Atharvavedabrahmana 6: atha tṛtīyaḥ prapāṭhakaḥ
Atharvavedabrāhmaṇa 6
- Language
- Sanskrit
Contents
- 6.23 — 1 part
atha tṛtīyaḥ prapāṭhakaḥ
6.1
oṃ dakṣiṇāpravaṇā bhūmirddakṣiṇata āpo vahanti tasmādyajñāstaṅgerunnatataramiva bhavati yatra bhṛgvaṅgiraso viṣṭhāstadyathā (1) āpaimāṃllokānabhivahantyevameva bhṛgvaṅgirasaḥ sarvvān devānabhivahantyevamevaiṣā vyāhṛtiḥ sarvvān vedānabhivahantyo3 miti ṛcāmo 1 miti yajuṣāmo 1 miti sāmnāmo 1 miti sarvvasyāhābhivādastaṃ ha smaitaduttaraṃ
yajñe vidvāṃsaḥ kurvvanti devā brahmāṇa āgacchata āgacchatetyete vai
devā brahmāṇo yadbhṛgvaṅgirasastānevaitad gṛṇānāṃstān vṛṇānāṃ
hvayanto (2) manyante nānyī bhṛgvaṅgirovid hato yajñamāgacchan
yajñasya (3) tejasā teja āpnotyūrjyorjāṃ yaśasā yaśo nānyī bhṛgvaṅgirovidvato yajñamāgacchennedyajñaṃ parimuṣṇīyāditi, tadyathāpūrvvaṃ
vatso'dhotya gāṃ dhayedevaṃ brahmā bhṛgvaṅgirovidvato yajñamāgacchennedyajñaṃ
parimuṣṇīyāditi, tadyathā gaurvvā'śvo vā'nyataro vaikapāt dvipāt
tripāditi syāt, kimabhivahet kimabhyaśnuyāditi, tasmādṛgvidameva
hotāraṃ vṛṇīṣva, yajurvidamadhvaryyuṃ, sāmavidamula़gātāramatharvvāṅgirovidaṃ brahmāṇaṃ, tathā hāsya yajñaścaturṣu lokeṣu caturṣu deveṣu caturṣu vedeṣu
catasṛṣu hotrāsu catuṣpādyajñaḥ pratiṣṭhati, pratitiṣṭhati prajayā paśubhirya
evaṃ veda yaścaivamṛtvijāmātvijyaṃ veda yaśca yajñe yajanīyaṃ vedeti
brāhmaṇam
6.2
prajāpatiryajñamatanuta, sa ṛcaiva hotramakarot, yajuṣādhvaryyavaṃ,
sāmnodgātramatharvāṅgirobhirbrahmatvaṃ, taṃ vā etaṃ mahāvākyaṃ kurute,
yadṭacaiva hotramakarodyajuṣādhvaryyavaṃ sāmnodgātramatharvāṅgirobhirbrahmatvaṃ,
sa vā eṣa tribhirvedairyajñasyānyataraḥ pakṣaḥ saṃskriyate manasaiva brahmā
yajñasyānyataraṃ pakṣaṃ saṃskarāelyayama vai yaḥ pavate sa yajñastasya manaśca vāk
ca varttanirmanasā caiva hi vācā ca yajñe vahatyata eva mana iyameva
vāk sayahadantrāsti vidyādūrddhaṃ me'sya yajñasyāntaragāditi, tadyathaikapāt puruṣo yatre kacakro vā ratho varttamāno bhreṣaṃ nyetyevamevāsya
yajño bhreṣaṃ nyeti, yajñasya bhreṣamanuyajamāno bhreṣaṃ nyeti, yajamānasya
bhreṣamanvṛtvijo bhreṣaṃ niyanti, ṛtvijāṃ bhreṣamanudakṣiṇā bhreṣaṃ niyanti, dakṣiṇānāṃ bhreṣamanuyajamānaḥ putrapaśubhirbheṣaṃ nyeti,
putrapaśūnāṃ bhreṣamanuyajamānaḥ svargeṇa lokena bhreṣaṃ nyeti, svargasya
lokasya bhreṣamanu tasyārddhasya yogakṣemo bhreṣaṃ nyeti, yasminrddhe
yajanta iti brāhmaṇam
6.3
tadu ha smāha śvetaketurāruṇeyo brahmāṇaṃ dṛṣṭvā bhāṣamāṇamarddhaṃ
me'sya yajñasyāntaragāditi, tasmādbrahmā stute vahiḥpavamāne vācaṃyamyamupāṃkhantaryyāmābhyāmaya ye pavamāna uddṛcusteṣvatha yāni ca
stotrāṇi ca śastrāṇyāvaṣaṭkārātteṣu sa yahakto bhreṣavriyaccheddārha
bhūrjanaditi gārhapatye juhuyāt, yadi yajuṣṭa oṃ bhuvo janaditi
dakṣiṇāgnau juhuyāt, yadi sāmata oṃ kharjanadityāhavanīye juhuyāt, yadyanājñātā brahmatā oṃ bhūrbhuvaḥ kharjanadomityāhavanīyaeva juhuyāt, tadvākovākyasyarcī yajuṣāṃ sāmnāmatharvāṅgirasāmathāpe vidānāṃ rasena yajñasya viriṣṭaṃ saṃdhīyate, tadyathā lavaṇenetyuktaṃ, tadyathā ubhayapātpuruṣo yannubhayacakro vā ratho varttamāno'bhraiṣaṃ nyetyevamevāsya yajño'bhraiṣaṃ nyeti, yajñasyābhreṣamanuyajamāno'bhraiṣaṃ nyeti, yajamānasyābhraiṣamanvṛtvijo'bhraiṣaṃ nyanti,
ṛtvijāmabhraiṣamanudakṣiṇā abhraiṣaṃ nyanti, dakṣiṇānāmabhraiṣamanuyajamānaḥ putrapaśubhirabhraiṣaṃ nyeti, putrapaśūnāmabhreṣamanuyajamānaḥ svargeṇa lokenābhraiṣaṃ nyeti, svargasya lokasyābhraiṣamanu
tasyārddhasya yogakṣemo'bhraiṣaṃ nyeti, yasminbrahma yajanta iti
brāhmaṇam
6.4
tadyadaudumbaryyān āsiṣṭa, hiṅkṛṇot me prāstāvīnma udarkai
āsīt me subrahmaṇyāmāhvāsodityudgātre dakṣiṇā nīyante, grahān
me'grahīt prācārīnme'śuśruvan me samanaskamakārṣīdyākṣīnme'śāṃsīnme'vaṣaṭkārṣīnma ityadhvaryyave hotṛṣadan āsiṣṭa, ayākṣīnme'śāṃsī
nme'vaṣaṭkārṣīnma iti hotre devayajanaṃ me'coklapad brahmā sādaṃ
me'sīsṛpad brahmajapānme'japīt purastāddhomasaṃsthitahomānme'hauṣīdayākṣonme'śāṃsīnme'vaṣaṭkārṣīn ma iti(1) brahmaṇa bhūyiṣṭhena mā
brahmaṇākārṣīdityetadvai bhūyiṣṭhaṃ brahma yadbhavaṅgirasaḥ, ye'ṅgiraso ye'ṅgirasaḥ sa rasaḥ, ye'tharvāṇaḥ ye'tharvāṇastadbheṣajaṃ, yadbheṣajaṃ tadamṛtaṃ, yadamṛtaṃ
tad brahma, sa vā eṣa pūrveṣāmṛtvijāmarddhabhāgasyārddhamitareṣāmarddhaṃ
brahmaṇa iti brāhmaṇam
6.5
devāsra ha vā asurāśca saṅgrāmaṃ samayatanta, tannaitāstisro hotrakā jihvāṃ pratipedire, tāsāmindra uccāni sāmāni lulopa, tāni
hetre prāyacchadājyaṃ ha vai hoturbabhūva, praugaṃ poturvaiśvadevaṃ ha vai hoturbabhūva, niṣkevalyaṃ neṣṭurmarutvatīyaṃ ha vai hoturbabhūva, āgnimārutamāgnīdhrasya, tasmādetadabhyastataramiva śasyate, yadāgnimārutaṃ yasmādete saṃśaṃsukā iva bhavanti(1) yadbhātā potā neṣṭāgnīdhro sumohe
vasota tad bṛddheyasāmivāsa tāsāmarddhaṃ pratilulopa prathamārddhañca prathamapadañcaitadvicchiṇāñcaitatpariśiṣediti brāhmaṇam
6.6
uddālako ha vā āruṇisdocyān vṛto dhāvayāñcakāra, tasya
ha niṣka upāhito babhūva, upavādād bibhyato yo mā brāhmaṇo'nūcānautravadiṣyati tasmā etaṃ pradāsyāmīti, taddhodocyān brāhmaṇān bhayaṃ
bibheda uddālako ha vā ayamāyāti, kurupāñcālo brahmā brahmaputraḥ
sa jaṅghaṃ hato na paryāddadhota kenemaṃ vāreṇa prati saṃyatāmahā dūti,
taṃyata eva prapannaṃ dadhe tata evamanupratipedire, taṃ ha svaidāyanaṃ śaunakamūcuḥ, khaidāyana tvaṃ vai no brahmiṣṭho'sīti tvayemaṃ vāreṇa
pramisayatāmahā iti, taṃ yata eva prapannaṃ dadhe tata evamanupatipedire, taṃ ha svaidāyanā ityāmantrayāmāsa, sa ho gotamasya
putretītihāsmā asṛśat, pratiśrutaṃ pratiśuśrāva, sa vai gotamasya
putra jaṅghaṃ hato'dhāvot
6.7
yastaddarśapūrṇamāsayorūpaṃ vidyāt kasmādimāḥ prajāḥ
śirastaḥ prathamaṃ lomaśā jāyante, vasmāda samaparamiva śmaśrūṇyupakakṣāṇvanyāni lomāni jāyante, yastaddarśapūrṇamāsayorūpaṃ vidyāt kasmādimāḥ prajāḥ śirastaḥ prathamaṃ palitābhavanti, kasmādantaḥ sarvā eva palitā bhavanti, yastaddarśapūrṇamāmayorūpaṃ vidyāt kasmādimāḥ prajā adantikā jāyante, kasmādāsāmaparamiva jāyante, yastaddarśapūrṇamāsayorūpaṃ vidyāt kasmādāsāṃ saptavarṣāṣṭavarṣāṇāṃ prabhidyante, kasmādāsāṃ punareva jāyante, kasmāddantaḥ sarva eva prabhidyante, yastaddarśapūrṇamāsayorūpaṃ vidyāt kasmādadhare dantāḥ pūrve jāyante, para uttare, yastaddarśapūrṇamāsayo rūpaṃ vidyāt kasmādadhare dantāḥ aṇīyāṃso hrasīyāṃsaḥ
pratheyāṃso varṣīyāṃsa uttare, yastaddarśapūrṇamāsayorūpaṃ vidyāt kasmādimau daṃṣṭro dīrghatarau, kasmātsame iva jambhe, (1) yastaddarśapūrṇamāsayorūpaṃ vidyāt kasmādime śrotre 'ntaḥ same iva dīrghe,
yastaddarśapūrṇamāsayorūpaṃ vidyāt kasmāt pumāṃsaḥ śmaśruvanto'śmaśruvaḥ
striyaḥ, yastaddarśapūrṇamāsayorūpaṃ vidyāt kasmādāsāṃ santatamiva
śarīraṃ bhavati, kasmādāsāmasthīni dṛr̤hatarāṇīva bhavanti, yastaddarśapūrṇamāsayorūpaṃ vidyāta kasmādāsāṃ prathame vayasi retaḥ siktaṃ
na sambhavati, kasmādāsāṃ madhyame vayasi retaḥ siktaṃ sambhavati, kasmādāsāmuttame vayasi retaḥ siktaṃ na sambhavati, yastaddarśapūrṇamāsayorūpaṃ vidyāt kasmādidaṃ śiśnamuccaśa eti nocīpadyate kasmānna
hradapānam
6.8
atha yaḥ purastādaṣṭāvājyabhāgān vidyāt madhyataḥ pañca havirbhāgāḥ, ṣaṭ prājāpatyāḥ upariṣṭādaṣṭāvājyabhāgān vidyāt atha
yo gāyatrīṃ hariṇīṃ jyotiṣmatāṃ sarvairṛttairyajamānaṃ svargaṃ lokamabhivahantīṃ vidyāt atha yaḥ paṅktiṃ pañcapadāṃ saptadaśākṣarāṃ sarvairṛttairyajamānaṃ svargaṃ lokamabhivahantīṃ vidyāt asmai ha niṣka̍ prayannuvācānūcāno ha vai svaidāyanā sa suvarṇaṃ vai suvarṇavide dadāmīti tadupayamya
niṣkrāma, tatrāpavrāja yacetaro babhūva, taṃ ha papraccha kimeṣa gotamasya
putra ityeṣa brahmā brahmaputra iti hovāca, yadenaṃ kaścidupavadetota
momāṃseta ha vā mūrddhā vā asya vipatet, prāṇā vainaṃ jahyuriti, te
mitha eva cikrandairyuvi prāpavrāja yacetaro babhūvuste prātaḥ samitpāṇayaupodeyurupāyāmo bhavantamiti, kimarthamiti yāneva no bhavāṃstāṃ hya
praśnānapṛcchadyāneva no bhavān vyācakṣīyeti, tatheti tebhya etān
praśnān vyācacaṣṭe
6.6-2
yatpurastāt vedeḥ prathamaṃ varhistṛṇāti tasmādimāḥ prajāḥ
śirastaḥ prathamaṃ lomaśā jāyante, yadaparamiva prastaramanustṛṇāti tasmādāsāmaparamiva śmaśrūṇyupakakṣāṇyānyāni lomāni jāyante, yat
prāgvarhiṣaḥ prastaramanupraharati tasmādimāḥ prajāḥ śirastaḥ prathamaṃ palitā bhavanti, yadantataḥ sarvamevānupraharati tasmādantataḥ
sarvā eva palitā bhavanti, yatprayājā apuro'nuvākyāvanto bhavanti
tasmādimāḥ prajā adantikā jāyante, yahavīṃṣi puro'nuvākyāvanti
bhavanti tasmādāsāmaparamiva jāyante, yadanuyājā apuro'nuvākyāvanto bhavanti tasmādāsāṃ saptavarṣāṣṭavarṣāṇāṃ prabhidyante, yatpatnīsaṃyājāḥ puro'nuvākyāvanto bhavanti tasmādāsāṃ punareva jāyante,
yatsamiṣṭayajurapuro'nuvākyāvadbhavati tasmādantataḥ sarva eva prabhidyante, yadbhāyatrā'nūcya triṣṭubhā yajati tasmādadhare dantāḥ pūrve
jāyante para uttare, yadṛcā'nūcya yajuṣā yajati tasmādadhare dantāaṇīyāṃsaḥ prathīyaṃso varṣīyāṃsa uttare, yadāghāsau dīrghatarau prāñcāvāghārayati tasmādimau daṃṣṭrau dīrghatarau, yat saṃyājye
sañchandaso tasmāt same iva jambhe, yaccaturthe prayāje samānayati tasmādime śrotra antataḥ same dūva dīrghe, yajjapaṃ japitvā'bhihiṅkaroti
tasmāt pumāṃsaḥ śmaśruvanto'śmaśruva striyaḥ, yat sāmidhenīḥ satatavrāha tasmādāsāṃ santatamiva śarīraṃ bhavati, yat sāmidhenyaḥ kāṣṭhahaviṣo bhavanti tasmādāsāmasthīni dṛr̤hatarāṇīva bhavanti, yat
prayājā ājyahaviṣo bhavanti tasmādāsāṃ prathame vayasi retaḥ siktaṃ
na sambhavati, yanmadhye haviṣāṃ dadhnā ca puroḍāśena ca pracaranti
tasmādāṃsāṃ madhyame vayasiḥ retaḥ siktaṃ sambhavati, yadanuyājā
ājyahaviṣo bhavanti tasmādāsāmuttame vayasi retaḥ siktaṃ na
sambhavati, yaduttame'nuyāje sakṛdapāniti tasmādidaṃ śiśnamuccaga
eti, nocopadyate, yannāpānit sakṛcchūnaṃ syādyanmuhurapānit sakṛtyannaṃ syāttasmāt sakṛdapāniti net sakṛcchūnaṃ syāt sakṛtyannaṃ
veti
6.10
atha ye purastāddaśavājyabhāgāḥ pañca prayājā dvāvādhārau
dvāvājyabhāgāvāgneyā ājyabhāgānāṃ prathamaḥ saumyo dvitīyo
havirbhāgānāṃ haviddhaiva saumyamāgneyaḥ puroḍāśo'gniṣomīya upāṃśuyājo'gnīṣomīyaḥ puroḍāśo'gniḥ sviṣṭakṛdityete madhyataḥ pañca
havirbhāgāḥ atha ye ṣaṭ prājāpatyā iḍā ca prāśitrañca yaccāgnīdhrāyāvadyati, brahmabhāgo yajamānabhāgo'nvāhāryya eva ṣaṣṭho'tha
ya upariṣṭāddaśavājyabhāgāstrayo'nuyājāścatvāraḥ patnīsaṃyājāḥ
samiṣṭayajuraṣṭamamatha yā gāyatrī hariṇī jyotiṣmattā sarvairyejñairyajamānaṃ svargaṃ lokamabhivahati, vedireva sā, tasya ye purastādaṣṭāvājyabhāgāḥ sa dakṣiṇaḥ paco'tha ye upariṣṭādaṣṭāvājyabhāgāḥ
sa uttaraḥ pacaḥ, havaṣiātmā, gārhapatyo jaghanamāhavanīyaḥ śiraḥ,
sovarṇarājatau pacau, tadyadādityaṃ purastāt paryyantaṃ na paśyanti
tasmādjyotiṣka uttaro bhavati | atha yā paṅktiḥ pañcapadā saptadaśākṣarā sarvairyajñairyajamānaṃ svargaṃ lokamabhivahati yājyeva
sā, tasyā o śrāvayeti caturakṣaram, astu śrauṣaditi caturakṣaraṃ,
yajeti dyakṣaraṃ, yeyajāmaha dūti pañcākṣaraṃ, dyakṣaro vai vaṣaṭkāraḥ,
saiṣā paṅktiḥ pañcapadā saptadaśākṣarā sarvairyajñairyajamānaṃ sargaṃ lokamabhivahati, tadyatrāsyaiśvaryyaṃ syādyanna vainamabhivaheyurevaṃvidmeva tatra
brahmāṇaṃ vṛṇīyānnānevaṃvidamiti brāhmaṇam
6.11
atha ha prācīnayogya (1) ājagāmāgnihotraṃ bhavantaṃ pṛcchehotama
dūti, pṛccha prācīnayogyeti | kindevatyaṃ te gavioḍāyāṃ, kindevatyamupahūtāyāṃ, kindevatyamupaspṛṣṭāyāṃ, kindevatyaṃ' vatsamannīyamānaṃ,
kindevatyaṃ vatsamavrītaṃ, kindevatyaṃ duhyamānaṃ, kindevatyaṃ dugdhaṃ,
kindevatyaṃ prakramyamāṇaṃ, kindevatyaṃ hriyamāṇaṃ, kindevatyamadhiśrīyamāṇaṃ, kindevatyamadhiśritaṃ, kindevatya mathavajvāryyamānaṃ, kindevatyamabhyavajvalitaṃ, kindevatyaṃ samudvāntaṃ, kindevatyaṃ viṣyannaṃ, kindevatyamadbhiḥ pratyānītaṃ, kindevatyamudvāsyamānaṃ, kindevatyamudvāsitaṃ,
kindevatyamunnīyamānaṃ, kindevatyamuntrītaṃ, kindevatyaṃ prakramyamāṇaṃ,
kindevatyaṃ hriyamāṇaṃ, kindevatyamupasādyamānaṃ, kindevatyamupasāditaṃ, kindevatyā samit, kindevatyāṃ prathamāmāhutimahauṣoḥ,
kindevatyaṃ gārhapatyamavekṣiṣṭhāḥ, kindevatyottarāhutiḥ, kindevatyaṃ
hutvā srucaṃ nirudañcamunnaiṣīḥ, kindevatyaṃ barhiṣi srucannidhāyomṛjyottarataḥ pāṇī nimmā̍rttīḥ, kinde vatyaṃ dvitīyamunmṛjya pitṛprapavītaṃ kṛtvā dakṣiṇataḥ pitṛbhyaḥ svadhāmakārṣīḥ, kinde vatyaṃ prathamaṃ
prāśnīḥ, kinde vatyaṃ dvitīyaṃ, kinde vatyamantataḥ sarvvamevāprāśīḥ, (1)
kindevatyamaprakṣālitayodakaṃ srucā nyaneṣīḥ, kinde vatyaṃ prakṣālitayā, kinde vatyamapareṇāhavanīyamudakaṃ srucā nyaneṣīḥ, kinde -
vatyaṃ sruvaṃ srucañca(2) pratyatāpsīḥ, kinde vatyaṃ rātrau srugdaṇḍamavamārttīḥ, kinde vatyaṃ prātarunmārttīrityetadvediṣya, gotama hutaṃ,
cedyadyu na vetthāhataṃ ta iti brāhmaṇam
6.12
sa ho vāca, raudraṃ me gavīḍāyāṃ, mānavamupahūtāyāṃ, vāyavyamupasṛṣṭāyāṃ, vairājaṃ vatsamavrīyamānaṃ, jāgatamuntrītam, āśvinaṃ duhyamānaṃ,
saumyaṃ dugdhaṃ, vārhaspatyaṃ prakramyamāṇaṃ, dyāvāpṛthivyaṃ mriyamāṇam, (3)
āgneyamadhiśrīyamāṇaṃ, vaiśvānarīyamadhiśritaṃ, vaiṣṇavamabhyavajvālyamānaṃ, mārutamabhyavajvālitaṃ, pauṣṇaṃ samudvāntaṃ, vāruṇaṃ viṣyannaṃ,
sārasvata madbhyiḥ pratyānītaṃ, tvāṣṭramudvāsyamānaṃ, dhātramudvāsitaṃ, vaiśvadevamunnīyamānaṃ, sāvitramunnīta, vārhaspatyaṃ prakramyamāṇaṃ, dyāvāpṛthivyaṃ (4)
hriyamāṇam, aindramupasādyamānaṃ, balāyopasannam, āgneyī samid, yāṃ
prathamāmāhutimahauṣaṃ māmeva tat svarge loke'dhāṃ, yadgārhapatyamavekṣiṣamasya lokasya santatyai, prājāpatyottarāhutiḥ, tasmāt pūrṇatarā manasaiva sā, yahutvā sucaṃ vimṛdaṅgamamunaiṣaṃ rudrāṃstenāpraiṣaṃ, yaharhiṣi sucaṃ
nidhāyonmṛjyottarataḥ pāṇī nirmārkṣyamoṣadhivanaspatīṃstenāpraiṣaṃ, yad hitoyamunmṛjya pitṛpavautaṃ kṛtvā dakṣiṇataḥ pitṛbhyaḥ
svadhāmakārṣaṃ pitṛstenāpraiṣaṃ, yat prathamamnāśiṣaṃ prāṇāṃstenāpraiṣaṃ,(1)
yad hitauyaṃ garbhāstena, (2) tasmādanaśnanto garbhā jīvanti, yadantaḥ
sarvamevāprāśiṣaṃ viśvā devāṃstenāpraiṣaṃ, yadaprakṣālitayodakaṃ sucā
nyanaiṣaṃ sarpaitarajanāṃstenāpraiṣaṃ, yat prakṣālitayā sarpapuṇyajanāṃstena, yadapareṇāhavanoyamudakaṃ sucā nyanaiṣaṃ gandharvāpsarasastenāpraiṣaṃ, yat śruvaṃ sucañca pratyatāptaṃ saptaṛṣīṃstenāpraiṣaṃ, yadrātrau
sugdaṇḍamavamākṣye ye rātrau saṃviśanti dakṣiṇāṃstāmunaiṣaṃ,(3) yatprātarunmāṣṭye ye prātaḥ pravrajanti dakṣiṇāṃ(4)stāmunnaiṣamiti brāhmaṇam
6.13
evamevaitadbho yathā bhavānāha pṛcchāmi tveva(5) bhavantamiti, pṛccha
prācīnayogyeti | yasya sāyamanaya upasamāhitā syuḥ sarve jjalayeyuḥ prakṣālitāni yajñapātrāṇyupasannāni syuratha ced dakṣiṇāgniruddāyāt kiṃ vā tato bhayamāgacchediti, cipramasya patnī praiti, yo vidvān
juhoti vidyayā khevāhamabhijuhomīti, kā te vidyā kā prāyaścittiriti gārhapatyādadhidattiṇāgniṃ praṇīya prāco'ṅgārānuhṛtya prāṇāpānābhyāṃ svāheti juhuyādatha prātaryathāsthānamagnonupasamādhāya yathāpuraṃ juhuyātsā me vidyā sā prāyaścittiriti | atha cedāhavanīya uddāyāt kiṃ vā tatī bhayamāgacchediti
kṣipramasya putraḥ maiti, yo vidvāṃ juhoti vidyayā khevāhamabhijuhomīti, kā te vidyā kā prāyaścittiriti gārhapatyāddhyāhavanīyaṃ
praṇīya pratīco'ṅgārānuddhṛtya samānavyānābhyāṃ svāheti juhuyādatha prātaryathāsthānamagnīnupasamādhāya yathāpurañjuhuyāt sā me vidyā
sā prāyaścittiriti | atha cedgārhapatya(1) uddāyāt kiṃ vā tato
bhayamāgacchediti, kṣipraṃ gṛhapatiḥ maiti, yo vidvāṃ juhoti vidyayākhevāhamabhijuhomīti, kā te vidyā kā prāyaścittiriti sabhyamakramāhavanīyaṃ dattiṇena dattiṇāgniṃ parihṛtya gārhapatyasyāyatane pratiṣṭhāpya tataḥ śrāhavanīyaṃ praṇīya udīco(2) 'ṅgārānuddhṛtyodānarūpābhyāṃ svāheti juhuyādatha prātaryathāsthānamagnīnupasamādhāya yathāpuraṃ juhuyāt sā me vidyā sā prāyaścittirittha
cetsarve'gnaya(3) udvāyeyuḥ kiṃ vā tato bhayamāgacchediti, kṣipraṃ gṛhapatiḥ sarvvajyāniñjrīyate, yo vidvāṃ juhoti vidyayā khevāhamabhijuhomīti, kā te vidyā kā prāyaścittirityānaḍuhena śakkatpiṇḍena|gnyāyatanāni parilipya homyamupasādyāgniṃ nirmathya
prāṇāpānābhyāṃ svāhā samānavyānābhyāṃ svāhā udānarūpābhyāṃ
svāheti juhuyādatha prātaryathāsthānamagnīnupasamādhāya yathāpurañjuhuyāt sā me vidyā sā prāyaścittirityatha cennāgniṃ (1) janayituṃ śaknuyurna kutaścana vāto vāyāt kiṃ vā tato bhayamāgacche -
diti moghamasyeṣṭaṃ ca hutañca bhavati, yo vidāṃ juhoti vidyayā
tvevāhamabhijuhomīti, kā te vidyā kā prāyaścittirityānaḍuhenaiva śakṛtpiṇḍenagnyāyatanāni parilipya homyamupasādyavātaāvātu bheṣajamiti sūktenātmanyeva juhuyādatha prātaragniṃ nirmanthya
yathāsthānamagnīnupasamādhāya yathāpuraṃ juhuyāt sā me vidyā sā
prāyaścittiriti brāhmaṇam
6.14
evamevaitad bho bhagavan yathā bhavānāhopāyāmityeva (2) bhavantamityevaṃ cennāvakṣyo mūrddhā te vyapatiṣyateoti (3) hanta tu te tadvakṣyāmi yathā te na vyapatiṣyatīti, yo ha vā evaṃvidvānaśnāti
ca pivati ca vāk tena tṛpyati, vāci tṛptāyāmagnistṛpyatyagnau
tṛpte pṛthivī tṛpyati, pṛthivyāṃ tṛptāyāṃ yāni pṛthivyāṃ bhūtānyanvāyattāni tāni tṛpyanti, yo ha vā evaṃvidvānaśnāti ca pivati
ca prāṇastena tṛpyati, prāṇe tṛpte vāyustṛpyati, vāyau tṛpte'ntarikṣaṃ
tṛpyatyantarikṣe tṛpte yānyantarikṣe bhūtānyanvāyattāni tāni
tṛpyanti, yo ha vā evaṃvidvānaśnāti ca pivati ca cakṣustena
tṛpyati, cakṣuṣi tṛpta ādityastṛpyatyāditye tṛpte dyaustṛpyati, divi
ptāyāṃ yāni divi bhūtānyanvāyattāni tāni tṛpyanti, yo ha vā
evaṃ viddānaśnāti ca pibati ca manastena tṛpyati, manasi tṛpte
candramāstṛpyati, candramasi tṛpta āpastṛpyantyapsu tṛptāsu yānyapsu
bhūtānyanvāyattāni tāni tṛpyanti, yo ha vā evaṃvidvānaśnāti ca
pibati ca śrotraṃ tena tṛpyati, śrotre tṛpte diśaścāntarddeśāśca
tṛpyanti, dikṣu cāntarddeśeṣu ca tṛpteṣu ca yāni dikṣu cāntarddeśeṣu ca bhūtānyanvāyattāni tāni tṛpyanti, yo ha vā evaṃ
viddānaśnāti ca pibati ca tasyāyameva dakṣiṇaḥ pāṇirjuhūḥ
savya upabhṛt kaṇṭho dhruvā'nnaṃ haviḥ prāṇā jyotīṃ ṣi sadiṣṭaṃ sadā
hutaṃ sadāgitaṃ pāyitamagnihotraṃ bhavati ya evaṃ veda yaścaivaṃ
vidvānagnihotraṃ juhotīti brāhmaṇam
6.15
priyamedhā ha vai bharaddājā yajñavido manyamānāste ha sma na
kañcanā vedavidamupayanti, te sarvvamaviduste sahaivāviduste'gnihotrameva na samavādayanta, teṣāmekaḥ sakṛdagnihotramajuhot dvirakastrirakasteṣāṃ yaḥ sakṛdagnihotramajuhottamitarāvapṛcchatāṃ kasmai tvaṃ
juhoṣīti ekadhā vā, idaṃ sarvaṃ prajāpatiḥ prajāpataya evāhaṃ sāyaṃ
juhomīti prajāpataye prātariti | teṣāṃ yo dvirajuhot tamitarāvapṛcchatāṃ kābhyāṃ tvaṃ juhoṣīti, agnaye prajāpataya iti sāyaṃ, sūryyāya
prajāpataya iti prātaḥ | teṣāṃ yastrirajuhottamitarāvapṛcchatāṃ kebhyastvaṃ juhoṣītyagnaye prajāpataye'numataya iti sāyaṃ, sūryyāya prajāpataye
agnaye sviṣṭakṛta iti prātaḥ | teṣāṃ yo dvirajuhotsa ārdhnotsa bhūyiṣṭho'bhavatprajayā cetarau śriyā cetarāvatyākrāmattasya ha prajāmitarayoḥ
prajāsu yā takṣṇumupeyātāṃ tasmād dvirhotavyaṃ, yajuṣā jva manasā ca
yāmeva sa ṛddhimāpnoti (1) tāmṛdhnoti ya evaṃ veda, yathaivaṃvidvānagnihotraṃ juhotīti brāhmaṇam
6.16
svāhā vai kutaḥ sambhūtā, kena prakṛtā, kiṃ vā'syā gotraṃ, katyakṣarā, katipadā, kimpūūrvāvasānā, kvacit sthitā, kimadhiṣṭhānā,
brūhi svāhāyā yaddevataṃ rūpañca | svāhā vai satyasambhūtā, brahmaṇā
prakṛtā, lāmagāyanasagotrā, dve akṣare, ekaṃ padaṃ, trayaśca varṇāḥ śuklaḥ
padmaḥ suvarṇa iti, sarvacchandasāṃ vedeṣu samāsabhūtaikocchvāsā varṇāste
catvāro vedāḥ śarīre, ṣaḍaṅgānyoṣadhivanaspatayo lomāni, cakṣuṣī
sūryācandramasau, sā svāhā sā svadhā saiṣā yajñeṣu vaṣaṭkārabhūtā
prayujyate, tasyā agnirdaivataṃ brāhmaṇe rūpamiti brāhmaṇam
6.17
athāpi kāravo ha nāma ṛṣayo 'lpasvā āsaṃsta imamekaguṇamagniṣṭomaṃ dadṛśustamāharaṃstenāyajanta te svaryuyuḥ, sa ya icche t
svaryāyeāti (2) sa etenekaguṇā'gniṣṭomena yajeteti brāhmaṇam
6.18
athātaḥ savanīyasya paśorvibhāgaṃ vyākhyāsyāmaḥ | uddhṛtyāvadānāni, hanū sajihve prastotuḥ, kaṇṭhaḥ sakākudaḥ pratiharttuḥ, śyenaṃ
vakṣa udgāturrdakṣiṇa pārśvaṃ sāṃsamadhvaryyoḥ, savyamupagātṝṇāṃ, savyo'ṃsaḥ pratiprasthāturdakṣiṇā śroṇirathagāstī brahmaṇovarasakthaṃ (3) brāhmaṇācchaṃ sinaḥ, ūruḥ potuḥ, savyā śroṇirhotturavarasakthaṃ (4) maitrāvaruṇasyoruracchāvākasya, dakṣiṇā dorneṣṭuḥ, savyā sadasyasya, sadasyānūkañca gṛhapaterjāghanī patnyāstāṃ sā brāhmaṇena pratigrāhayati, vaniṣṭhurhṛdayaṃ vṛkkau cāṅga lgāni dakṣiṇo bāhurāgnīdhrasya, savya ātreyasya, dakṣiṇau pādau gṛhapatevratapradasya,(1) savyau pādau gṛhapatnagrāvratapradāyāḥ,(2) sahaivaitayorauṣṭhastaṃ gṛhapatirevānuśāsti maṇirjācya
skandhāstisraśca kīkasā grāvastutastisrasyaiva kīkasā arddhaśvāpānaśvetareturata ūrddha camasādhvaryūṇāṃ lomāḥ śamayituḥ, śiraḥ subrahmaṇyasya,
yaśca sutyāmāhvayate tasya carma tathā khalu ṣaṭ triṃśatsampadyante ṣaṭtriṃśadavadānā gauḥ ṣaṭtriṃśadakṣarā bṛhatī, bāhaṃto vai svarge lokaḥ
bṛhatyā vai devāḥ svarge loke yajamte, vṛhatyā svarge loke pratiṣṭhati,
pratitiṣṭhati prajayā paśubhirya evaṃ vibhajamte | atha yadato'nyathāśūlliko vā pāpakṣato vā hutādo vā'nyajanā vā'pi mathīranne vamevaiṣāṃ paśurvimathito bhavatyasvargodevatā yo ha vā imāṃ śrutaṛṣiḥ
paśorvibhāgaṃ vidāñcakāra, tāmu ha girijāya bābhravāyānyā manuṣyebhyaḥ(3) provāca, tata iyamarvāṅ manuṣyeṣvāsīditi brāhmaṇam
6.18-2
athāto dīkṣāḥ | kasyasviddhetordīkṣita ityācakṣate, śreṣṭhāṃ
dhiyaṃ kṣiyatoti,(4) taṃ vā etaṃ dokṣitaṃ santaṃ dīkṣita ityācakṣate, parokṣeṇa parokṣapriyā dvava hi devā bhavanti pratyakṣadviṣaḥ
kasyasviddhetordīkṣito'pratyutthāyiko (1) bhavatyanabhivādukaḥ pratyuttheyo'bhivādyo ye pratyuttheyābhivādyāsta enamāviṣṭābhavantyatharvāṅgirasastasya kimātharvaṇamiti, yadātmanyeva juhvati na parasminnevaṃ hātharvaṇānāmodanasamānāmātmanyeva (2) juhvati na parasminnathāsya kimāṅgirasamiti, yadātmanaśca pareṣāṃ ca nāmāni na gṛhṇātyevaṃ hatasminnāsādātmanaścaiva (3) pareṣāṃ ca nāmāni na gṛhyante, vicakṣaṇavatīṃ vācambhāṣante ca na sitavatīṃ vicakṣayanti, brāhmaṇaṃ ca na sagṛnti(4) prājāpatyaṃ, saiṣā vratadhugatharvāṅgirasastāṃ hyanvāyattāḥ, kasyasviddhetordīkṣato nāśyanno bhavati nāsya nāma gṛhṇantyanaśyo nāmasyo bhavatītyāhustasya ye'nnamadanti te'sya pāpmānamadantyathāsya ye nāma gṛhṇanti
te'sya nāmnaḥ pāpmānamagrāhnate'thāpi (5) vedānāṃ garbhabhūto bhavatītyāḍastasyājātasyāvijñātasyākrītasomasyābhojanīyaṃ bhavatītyāhuḥ | sa dokṣāṇāṃ prātarjāyate somaṃ krīṇanti tasya jātasya
vijñātasya krītasomasya bhojanīyaṃ bhavatītyāhuḥ | kasyasviddhetoḥ
saṃsavā parijihīrṣitā bhavanti yataro vīryyavattamo bhavati(6)sa parasya
yajñaṃ parimuṣṇāti | kasyasviddhetordeve na dhyāyet saṃsthite nādhīyeteti
saṃsavasyaiva hetoriti vidyotamāne stanayatyatho varṣati vāyavyamabhiṣukhanti vai devāḥ somañca bhakṣayanti tadabhiṣukhanti brāhmaṇāḥ
śuśruvāṃso'nūcānāsteṣāṃ sarvarasabhakṣāḥ pitṛpitāmahā bhavanti, sa
daive na dhyāyet saṃsthitenādhīyeteti(1) brāhmaṇam
6.20
samāhatta ācāryā niṣedustān ha yaccī dīkṣiṣyamāṇānāṃ
brāhmaṇarūpaṃ kṛtvopaudeyāyetyañcedyopasamavalumpenta vo'haṃ madhye dīkṣāiti, ta jacurnaiva tvā vidmaḥ na jānīmaḥ ko hīdavijñāyamānena saha dīkṣiṣyasīti, yanvidaṃ dīkṣiṣyadhve bhūyo na dīkṣiṣyadhve, ya vā u ekandokṣayiṣyatha saṃ vai tarhi mohiṣyatha mohiṣyati vo yajñaḥ(2) sarve te dokṣayiṣyatetyatha vā u ekaṃ dokṣayiṣyatha
te vā ahoṛtvijo gṛhapatayo bhaviṣyatha, te tūṣṇīṃ dhyāyantaāsāñcakrire, sahovāca kinnu tṛṣṇīmādhve bhūyo vaḥ pṛcchāmaḥ
pṛcchateti, yanvidaṃ dīkṣiṣyadhva upayema etasmin saṃvatsare mithunaṃ
cariṣyatha nopeyyeti dhigiti hocuḥ, kathaṃ nu dīkṣitā upeṣyāmonopeṣyāmahā dūti, te vai brāhmaṇānāmabhimandāro(3) bhaviṣyatha retoha vo ya etasmin saṃvatsare brāhmaṇāstadbhaviṣyaṃ(4) ste bodhimatābhaviṣyathetyatha vā upeṣyāmo nopeṣyāmahā iti, te vai dīkṣitā
avakīrṇino bhaviṣyatha, na ha vai devayānaḥ panthā prādurbhāviṣyati tirovo devayānaḥ panthā bhaviṣyatīti, te vayaṃ bhagavantamevopadhāvāma
yathā svasti saṃvatsarasyodṛcaṃ samaśravāmahā iti brāhmaṇam
6.21
sa hovāca, dvādaśa ha vai vasūni dokṣitādutkrāmanti, na ha
vai dīkṣito'gnihotra juhuyāt, na paurṇamāsena yajñena yajeta, nāmāvāsyenāsminvasota, na pitṛyajñena yajeta, na tatra gacchedyatra manasā
jigamiṣeneṣyā yajeta, na vācā yathākathācidabhibhāṣeta, na mithunaṃ
caret nānyasya yathākāmamu yuñjīta, na paśubandhrena yajñena yajeta,
na tatra gacchedyatra cakṣuṣā parāpaśyet, kṛṣṇājinaṃ vasīta, kurīrandhārayenmuṣṭīkuryādaṅguṣṭhaprabhṛtayastisra uccūyet, mṛgaśṛṅga' gṛhlīyāttena kaṣetārtha(1) yasya dīkṣitasya vāgvāyatā syān muṣṭau vā
visṛṣṭau sa etāni japet (2)
6.22
agnihotrañca māpaurṇamāsaśca yajñaḥ purastāt pratyañcamubhau kāmaprau bhūtvā cityā sahāviśatāṃ, vasatiśca mā'māvāsyaśca(3) yajñaḥ paścāt prāñcamubhāvitisamānaṃ, manaśca mā pitṛyajñaśca yajño dakṣiṇataudañcamubhāviti samānaṃ, vāk ca meṣṭiścottarato dakṣiṇāñcamubhāviti samānaṃ, retaśca mā'nnaṃ ceta jarddhañcamubhāviti samānaṃ| cakṣuśca mā paśubandhaśca yajño'mutorvāñcamubhau kāmaprau bhūtvā cityā
sahāviśatāmiti | khalu ha vai dīkṣito ya ātmani vasūni dhatte
na caivāsya kācanārttirbhavati, na ca yajñaviskandhamupayātapaghnanti
punarmṛtyumayātyeti punarājāniṃ, kāmacāro'sya sarveṣu lokeṣu
bhāti ya evaṃ veda, yaścaivaṃvidvān dīkṣāmupaitīti brāhmaṇam
6.23
atha yasya dokṣitasyatsumatī jāyā syāt pratisnāvā pratisnāvā sārūpavatsāyā (1) goḥ payasi sthālīpākaṃ śrapayitvā'bhighāryodāsyoṣṭyābhihiṅkṛtya garbhavedanapuṃsavanaiḥsampātavantaṃ (2) kṛtvā taṃ paraiva prāśnīyādveto vā annaṃ vṛṣā hiṅkāra evaṃ hīśvarāya
dokṣitāya dokṣito jāyā putraṃ labhetetye tenaiva prakrameṇa yajeteti
brāhmaṇam
6.23.p1
ityatharvvavede gopathabrāhmaṇapūrvvabhāge tṛtīyaḥ prapāṭhakaḥ
Linked texts (4)
- Gopathabrāhmaṇa (ed. Gaastra 1919) — Sanskrit
- Vaitānaśrautasūtra — Sanskrit
- Kauṣītakibrāhmaṇa — Kauṣītaki, Sanskrit
- Śrautakośa — Sanskrit