvaḥ śreyasī śreyaso ha
bhavati, dhāyyaiva pratidhīyate, svarge loke pitṝndadhāti, tāntavaṃ na
vasīta, yattāntavaṃ vaste kṣatraṃ varddhate na brahma, tasmāttāntavaṃ na vasīta brahma
varddhatāṃ mā kṣatramiti, noparyāsauta yaduparyāste prāṇameva tadātmanaḥ'dharaṃ kurute yahāto vahati, adha evāsīta, adhaḥ śayīta, adhastiṣṭhedadho vrajedevaṃ ha sma vaitat pūrve brāhmaṇā brahmacaryyañcaranti taṃ ha sma
tatputraṃ bhrātaraṃ vopatāpinamāhurupanayetainamityāsamiddhārāt khareṇanto'śramayādyāha javanamāhuḥ, snāpayetainamityāsamiddhārātra
hyetāni vratāni bhavanti, taṃ cecchrayānamācāryo'bhivadet, sa pratisaṃhāya pratiśṛṇuyāttaṃ cecchrayānamutthāya tañcedrutatthitamabhiprakramya (2)
taṃ cedabhiprakrāntamabhipalāyamānamevaṃ ha sma vaitat pūrve brāhmaṇā brahmacaryya caranti, teṣāṃ ha sma vaiṣā puṇyā kīrttirgacchatyāha vā ayaṃ
so'dya gamiṣyatīti
4.5
janamejayo (3) ha vai pārīkṣito mṛgayāñcariṣyan haṃsābhyāmabhicanupāvatastha iti, tāvūcaturjanamejayaṃ (1) pārīkṣitamabhyājagāma,
sa hovāca namo vāṃ bhagavantau, kau nu bhagavantāviti, (2) tāvūcatuīkṣiṇāgniścāhavanīyaśceti, sa hovāca namo vāṃ bhagavantau, tadākīyatāmitihopārāmamityapi kila devā na ramante na hi devā na
ramante'pi caikopārāmāddevā ārāmamupasaṅkrāmantīti, sa hovāca
namo vāṃ bhagavantau, kiṃ puṇyamiti brahmacaryyamiti, kiṃ laukyamiti(3) brahmacaryyameveti, tat ko veda iti,(4) dantābalo dhaumro'tha
khalu dantābalo dhaumro yāvati tāvati kāle pārīkṣitaṃ janamejayamabhyājagāma, tasmā utthāya svayameva viṣṭaraṃ nidadhau, tamupasaṅgṭahya
papracchādhīhi bho kiṃ puṇyamiti brahmacaryyamiti, kiṃ laukyamiti
brahmacaryyameveti, tasmā etat provācāṣṭācatvāriṃśadvarṣaṃ sarvvavedabrahmacaryyaṃ, taccaturddhā vedeṣu vyūhya dvādaśavarṣaṃ brahmacaryyaṃ dvādaśavarṣāṇyavarārddhamapi stāyaṃścaredyathāśaktyaparaṃ | tasmā udṛṣṭṭaṣabho
sahasrandadāvapyapikīrttitamācāryyo brahmacārītyeka āhurākāśamadhidaivatamathādhyātmaṃ brāhmaṇo vratavāṃścaraṇavān brahmacārī
4.6
brahma ha vai prajā mṛtyave samprāyacchat, brahmacāriṇameva na sampradadau,
sa hovācāsyāmasminniti kimiti yāṃ rātrīṃ samidhamanāhṛtya vasettāmāyuṣo'varundhīyeti, tasmād brahmacāryyaharahaḥ samidha āhṛtya
sāyaṃ prātaragniṃ paricaret, noparyyupasādayet, atha pratiṣṭhāpayet yaduparyyupasādayejjīmūtavarṣo tadahaḥ, parjjanyo bhavati, te devā abruvan
brāhmaṇo vā ayaṃ brahmacaryyañcariṣyati brūtāsmai bhikṣā iti,
gṛhapatirbrūta bahucārī gṛhapatnya iti kimasyā vṛṅktātādadatyā
iti, dūṣṭāpūrtta-sukṛtadraviṇamavarundhyāditi, tasmād brahmacāriṇe'
haraharbhikṣāṃ dadyādgṛhiṇīmāmiyuriṣṭāpūrttaṃ (1) sukṛtadraviṇamavarundhyāditi | saptamīṃ nātinayetsaptamīmatinayana brahmacārī
bhavati, samiddhaiñca saptarātramacaritavān brahmacārī punarapaneyo
bhavati
4.7
nopari śāyī syānnagāyano na narttano na saraṇo na niṣṭhīvet
yadupāra śāyī bhavatyabhīkṣṇaṃ nivāsā jāyante, yadgāyano bhavatyabhīkṣṇaśa ākrāndābhāyante, yannarttano bhavatyabhokṣṇaśaḥ pretānniharante,
yatsaraṇo bhavatyabhīkṣṇaśaḥ prajāḥ saṃviśante, yanniṣṭhovati madhya eva
tadātmano niṣṭhīvati, sa cenniṣṭhoveddevo nu māṃ yadannāpaṃ madhorahaṃ yadannāpi rasasya ma ityātmānamanumantrayate | yadannāpi madhorahaṃ niriṣṭaviṣamamṛtaṃ (1) | agniśca tatsavitā ca punarme jaṭhare
dhattāṃ (3) | yadannāpi rasasya me parāpapātāsma taṃ | tadihopahvayāmahe
tanma āpyāyatāṃ punariti | na śmaśānamātiṣṭhet, sa cedadhitiṣṭhe dudakaṃ haste kṛtvā yadodamṛtakāmyetyabhimantrya japannapodya parikrāmet
samayāyopari vrajet yadodamṛtakāmyāghaṃ ripramupeyima adbhyaḥ kṣīṇaiva hīyatāṃ | mā no'nvāgādaghaṃ yata iti | atha haitaddevānāṃ
pariṣūtaṃ yad brahmacārī
tadetedṛcoktaṃ | devānāmetatpariṣūtamanbhārūḍhaṃ carati
rocamānaṃ tasmin sarvve paśavastatra yajñāstasminnannaṃ saha devatābhiriti
brāhmaṇam
4.7-2
prāṇāpānau janayanniti śaṅgasya mūle maharṛṣervasiṣṭhasya
putraḥ etāṃ vācaṃ sasṛje, śītoṣṇāvihyotsau (1) prādurbhāveyātāmiti
tathā tacchabdamanuvarttate, atha khalu vipāṇamadhye vaśiṣṭhaśilā nāma
prathama āśramro, ditīyaḥ kṛṣṇaśilāstasmin vasiṣṭhaḥ samatapadviśvāmitrajamadagnī jāstore tpataḥ, gautamabharadvājau siṃhī prabhave
tapataḥ śṛṅgagurgurvāse tapatyucchirṛṣṭidroṇe'bhyatapadagastyo'gasyatīrthe
tapati divyaṃ trihaṃ tapati svayambhūḥ kaśyapaḥ kaśyapatuṅge'bhyatapadulūkakacutarakṣuḥ śvā varāhacilvatibabhrukāḥ sarpadaṃṣṭranaḥ saṃhatanukṣaṇavānāḥ
kaśyapatuṅgadarśanāttaraṇavāṭāt siddhirbhavati brāhmaṃ varṣasahasramṛṣivane brahmacāryaikapādenātiṣṭhad ditīyaṃ varṣasahasraṃ mūrddhanyevāmṛtasya dhārāmadhārayad brāhmākhyaṣṭācatvāriṃśataṃ varṣasahasrāṇi
salilasya pṛṣṭhe śivo'bhyatapattasmāttaptāttapaso bhūya evābhyatapat
tadapyetā ṛco'bhivadanti prāṇāpānau janayanniti brāhmaṇam
4.8
ekapād dvipada iti vāyurekapāttasyākāśaṃ pādaścandramā
dvipāttasya pūrvvapakṣāparapacau pādāvādityastripāttasyeme lokāḥ
pādā agniḥ ṣaṭpādastasya pṛthivyantarikṣaṃ dyaurāpa oṣadhivanaspataya imāni bhūtāni pādāsteṣāṃ sarveṣāṃ vedā gatirātmā pratiṣṭhitāścatasro brahmaṇaḥ śākhā, atho āhuḥ ṣaḍiti mūrttirākāśasyetyṛcā mūrttiryājuṣī gatiḥ sāmamayantejo bhṛgvaṅgirasāmāpaitad brahmaiva
yajñaścatuṣpād hiḥ saṃsthita iti | tasya bhṛgvaṅgirasaḥ saṃkhye atho
āhurekasaṃsthita iti, yaddhotarccā maṇḍalaiḥ karoti pṛthivīṃ tenāpyāyayati etasyāṃ hyagniścarati
tadapyetadṛcoktam | agnivāsāḥ pṛthivyasi tanūriti
yadadhvaryyuryajuṣā karotyantarikṣaṃ tenāpyāyayati tasminvāyurrna
niviśate katamacca nāha iti
tadapyetadṛcoktaṃ | antarikṣe pathibhirḍīyamāṇo (1) na niviśate katamacca nāhaḥ | apāṃ yoniḥ prathamajā ṛtasya ka svijjātaḥ kuta ābabhūveti
yadudgātā sāmnā karoti divaṃ tenāpyāyayati tatra hyādityaḥ
śukraścarati
tadapyetadṛcoktaṃ | uccāyataṃ tamaruṇaṃ suparṇamiti | yad
brahmarcā kāṇḍaiḥ karotyapastenāpyāyayati candramā hyapsu carati
tadapyetadṛcoktam | candramā apsvantariti | tāsāmoṣadhivanaspatayaḥ kāṇḍāni, tato mūlakāṇḍaparṇapuṣpaphalapraroharasagandhairyajño varttate'dbhiḥ karmāṇi pravarttante'dbhiḥ somo
viṣūyate, tad yad brahmāṇaṃ karmaṇi varmaṇyāmantrayatyapastenānujānātyeṣo hyasya bhāgastadyathā bhokṣyamāṇo'pa eva prathamamācāmayedatha upariṣṭādevaṃ yajño'dbhireva pravarttate'psu saṃsthāpyate tasmād
brahmā purastāḍomasaṃsthitahomairyajño varttate'ntarā hi purastāḍomasaṃsthitahomairyajñaṃ parigṛhṇātyantarā hi bhṛgvaṅgirasaḥ vedāno duhya(1)
bhṛgvaṅgirasaḥ somapānaṃ manyante somātmako hyayaṃ veda
tadapyetadṛcoktaṃ | somaṃ manyate papivāniti
tadyathemāṃ pṛthivīmuddīptāṃ jyotiṣā dhūmāyamānāṃ varṣaṃ śamayatyevam brahmā bhṛgvaṅgirobhirvyāhṛtibhiryajñasya viriṣṭaṃ śamayatyagnirādityāya ma ityete'ṅgirasa eta idaṃ sarvaṃ samāpnuvanti, vāyurāpaścandramā ityete bhṛgava eta idaṃ sarvaṃ samāpyāyantyekameva saṃsthaṃ bhavatīti brāhmaṇam
4.6-2
vicāro ha vai kābandhiḥ kabandhasyātharvaṇasya putro medhāvī
mīmāṃsako'nūcāna āsa, sa ha svenātimānena mānuṣaṃ vittaṃ neyāya,
taṃ mātovāca, ta evaitadannamavocaṃsta imameṣu kurupañcāleṣvaṅgamagadheṣu
kāśikauśaleṣu śālvamatsyeṣu śavasauśīnareṣūdīceṣvannamadantītyatha
vayaṃ tavaivātimāne(2) nānādyāsmo vatsa vāhanamanviccheti sa māturājñayauvanāśvasya sārvabhaumasya rājñaḥ somaṃ prasṛtamājagāma, sa sado'nupraviśyartvijaśca yajamānañcāmantrayāmāsa, tadyāḥ prācyo nadyo vahanti
yāśca dakṣiṇācyo yāśca pratīcyo yāśca udīcyastāḥ sarvāḥ pṛthaṅnāmadheyaurityācakṣate, tāsāṃ samudramabhipadyamānānāṃ chidyate nāmadheyaṃ
samudra ityācakṣate, evamime sarve vedā nirmitāḥ sakalpāḥ sarahasyāḥ sabrāhmaṇāḥ sopaniṣatkāḥ setihāsāḥ sānvākhyātāḥ
sapurāṇāḥ sakharāḥ sasaṃskārāḥ saniruktāḥ sānuśāsanāḥ sānumārjanāḥ savākovākyāsteṣāṃ yajñamabhipadyamānānāṃ kriyate
nāmadheyaṃ yajña ityevācakṣate
4.10
bhūmairha vai etadvicchidraṃ devayajanaṃ yadaprākpravaṇaṃ yadanudakpravaṇaṃ yat kṛtrimaṃ yatsamaviṣamamidaṃ ha leva devayajanaṃ yatsamaṃ
samūlasavidagdhaṃ pratiṣṭhitaṃ prāgudakpravaṇaṃ samaṃ samāstīrṇamiva
bhavati, yatra brāhmaṇasya brāhmaṇatāṃ vidyād brahmā brahmatvaṃ karotīti
voce chandastanna vindāmo yenottaramemahīti | tān ha papraccha
kiṃ vidvān hotā hautraṃ karoti, kiṃ vidvānadhvaryyurādhvaryyavaṃ
karoti, kiṃ vidvānudgātodgācaṃ karoti, kiṃ vidvān brahmā brahmatvaṃ
karotīti voce chandastanna vindāmo yenottaramemahīti | te brūmo
vāgeva hotā haucaṃ karoti vāco hi stomā śca vaṣaṭkārāścābhisampadyante, te brūmo vāgeva hotā vāg brahma vāk deva iti
prāṇāpānābhyāmevādhvaryyu rādhvaryyavaṃ karoti, prāṇaiḥ paṇītāni ha
bhūtāni prāṇaḥ praṇītāḥ praṇītāste brūmaḥ prāṇāpānāvevādhvaryyū
prāṇāpānau brahma prāṇāpānau deva iti | cakṣuṣaivodgātā audgācaṃ
karoti cakṣuṣā hīmāni bhūtāni paśyantyatho cakṣurevodgātā cakṣurbrahma
cakṣurdeva iti | manasaiva brahmā brahmatvaṃ karoti manasā hi tiryyak ca
diśa ūrddhaṃ ca yacca kiñca manasaiva karoti tad brahma te brūmo
mana eva brahmā mano brahma mano deva iti
4.11
tadyathā ha vā idaṃ yajamānañca yājayitāraśca divaṃ brūyuḥ pṛthivīti,
pṛthivīṃ vāk dyoriti brūyustadanyo nānujānātyetāmevaṃ nānujānāti yadaitad brūyādatha nu kathamiti hotetyeva hotāraṃ brūyādvāgiti vācaṃ, brahmeti brahma, deva iti devamadhvaryyurityevādhvaryyuṃ
brūyāt, prāṇāpānāviti prāṇāpānau, brahmeti brahma, deva iti devamudgātetyevodgātāraṃ brūyāccakṣuriti cakṣurbrahmeti brahma, deva iti devaṃ
brahmetyeva brahmāṇaṃ brūyānmana iti mano brahmeti brahma deva iti
devam
4.12
nānā pravacanāni ha vā etāni bhūtāni bhavanti ye caivāsomapaṃ yājayanti ye ca surāpaṃ ye ca brāhmaṇaṃ vicchinnaṃ somayājinaṃ
taṃ prātaḥ samitpāṇaya upodeyurupāyāmo bhavantamiti, kimarthamiti
yāniva no bhavāṃstāṃ hyapraśnānapṛcchadyāneva no bhavān vyācakṣoyeti, tatheti tebhya etān praśnān vyācacaṣṭe, tathyena ha vā idaṃ
vidyamānañcāvidyamānañcābhinidadhāti tad brahma tathyo veda sa
brāhmaṇo'dhīyāno'dhotyācacata iti brāhmaṇam
4.13
athāto devayajanānyātmā devayajanaṃ śraddhā devayajanamṛtvijo devayajanaṃ bhaumaṃ devayajanaṃ tadvā etadātmā devayajanaṃ yadupavyāyacchamāno vā'nupavyāyacchamāno vā śarīramadhivasatyeṣa yanna eṣa
yajata etaṃ yajanta etaddevayajanamathaitat śraddhā devayajanaṃ yadaiva kadācidādadhyāt śraddhā tvevainaṃ nātoyāttaddevayajanamathaitadṛlijo devayajanaṃ yaca kvacid brāhmaṇo vidyāvānmantre ṇa karoti tadde vayajanamathaitadbhaumaṃ devayajanaṃ yatrāpastiṣṭhanti yatra syandanti pratadvahantyudvahanti
taddevayajanaṃ yatsamaṃ samūlamavidagdhaṃ pratiṣṭhitaṃ prāgudakpravaṇaṃ samaṃsamāstīrṇamiva bhavati yasya śvabhrakūrmo vṛkṣaḥ parvato nadī panyā vā
purastātsyānna devayajanamātraṃ purastātparvvavaśiṣyennottarato'gneḥ
paryyu pasīderanniti brāhmaṇam
4.15
aditirvai prajākāmodanamapacat tata ucchiṣṭamaśnāt sā gabbhaṃmadhatta, tata ādityā ajāyanta, ya eṣa odanaḥ pacyata ārambhaṇamevaitat kriyate ākramaṇameva prādeśamācīḥ samidho bhavantyetāvāṃ hyātmā prajāpatinā sammito'gnervai yā yajñiyā tanūraśvatthe tayā
samagacchata eṣā svakṛtyā tanūryad ghṛtaṃ, yad ghṛtena samidho anakti
tābhyāmevainaṃ tantūbhyāṃ samarddhayati yannirmārgasyāddadhātyavakṝtyā vai
vīryyaṃ kriyate yannirmārgasyāddadhātyavakṝtyā eva saṃvatsaro vai prajananamagniḥ prajananametat prajananaṃ yatsaṃvatsara ṛcā'gnau samidhamādadhāti,
prajananādevainantat prajanayitā prajanayatyavatyarttave puruṣo(1) na hi
taddeda yadattumabhijāyate, yannattucaṃ tadāpnoti, ya eṣa odanaḥ pacyate,
yonirevaiṣā kriyate, yatsamidha ādhoyante retastat dhīyate saṃvatsaro
vai reto hitaṃ prajāyate, ye saṃvatsare paryyeta'gnimādhatte prajāpatirevainamādhatte, dvādaśasu rātrīṣu purā saṃvatsarasyādheyāttā hi saṃvatsarasya pratimā atho tisṛṣvatho dvayoratho pūrvedyurādheyāt, te vā agnimāddhānenādityā vā ita uttarameṣa me'muṣmiṃlloka āyaṃste pathi
rakṣanta iyantadu yacyamāṇaṃ pratinudanta uccheṣaṇabhājā vā ādityā yaducchiṣṭaṃ yaducchiṣṭena samidho anakti tebhya eva provāca
tebhya eva procya svargaṃ lokaṃ yanti
4.16
prajāpatiradharvā devaḥ sa tapastaptaitañcātuṣprāśyaṃ brahmodanaṃ
niramimata, caturlokaṃ caturddevaṃ caturvedaṃ catuharhotramiti, catvāro vā
ime lokāḥ pṛthivyantarikṣaṃ dyaurāpa iti, catvāro vā ime
devā agnirvāyurādityaścandramāḥ, catvāro vā ime vedā ṛgvedo
yajurvedaḥ sāmavedo brahmaveda dūti, catasro vā dūme hotrā hautramādhvaryyavamaudgātraṃ brahmatvamiti
tadapyetadṛcoktam | ca̱tvāri̱ śṛṅgāstrayo̍ asya pādā̱ dve śī̱rṣe
sa̱pta hastā̍so asya | tridhā̍ ba̱ddho vṛ̍ṣa̱bho ro̍ravīti ma̱hode̱vo
martya̍ṃ āviveśa̱ dūti
catvāri śṭaṅgeti vedā vā eta uktāḥ, trayo asya pādā dūti savanānyeva, dve śīrṣa dūti brahmodanapravargyāveva, sapta hastāso asyeti
chandāṃ syeva, tridhā baddha dūti mantraḥ kalpo brāhmaṇaṃ, vṛṣabho roravītyeṣa
ha vai vṛṣabha eṣa tadroravīti yadyajñe ṣu śastrāṇi śaṃsatyṛgbhiryajurbhiḥ
sāmabhirbrahmabhiriti, mahodevo martyāṃ āviveśetyeṣa ha vai mahān devo
yadyajña eṣu martyāṃ āviveśa | yo vidyātsapra pravata dūti prāṇānāha
sapra vidyātparāvata dūtyapānānāha | śiro yajñasya yo vidyādityetadvai yajñasya śiro yanmantravān brahmodano yo ha vā etamamantravantaṃ
brahmodanamupeyādapaśirasā ha vā asya yajñamupeto bhavati tasmānmantravantameva brahmodanamupeyānnāmantravantamiti brāhmaṇam
4.17
kimupayajña ātreyo bhavatītyādityaṃ hi tamo jagrāha, tadatrirapanunnoda tadatriranvapaśyat
tadapyetadṛcoktam | su̱tādyamarcirhivamunnināya di̱vitvā'triradhārayat sūryyāmāsāya karttava dūti
taṃ hovāca varaṃ vṛṇīṣveti, sa hovāca dakṣiṇīyā me prajā
syāditi, tasmādātreyāya prathamadakṣiṇā yajñe dīyanta dūti
brāhmaṇam
4.17.p1
prajāpatirvedānuvāca agnīnādadhīyeti, tāvvāgamyuvācāgnī
vai sambhārāṇāmiti, tadghośat krūrātsalitāttvarasa udāninyustān vāgabhyuvācāśvaḥ śamyeteti, tatheti tamṛgveda etyovācāhamaśvaṃ
śameyamiti tasmā avissṛmāya mahadbhavaṃ sasṛje, sa etāṃ prācīṃ diśambheje sa hovācāśānto nvayamaśva iti | taṃ yajurveda etyovācāhamaśvaṃ śameyamiti tasmā avissṛptāya mahadbhavaṃ sasṛje, sā etāṃ
pratīcīndiśaṃ bheje sa hovācāśānto nvayamaśva iti | taṃ sāmaveda etyovācāhamaśvaṃ śameyamiti, kena nu tvaṃ śamayiṣyasīti, rathantaraṃ nāma me sāmāghorañcākrūrañca tenāśvamabhihūyate tasmāatha vissṛptāya tadeva mahadbhavaṃ sasṛje, sa etāmudīcīndiśambhe je,
sa hovācāśānto nvayamaśva iti | tānvāgabhyuvāca śaṃyumātharvaṇaṃ
gacchatheti, te śaṃyumātharvaṇamāsīnaṃ prāpyocurnamaste astu bhagavannaśvaṃ
śamyeteti | tatheti sa khalu kabandhasyātharvaṇasya putramāmantrayāmāsa
vicārinniti, bhago iti hāsmai pratiśrutaṃ pratiśruśrāvāśvaṃ śamye teti,
tatheti sa khalu śāntyudakaṃ cakārātharvaṇobhiyāṅgirasobhiyāta nairmātṛnāmabhirvāstoṣpatyairiti śamayati tasya ha snātasyāśvasyābhyucitasya
sarvebhyo romaśamarebhyo'ṅgārā āśoryyanta so'śvastuṣṭo namaskāraṃ
cakāra namaḥ śaṃyumātharvaṇāya yo mā yajñamacoklṛpaditi, bhaviṣyanti
ha vā ato'nye brāhmaṇā laghusabhāratāmāsta ādityasya padaṃ ādhāsyantyanaḍuho vatsasyājasya avaṇasya brahmacāriṇo vā etadvā ādityasya padaṃ yadbhūmistayaiva pada āhitaṃ bhaviṣyatīti so'gnau praṇīyamāne'nvenvārabdhaṃ brahmā yajamānaṃ vācayati yadakrandaḥ prathamaṃ jāyamāna
4.17.p2
iti pañca, taṃ brāhmaṇā upavahanti tadbrahmopākurute eṣa ha vai vidvāṃssarvavid brahmā yadbhūgvaṅgiroviditi brāhmaṇam || 18
5.18
devāsa ha vā asurāścāsparḍanta te devā indramabruvannivannastāvadyajñaṃ
gopāya, yāvadasuraiḥ saṃpatāmahā dūti, sa vai nastena rūpeṇa gopāya
yena no rūpeṇa bhūyiṣṭhaṃ chādayasi yena śacyasi goptu miti, sa ṛgvedo
bhūtvā purastātparītyopātiṣṭhantaṃ devā abruvannanyattadrūpaṃ kuruṣva naitena
no rūpeṇa bhūyiṣṭhaṃ chādayasi naitena śacyasi goptumiti, sa yajurvedo
bhūtvā paścātparītyopātiṣṭhantaṃ devā abruvannanyattadrūpaṃ kuruṣva naitena
no rūpeṇa bhūyiṣṭhaṃ chādayasi naitena śacyasi goptumiti, sa sāmavedo
bhūtvā uttarataḥ parolyopātiṣṭhat taṃ devā abruvannanyadeva tadrūpaṃ kuruṣva
naitena no rūpeṇa bhūyiṣṭhaṃ chādayasi naitena śakṣyasi goptumiti,
sa indra uṣṇīṣau brahmavedo bhūtvā dakṣiṇataḥ parītyopātiṣṭhantaṃ
devā abruvannetattadrūpaṃ kuruṣvai tena no rūpeṇa bhūyiṣṭhaṃ chādayasyetena
śakṣyasi goptumiti, tayadindra uṣṇīṣī brahmavedo bhūtvā dakṣiṇataḥ
parotyopātiṣṭhattadbrahmā'bhavattadbrahmaṇo brahmatvaṃ tadvā etadatharvvaṇo rūpaṃ
yaduṣṇīṣī brahmā, taṃ dakṣiṇato viśvedevā upāsīraṃstaṃ yahakṣiṇato
viśvedevā upāsīraṃstatsaṭastho'bhavattatsadasyasya sadasyatvaṃ barleha vā
etad balamupajāyate yatsadasya āmayatī vai vrajasya bahutvataraṃ vrajaṃ
vinvanti,(1) ghorā vā eṣā digdakṣiṇā śāntā itarāstadyāni stutāni brahyā'numantrayate manasaiba tāni sadasyo janadityetāṃ vyāhṛtiṃ
japaṃ cetyātmānaṃ janayati najilyātmānamapile dadhāti, taṃ devā
abruvanvaraṃ vṛṇīṣveti vṛṇā3 iti, sa varamavṛṇītāsyāmiva māṃ
hotrāyāmindrabhūtaṃ punantastuvantaḥ śaṃsantaḥ tiṣṭheyuriti taṃ tasyāmiva
hotrāyāmindrabhūtaṃ punantastuvantaḥ śaṃsanto'tiṣṭhaṃstaṃ yattasyāmiva
hotrāyāmindrabhūtaṃ punantaḥstuvantaḥ śaṃsantastiṣṭhaṃstadbrāhmaṇācchaṃsyabhavattadbrāhmaṇācchaṃsino brāhmaṇacchaṃsitvaṃ saipendrī hotrā yad brāhmaṇācchaṃsīyā, dvitīyaṃ varaṃ vṛṇīṣveti vṛṇī3 iti sa varamavṛṇītāsyāmeva māṃ hotrāyāṃ vāyubhūtaṃ punantastudantaḥ śaṃsantastiṣṭheyuriti
taṃ tasyāmeva hotrāyāṃ vāyubhūtaṃ punantastuvantaḥ śaṃsanto'tiṣṭhaṃstaṃyattasyāmeva hotrāyāṃ vāyubhūtaṃ punantastuvantaḥ śaṃsantastiṣṭhaṃstat potā'
bhavattat potuḥ potṛtvaṃ saiṣā vāyavyā hotrā yat potriyā, tṛtīyaṃ varaṃ
vṛṇīṣveti vṛṇī3 iti sa varamavṛṇītāsyāmeva māṃ hotrāyāmagnibhūtamindhānāḥ punantastuvantaḥ śaṃsantastiṣṭheyuriti tantasyāmeva hotrāyāmagnibhūtamindhānāḥ punantastuvantaḥ śaṃsanto'tiṣṭhaṃstaṃ
yattasyāmeva hotrāyāmagnibhūtamindhānāḥ punantastuvantaḥ śaṃsantastiṣṭhaṃstadāgnīdhro'bhavattadāgnīdhrasyāgnīdhratvaṃ saiṣāgneyī hotrā
yadāgnīdhrīyeti brāhmaṇam
5.20
brāhmaṇo ha vā imamagniṃ vaiśvānaraṃ babhāra | so'yamagnirvaiśvānaro brāhmaṇena bhriyamāṇa(1) imāṃllokān janayate'thāyamīkṣate'gnirjātavedā brāhmaṇadvitīyo ha vā ayamidamagnirvaiśvānaro
jvalati hantāhaṃ yanmayi teja indriyaṃ vīryyantaddarśayāmyuta vai mā
bibhriyāditi, sa ātmānamāpyāyayettaṃ payodhoktamimaṃ brāhmaṇaṃ
darśayitvā''tmanyajuhot sadvitīyamātmānamāpyāyayettaṃ ghṛtamadhoktamimaṃ
brāhmaṇaṃ darśayitvā ātmanyajuhot, sa tṛtīyamātmānamāpyāyayettadidaṃ
viśvaṃ vikṛtamavāyamadhoktamimaṃ brāhmaṇaṃ darśayitvā''tmanyajuhot, sa
caturthamātmānamāpyāyayettena brāhmaṇasya jāyāṃ virājamapaśyat
tāmasmai prāyacchat sa ātmā apitvamabhavattata imamagniṃ vaiśvānaraṃ
parāsyurbrahmaṇo'gniṃ jātavedasamadhatta, so'yamabravīt agne jātavedo
adhinidhehi mehīti tasya haitaṃ nāmādhattāghoraṃ cākrūrañca, so'śvo'bhavattasmādaśvo vaheta rathaṃ na bhavati(1) pṛṣṭhena sādinaṃ, sa devānāgacchatsa devebhyo'nvātiṣṭhat tasmāddevā abibhayustaṃ brahmaṇe prāyacchattametayarcā'śamayat
5.21
agniṃ tvādvaiśvānaraṃ sadanān pradahanvagāḥ | sano devatrādhibrūhi māriṣāmā vayantaveti
tametābhiḥ pañcabhirṛgbhirupākurute yadakrandaḥ prathamaṃ jāyamāna iti
so'śāmyattasmādaśvaḥ paśūnāṃ jighatsuratamo bhavati vaiśvānaro
hyeṣa tasmādagniḥ padamaśvaṃ brahmaṇe dadāti brahmaṇe hi prattantasya
rasamapoḍayat sa raso'bhavadraso ha vā eṣa taṃ vā etaṃ rasaṃ santaṃ ratha
ityācakṣate, parokṣeṇa parokṣapriyā iva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣaḥ | sa devānāgacchat sa devebhyo'nvātiṣṭhattasmāddevā abibhayustaṃ
brahmaṇe prāyacchattametayarcā''jyāhutyā'bhyajuhodindrasyaujò marutāmanīkamiti
rathamabhihutvā tametayarcā'tiṣṭhad vanaspate vīḍvaṅgo hi
bhūyā iti
tasmādāgnyādheyikaṃ rathaṃ brahmaṇe dadāti, brahmaṇe hi prattaṃ
tasya takṣāṇastanūjyeṣṭhāṃ dakṣiṇāṃ niramimata | tāṃ pañcasvapaśyadṛci yajuṣi sāmni śānte'tha ghore
tāsāṃ dve brahmaṇe prāyacchadvācaṃ ca jyotiśca, vāgvai dhenuryyotirhiraṇyaṃ tasmādāgnyādheyikāṃ cātuṣprāśyāṃ dhenuṃ brahmaṇe
dadāti, brahmaṇe hi prattā paśuṣu śāmyamāneṣu cakṣurhāpayanti
cakṣureva tadātmani dhatte yadvai cakṣustaddhiraṇyaṃ tasmādāgnyādheyikaṃ
hiraṇyaṃ brahmaṇe dadāti, brahmaṇe hi prattaṃ tasyātmannadhatta tena
prājvaladyad yannādhatta tadāglā'bhavattadāglā bhūtvā sā samudraṃ
prāviśatsā samudramadahattasmātsamudro durgirapi vaiśvānareṇa hi
dagdhaḥ sā pṛthivīmudaitsā pṛthivīṃ vyadahatsā devāṃnāgacchatsā devānahiḍatte devā brahmāṇamupādhāvan sa naivāgāyannānṛtyat saiṣāglaiṣā
kāruvidā nāma taṃ vā etamāglāhṛtaṃ santamāglāṣṭadha ityācakṣate,
parokṣeṇa parokṣapriyā dūva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣaḥ | ya eṣa
brāhmaṇo gāyano vā narttano vā bhavati tamāglāṣṭadha ityācakṣate,
tasmād brāhmaṇo naiva gāyennānṛtyenmāglāṣṭadhaḥ syāttasmād brāhmā
pūrvaṃ haviraparaṃ prājāpatyaṃ prājāpatyāt brāhmāmevottamamiti brāhmaṇam
5.22
atharvāṇañca ha vā āṅgirasañca bhṛgucakṣuṣī tad brahmābhivyapaśyaṃstadajānanvayaṃ vā idaṃ sarvaṃ yadbhagvaṅgirasa iti | te devā brāhmaṃ
haviryyasāntapane'gnāvajuhavuretadvai brāhmaṃ haviryyatsāntapane'gnau
hūyate, eṣa ha vai sāntapano'gniryyad brāhmaṇastasyorjjāyojjāṃ devā
abhajanta sumanasa eva svadhāṃ pitaraḥ śraddhayā svargaṃ lokaṃ brāhmaṇāstena sunvantyubhayo'ntataḥ striyaḥ kevala ātmanyavārundhata vāhyā
ubhayena sunvanti, yadvai yanne brāhmaṃ havirna nirūpyetānṛjavaḥ prājāpatyahaviṣo manuṣyā jāyerannaso yāṃllokān sṛṇviti pitā hyeṣa āhavanoyasya gārhapatyasya dakṣiṇāmneryo'gnihotraṃ juhotīti, devā
priye dhāmani madanti teṣāmeṣo'gniḥ sāntapanaśreṣṭho bhavyetasya
vāci tṛptāyāmagnistṛpyati, prāṇe tṛpte vāyustṛpyati, cakṣuṣī tṛpta
ādityastṛpyati, manasi tṛpte candramāstṛpyati, śrotre tṛpte diśaścāntaddeśāśca tṛpyanti, sneheṣu tṛpteṣvāpastṛpyanti, lomeṣu tṛpteṣvoṣadhivanaspatayastṛpyanti, śarīre tṛpte pṛthivo tṛpyatyevameṣo'gniḥ sāntapanaḥ śreṣṭhastṛptaḥ sarvāstṛptāṃstarpayatīti brāhmaṇam
5.23
sāntapanā idaṃ havirityeṣa ha vai sāntapano'gniryad brāhmaṇo
yasya garbhādhānapuṃsavanasīmantonnayanajātakarmanāmakaraṇaniṣkramaṇānnaprāśanagodānacūr̤ākaraṇopanayanāplavanāgnihotravratacaryyādīni kṛtāni bhavanti, sa sāntapano'tha yo'yamanagnikaḥ sa kumbhe loṣṭaḥ, tadyathā
kumbhe loṣṭaḥ prakṣipto naiva śaucārthāya kalpate naiva śasyaṃ nirvarttayatyevamevāyaṃ brāhmaṇo'nagnikastasya brāhmaṇasyānagnikasya naiva daivaṃ dadyānna
pitryaṃ na cāsya svādhyāyāśiṣo na yajña āśiṣaḥ svargaṅgamā bhavanti
tadapyetadṛcoktam | agniṃ dūtaṃ vṛṇīmahe hotāraṃ viśvavedasaṃ
asya yajñasya sukratumiti brāhmaṇam
First 65 of 286 passages. Read on