Pramāṇa · Search · About · API

Chāndogya (Upaniṣad) Brāhmaṇa 3

Chāndogyabrāhmaṇa bhāṣya 3

Language
Sanskrit

3.1

prastārapaṅktirasya chandaḥ, kāmo devatā, jñātikarmaṇi pānīya-prāvane¹ viniyogaḥ| "surottamena pānīyena trirmūrdhnyabhiṣiñcet tasmāt surottamā hyāpo'bhirevābhiṣiñcet" iti grahyasūtram| he 'kāma'! 'veda' jānāmi 'te' tava 'nāma'| kiṃ punastat? 'mado nāmāsi', madanāmā tvaṃ bhavasi, madahetutvāt| yataḥ iṣṭaḥ tvam ataḥ 'samānaya' samyagānaya prāpaya amum amukanānnīṃ kanyāṃ patiṃ pariṇetāram| kiñca 'surā' 'te abhavat', te iti caturthyantametat, tvaduttyarthaṃ [kanyeyaṃ] surā bhūtā ityarthaḥ, surayā hi kāma utpadyate| tathā coktam—"rasa eṣa madanasya yat surā²" iti 'param atra janma
agne' asyāṃ kanyāyāṃ he agne! tava paraṃ janma; kanyā hi kāmasrotkṛṣṭasutpattisthānam| agnipūrvakamiva kāmapūrvakaṃ sarvaṃ karma pravartate, ityataḥ kāma eva sambodhyate agne iti| kiñca 'tapaso nirmito'si' ityādi| tapasaḥ puruṣaprasādanārthaṃ nirmitaḥ sṛṣṭaḥ asi prajāpatinā iti śeṣaḥ| ya ityabhūtaḥ tvaṃ tasmai 'svāhā', svāhā havirbhidhānam, etadājyākhyaṃ haviḥ tubhyaṃ dadāmītyarthaḥ| evaṃ sarvatra svāhākāreṣu yojyam

3.2

madhyejyotiriyaṃ jagatī| upastharūpaḥ kāmodevatā; upasthaprāvane jñātonāṃ viniyogaḥ| he kanyake! 'imaṃ' 'taṃ' tava 'upastham' ānandendriyaṃ 'madhunā' madyena 'saṃsṛjāmi' saṃyojayāmi| yataḥ 'prajāpatermukhametat dvitīyam', dvimukho hi prajāpatiḥ, ekaṃ mukhaṃ brahmagrahaṇārtham, aparaṃ prajotpādanārtham| "mukhato hi prajā asṛjat" iti śruteḥ| yataḥ 'tena' 'sarvān' 'avaghnān' api 'puṃsaḥ' 'abhibhavāsi' vaśo karoṣi| 'vaṣginī' kāntimato 'rājñī' svāsino sarvakāmānām 'asi', tenaiva hetubhūtena| abhibhavāsi iti "leṭ leṭo'ḍāṭau" (pā॰ 3,4,94) ityāt| vaṣginī iti "vaśa kāntau"

3.3

upariṣṭājjyotiriyaṃ triṣṭup | upastharūpaḥ kāmodevatā ; pūrvavadviniyogaḥ | 'agniṃ' 'kravyaḥdaṃ' kravyabhakṣaṃ māṃsāśinam 'akrūkhan' kṛtavantaḥ | ke ? 'ṛṣayaḥ' vasiṣṭhādyāḥ | kīdṛśāḥ ? 1 'guhānāḥ' upagūhamānāḥ, 2 'purāṇāḥ' ādyāḥ | kāsām ? 'strīṇām' | kim ? 'upasthendriyam' | 'tena' 'ājyaṃ' śukram 'akrūkhan' kṛtavantaḥ | triṣṭuṅgasya idaṃ 'traiṣṭuṅgam', tvaṣṭuridaṃ 'tvāṣṭram' | he kanye ! 'tvayi' 'tat' retaḥ 'dadhātu' sthāpayatu | triṣṭuṅgo vṛṣabhaḥ mantravarṇāt | "tvaṣṭā vai retaḥ siktaṃ 3 vikaroti" iti | yājināṃ tvatkarmaṇi yogāt reta ājyaṃ syād garbheṣyaktiriti

3.4

anuṣṭubiyam | arhaṇīyā gaurdevatā ; gorupasthāpane viniyogaḥ 5 | 'yā' iyam 'arhaṇā' pūjāsampādinī 6 'putravāsasā' putravāsānugāmino 7 'me' mama 'dhenuḥ' 'abhavat' 'sā' 'naḥ' asmākaṃ manorathān 'duhām' pūrayatu | 'uttarām uttarāṃ samām' uttarottaramabdaṃ pūrayatu | ya iti “ḍyāpoḥ saṃjñācchandasorbahu lam” (pā0 6, 3, 63) iti hrasvaḥ | duhām
iti dṛṣṭatāṃ "lopasta ātmanepadeṣu" (pā0 7,1,41) iti takāralopaḥ| putravāsalā iti putravāsaṃ putrāśrayaṃ sodati gacchatīti ṣadalla-dhātorgatyarthāt "anyeṣvapi dṛśyate" (pā0 3,2,101) iti ṅaḥ, ṭilopaḥ

3.5

yajuridaṃ virāḍdevatam upaviśadahaṃgoyajape viniyuktam| 'idam' āsanam 'imāṃ' ca 'padyāṃ' pādapadavīṃ² 'virājaṃ' virājamānām³ 'adhitiṣṭhāmi' ākrāmāmi| kimartham ? 'annādyāya' annādyārtham| virājamiti kvibantametat| annādyāya iti ādau bhavam ādyam annañca tat ādyeti annādyaṃ tasmai⁴

3.6

śataṃ vicakṣaṇaṃ yāsāṃ tāḥ¹ śatavicakṣaṇāḥ śatamukhyāḥ, 'tāḥ' yūyaṃ 'asmin' āsane' upaveśane² 'mahyaṃ'³ 'śarma' sukhaṃ 'yacchata' datta| kimbhūtāḥ? 'acchidrāḥ'| nirantarāḥ| oṣadhīrityādiṣu "vā cchandasi" (pā06,1,106) iti pūrvasavarṇaḥ|⁴ śatavicakṣaṇā iti "bahulaṃ saṃjñācchandasoḥ" (vā0—pā0 2,4,55) lyuṭi hyājādeśābhāvaḥ| yacchata iti prārthanāyāṃ loṇmadhyamapuruṣasya bahuvacanam

3.7

anuṣṭubasya mantradvayasya chandaḥ, viṣṭarasyāsanasya pādayoradhastādyāne viniyogaḥ, oṣadhyo devatāḥ⁵| he 'oṣadhīḥ'! oṣadhyaḥ! phalapākāntāḥ! 'yāḥ' yūyaṃ 'somarājñaḥ' somaḥ candramāḥ rājā adhipatiḥ yāsāṃ tā: somarājñayaḥ, 'bahvīḥ' bahuprakārāḥ, 'śatavicakṣaṇāḥ' bahuśa: prajājovane nipuṇāḥ, viśeṣeṇākhyāyate kathyate anena vicakṣaṇaṃ sukham,
'yāḥ' 'oṣadhīḥ' 'pṛthivyām anu' pṛthivyāṃ 'viṣṭhitāḥ' viśeṣeṇa sthitāḥ, 'tāḥ' 'asmin' dvitīyaviṣṭare 'pādayoḥ' adhastāccihite mahyaṃ śarma yacchata iti sambandhaḥ| śeṣaṃ pūrvavat

3.8

virāḍsya chandaḥ, pādaprakṣālanodakavīkṣaṇe viniyogaḥ, āpo devatāḥ⁶| he 'āpaḥ'! hṛṣṭayaḥ! 'yataḥ' yasmāt sūryāt 'devaḥ' devādi-guṇayuktāḥ yuṣmān ahaṃ 'pratipaśyāmi' "ādityājjāyate vṛṣṭiḥ" iti śruteḥ| 'tataḥ' tasmāt sūryāt 'mā' mām 'ṛddhiḥ' 'āgacchatu'

3.10

virāḍgāyatrasya mantradvayasya cchandaḥ, savyadakṣiṇobhayapādapracālane viniyogaḥ, saudevatā| savyapādapracālanārthamidamāha¹—ahaṃ 'savyaṃ' vāmaṃ 'pādam' 'avanenije' pracālayāmi| 'akṣin' 'rāṣṭre' viṣaye 'śriyaṃ' 'dadhe' apayāmi || 8. 'āveśayāmi' praveśayāmi ādadhāmi| śeṣaṃ pūrvavat

3.11

yajuridam| 'pūrvam anyaṃ' savyam, 'aparam anyaṃ' dakṣiṇam, etau 'ubhau pādau' 'avanenije' pracālayāmi| 'rāṣṭrasya' 'iḍāyai' havirartham, 'abhayasya' 'avaruddhyai' parigrahāya

3.12

yajuridam arhaṇīyasyārghyapratigrahaṇe viniyuktam arghyadevatākam²| he arghya! 'alakṣmasya' tvaṃ³ 'rāṣṭriḥ' dīptiḥ 'asi' bhavasi, ahamapi 'te' tava prasādāt 'rāṣṭriḥ' dīptiḥ 'bhūyāsam' bhavāmi| rāṣṭriḥ iti "rāj dīptau" auṇādikaḥ vip bāhulakāt⁴

3.13

yajuridam ācamanīyadevatam ācamane viniyuktam| he ācamanīya| yataḥ tvaṃ 'yaśaḥ asi' kīrtirūpaṃ bhavasi tataḥ 'mayi yaśaḥ dhehi'
māṃ yaśasvinaṃ kuru ityarthaḥ| yaśohetutvāt yaśo'sauti akṣedopacāraḥ¹

3.14

yajuridaṃ madhuparkadaivataṃ madhuparkagrahaṇe viniyuktam| he madhuparka! yataḥ² tvaṃ 'yaśaḥ' asi kīrtiriva madhuro'si; tataḥ³ tvadyogāt⁴ aṅgamapi 'yaśasaḥ' kīrtimān sajjātaḥ| yaśasaḥ iti matvarthe "arśaādibhyo'c" (pā॰ 5.2,127)

3.15

yajuridaṃ madhuparkadaivataṃ madhuparkaprāśane viniyuktam| he madhuparka! yatastvaṃ 'yaśasaḥ' yaśasi yaśasvināṃ kīrtimatāṃ 'bhacaḥ' 'asi' bhavasi| tathā 'mahasi' tejasi mahasvināṃ 'bhaco'si'| tathā śrīmatāṃ tvaṃ 'śrīḥ' śriyai 'bhaco'si'| tadvacanena kīrtistejo lakṣmīśca bhavati| ataḥ 'śriyaṃ mayi dhehi' śrīmantaṃ māṃ kuru ityarthaḥ| yaśasaḥ mahasaḥ iti "caturthyarthe bahulaṃ chandasi" (pā॰ 2,3,62) iti ṣaṣṭhī| śrīḥ iti "supāṃ suluk"—(pā॰ 7,1,39) iti caturthyekavacanasya suḥ

3.16

hṛhatoyaṃ godevatā gomīcane viniyuktā| ahaṃṇīyakarmasamāptau ahaṃṇīya āha-etāṃ 'gām' ahaṃṇīyāṃ 'varuṇa' 'pāśāt' bandhanāt 'muñca' mocaya| mocayitvā 'utsṛja' visarjaya| seyaṃ 'dṛṇāni' 'attu' bhaccayatu, 'udakaṃ pivatu'| evaṃ mocitā utsṛṣṭā ca prārthyate¹ he ahaṃṇīye! 'me' mama ahaṃṇīyasya 'amuṣya' ca arcayituḥ 'ubhayoḥ' 'dviṣantaṃ' dveṣṭāram 'abhidhehi' badhāna² tathā 'jahi' vināśaya

3.17

ciṣṭubdviyaṃ godevatā anumantraṇe viniyuktā³| yeyam ahaṃṇārtham ākhyārtham ahaṃṇīyā gaurānītā seyaṃ 'rudrāṇāṃ' 'mātā', 'vasūnāṃ' 'duhitā', 'ādityānāṃ' 'svasā' bhaginī, 'amṛtasya' dadhidugdhādeḥ 'nābhiḥ' kāraṇam| ata eva etāṃ 'gām' 'anāgām' anaparādhām, 'aditim' adīnām, he yajamānaparicārakāḥ! yūyaṃ 'mā vadhiṣṭa' mā prāṇairviyojayata| ahamevaṃ 'nu' bhoḥ 'janāya' asmai yajamānāya 'pravocam' proktavān asmi—govadhaṃ mā kuru tvamiti| kimūtāya? 'cikituṣe' dhyānasampannāya| praṇuvocam iti vyavahitopasargasambandhaḥ, "bahulaṃ chandasyamāṅyoge'pi" (pā0 6,4,75) ityaḍāgamapratiṣedhaḥ| vyatyayena nu-śabdasya etvam| cikituṣe iti "kita jñāne" ityasmāt
ṛsau caturthyekavacanam | anāgām iti salopaśchāndasaḥ | aditim iti "do avakhaṇḍane" ityasmāt ktin

3.18

jagatīyaṃ paridhāpane viniyuktā paridhāpayitro devatāḥ¹ | 'yāḥ' striyaḥ idaṃ vastraṃ paridhīyamānam 'akṛntan' kartitavatyaḥ, yā: 'avayan' otavatyaḥ, 'yāḥ' 'atanvata' vistāritavatyaḥ, 'devyo' dānādiguṇa-yuktāḥ 'yāśca' 'antān' paṭasambandhinaḥ 'abhitaḥ' ubhayapārśve 'atatanya' prathitavatyaḥ | 'tāḥ' devyaḥ he kanye ! 'tvā' tvāṃ 'jarasā' jarāntaṃ yāvat 'saṃvyayantu' paridhāpayantu | he 'āyuṣmati' ! 'idaṃ' 'vāsaḥ' 'paridhatsva' antaroyaṃ kuru | atatanya iti vyatyayena bhesya

3.19

triṣṭubiyaṃ paridhāpayitṛdevatā paridhāpane viniyuktā | he upādhyāyādayaḥ ! yūyaṃ 'enāṃ' kanyāṃ 'paridhatta' paridhāpayata | tathā 'vāsasā' enāṃ 'dhatta' dhārayata vastrādvatāṃ kuruta | 'śatāyuṣīṃ' cirakālajīvinīṃ 'kṛṇuta' | 'dīrgham āyuḥ' bahukālaṃ yāvat āyuḥ kuruta² | evaṃ
paridhāpakān abhidhāya adhunā tāmivāha—he kanyake! 'śatañca jīva śaradaḥ' śataṃ varṣāṇi jīva| kiñca 'suvarcā'¹ sukāntimato asi| 'ārye!'² 'vasūni' dhanāni 'bibhrajāsi'| 'jīvan' jīvanto| śatāyuṣom iti gaurāditvāt ṅīp| bibhrajāsi iti "bhaja sevāyām" vyatyayenākārasya ṛkāraḥ, leṭi api śnau abhyāsasya "bahulaṃ chandasi" (pā0 7,4,78) iti hrasve āḍāgame ca rūpam| jīvan iti liṅgavyatyayaḥ|| 26

3.20

anuṣṭubiyaṃ somadaivatā patyuḥ kanyānayanajape viniyuktā| 'imāṃ' jātamātrāmiva 'somaḥ' 'gandharvāya' ādityāya 'adadat' dattavān| so'pi 'agnaye'| agnirapi dhanaputrasahitāmimāṃ mahyaṃ dattavān| 'atho' iti apiśabdārthe| adadat iti "dada dāne" parasmaipadaṃ chandasi dṛśyate³

3.21

dvipāñjagatoyaṃ patidevatākā kaṭapādpravartane viniyuktā| 'naḥ' asmākaṃ 'patiṃ' patiḥ 'me' madarthaṃ 'patyāḥ' patyānaṃ 'prakalpatāṃ' prakarotu, 'yā' yena pathā ahaṃ 'śivā' sukhāvahā 'ariṣṭā' ahiṃsitā 'patilokaṃ' patikulaṃ 'gameyaṃ' gacchāmi| pati iti "supāṃ suluk" (pā0 7,1,39) iti luk| yā iti "supāṃ suluk" (pā0 7,1,39) iti
sūtreṇa caturthyekavacanasya ḍādeśa: | patyā iti ama: sthāne su: | gameyam iti "liṅyāśiṣyaṅ" (pā0 3,1,86) | prakalpatām iti vyavacchitopasargasambandha:

3.22

svayaṃ jape ajapanyāṃ prākhyā: ityūhaṃ kṛtvā arthastu pūrvavat

3.23

jagatīyam agnidevatākā ājyahome viniyuktā| asmin karmaṇi 'agni:' 'etu' āgacchatu | kimbhūta: ? 'prathama:' pradhānabhūta: | kuta: ? 'devatābhya:' indrādibhya: | āgatya ca 'sa:' agni: 'asyai' asyā: kanyāyāḥ 'prajāṃ' bhāvinīṃ 'suñcātu' mocayatu 'mṛtyupāśāt' | 'tat' etadagnikṛtamṛtyupāśavimocanam 'ayaṃ rājā varuṇa: anumanyatām' anujānātu | tathā ca karotu 'yathā iyaṃ strī' 'pautram agham' putrasambandhi vyasanaṃ 'na rodāt'. na rudyāt | asyai iti "ṣaṣṭhyarthe caturthī vācyam" (vā—pā0 2,3,62) iti ṣaṣṭhyarthe caturthī | suñcātu iti vyatyayena dīrghatvam | rodāt iti ṇijarthe leṭ āṭ

3.24

atijagatīyam agnidaivatā ājyahome viniyuktā| patiragnau prārthayate—'imāṃ' kanyām 'agniḥ' gārhapatyākhyaḥ agnihotriṇīṃ satīṃ 'vāyatāṃ' pālayatu| kiñca 'prajām' 'asyai' asyāḥ 'jaradaṣṭiṃ' jarā-vyāpinīṃ sa evāgniḥ 'kṛṇotu' karotu| kiñca 'aśūnyopasthā' nityaṃ bhartuḥ saṅgatā 'astu'| tathā 'jīvatām' āyuṣmatāṃ 'mātā astu' asyāṃ jātāni apatyāni akāle mā mriyantām iti āśāste| ataḥ 'drayaṃ' 'pautraṃ' putrasambandhinam 'ānandam' 'abhivibudhyatām' ābhimukhyena vividham anubhavatu

3.25

vaiśvadevī| he kanye! 'te' tava 'pṛṣṭhaṃ' paścādbhāgaṃ 'dyauḥ' dyuloko 'racatu'| 'vāyuḥ' 'aśvinau ca' tava 'ūrū' racantu| kiñca 'stananvayaḥ' stanāhārān 'te' tava 'putrān' 'savitā' ādityaḥ 'abhi-racatu'| 'ā vāsasaḥ' 'paridhānāt' vāsaḥ paridhānayogyāyāḥ daśāyāḥ prāgityarthaḥ, tasmācca kālāt 'paścāt' 'bṛhaspatiḥ' 'viśve devāḥ' ca 'abhiracantu'| stananvayaḥ iti ṛṣaḥ suḥ

3.26

atijagatīyam| agnyādayo devatāḥ| he kanyake! 'te' tava 'gṛheṣu' 'niśi' rātrau 'ghoṣaḥ' ākrandarūpaḥ śabdaḥ 'mā utthāt' mā uttiṣṭhatu| kiṃca 'tat anyatra' tvāṃ tyaktvā 'rudatyaḥ' striyaḥ 'saṃviśantu' svapantu| kiṃca 'rudatī' satī 'tvam' 'uraḥ' hṛdayaṃ 'mā āvadhiṣṭhāḥ' mā tvam uroghātaṃ rodiṣyasi ityarthaḥ| tathā 'jīvapatnī' jīvatpatikā satī tvaṃ 'patiloke' patikule 'virāja' śobhasva| kimbhūtā? 'sumanasyamānāṃ' hṛṣṭacittāṃ 'prajāṃ' 'paśyanto' vīkṣamāṇā

3.27

upariṣṭādṛhatīyam| he kanyake! 'aprajasyaṃ' tvadīyaṃ bandhyātvaṃ, 'pautramartyaṃ' putrasambandhimaraṇam, 'pāpmānaṃ' tvadīyamapi maraṇam, 'uta vā' athavā 'avaṃ' tvadīyamaniṣṭam etat sarvaṃ tvatto'pakramya 'śīrṣāḥ' mūrdhnaḥ 'kṣuramiva unmucya' mālāmiva avatāryaṃ 'dviṣantaḥ' 'pratimuñcāmi'| 'pāśam' mṛtyupāśarūpamiti adityarthaḥ|¹

3.28

atyuṣṇigiyaṃ vaivasvatadevatā | kanyakā āśāste—mattaḥ¹ 'paretu mṛtyaḥ' parāṅmukho bhavatu nāhaṃ tviyeya ityarthaḥ | tathā 'amṛtam' amaraṇaṃ 'me' mama 'āgāt' āgacchatu | tathā 'vaivasvato' yamaḥ 'naḥ' asmākam 'abhayaṃ' 'kṛṇotu' karotu | idānīṃ pratyacīkṛtya mṛtyurevābhyarthyate—he 'mṛtyo' ! yajñaḥ ! mattaḥ 'param' 'anyaṃ' 'panyāṃ' panthānam 'anuparehi' anugaccha mattaḥ parāṅmukho gaccha ityarthaḥ | 'yatra' 'naḥ' asmatpathāt 'anyaḥ' panthāḥ 'itaro devayānāt' devapathādanyaḥ pitṛpatha ityarthaḥ | kiñca 'cakṣuṣmate' paśyataḥ 'śṛṇvate' śṛṇvataḥ pratyaccaḥ kheva 'te' tava etaddaṃ 'bravīmi' prārthaye | 'mā naḥ prajāṃ rīriṣaḥ' asmadīyāṃ prajāṃ putrapautrādikāṃ mā hiṃsoḥ | 'mota vīrān' uta apyarthe, asmadīyān vīrān vikrāntānapi puruṣān mā hiṃsorityarthaḥ
'hiṣantam' amitram 'apabādhasva' pīr̤aya| tathā 'hiṣatām' arogām 'adhaḥ' 'mā' eva 'bhūḥ'| cakāro'vadhāraṇe

3.29

anuṣṭubiyam aśmadaivatā aśmākramaṇe viniyuktā | he kanyake ! 'drumam aśmānaṃ' pratyacaṃ iṣatputrakam² 'āroha' ākrāma | kiñca 'aśmā iva' pāṣāṇavat 'tvaṃ' 'sthirā bhava' dṛr̤hā syāḥ | kiñca

3.30

upariṣṭājjyotiṣatīyam āgneyī lājahome viniyuktā| lājā sṛṣṭā brīhayaḥ| pativedati—'dvayaṃ' 'nārī' strī 'upabrūte' mahyamupetya brūte 'agnau' 'lājān' 'āvapantau' kṣipantau| kiṃ brūte? 'dīrghāyu-rastu me patiḥ'| tadeva vivṛṇoti—'śataṃ varṣāṇi jīvatu'| kiñca 'edhantāṃ jñātayo mama' mama svajanāḥ dhana-putra-dhānyādibhirvardhantām

3.31

triṣṭuviyaṃ kanyādevatā pariṇayane viniyuktā| dvayaṃ kanyaiva 'kanyalā' 'pitṛbhyaḥ' pitṛkulebhyaḥ 'patilokaṃ' patikulaṃ 'yatī' gacchantī 'apa daucāṃ' daucāṃ varjayitvā, apagaccho varjane, 'ayaṣṭa' iṣṭavatī| daucāśabdena vaivāhikaṃ vratamucyate "virātramacāralavaṇāgninau" ityādi; tadarjanaṃ kṛtavatītyarthaḥ| kiñca¹ 'kanyā' he kanye! 'uta' api ca 'tvayā' sahitā 'vayaṃ' 'dviṣaḥ' atikramya 'atigāhemahi' atikrāmemahi| 'dhārā udanyā drava' yathā jaladhārāḥ karvaṃraḥ udanyāḥ pipāsāḥ
karmabhūtāḥ atigāhante¹| kanyā iti chāndasatvāt sambuddhāvevaṃ na syāt²

3.32

upariṣṭāddhutoyaṃ lājahome viniyuktā; aryamā devatā| svarūpamanūdyate| 'kanyā:' pūrvam 'aryamarṇāṃ' 'devam' 'agnim' ca 'ayaccata' iṣṭavatyaḥ| 'nu' śabdaḥ cārthe| pūrvārdhena sāmānyopakramaḥ, uttarārdhena viśiṣopasaṃhāraḥ| 'sa' ca 'aryamā' agniśca iṣṭaḥ san 'imāṃ' kanyāṃ pariṇīyamānām 'itaḥ' pitṛkulāt 'pramuñcātu'; chāndasaṃ dīrghatvam| 'mā' 'amutaḥ' patikulāt

3.33

pauṣṇīyam| pūrvavadvyākhyā

3.37

dvitīye tu patighnī syādudvegeti tṛtīyake| caturthe tvapaśavyeti itthamāhutiviṃśakam||" iti chāndogyapariśiṣṭavacanāt pañcānāmapi mantrāṇāṃ viṃśatitamaṃ homānuṣṭhāne

3.40

virāja imāvaiṣṇavyaḥ pādākramaṇe viniyuktāḥ| he kanye! 'ekaṃ' padaṃ 'tvā' tvāṃ 'viṣṇuḥ' 'ānayatu'² krāmayatu 'iṣe' arthalābhāya || 34 'dve' 'ūrje' balalābhāya || 35 'trīṇi' 'vratāya' yajñakarmaṇe || 36 'catvāri' 'māyobhavāya' sukhaprāptaye || 37 'pañca' 'paśubhyaḥ' paśuprāptaye || 38 'ṣaṭ' 'rāyaspoṣāya' dhanaprāptaye || 39 'sapta' 'saptabhyaḥ' 'hotrābhyaḥ' ṛtavikprāptaye

3.41

sāmako⁴ paṅktiriyaṃ kanyādevatā pādākramaṇānantaramāśvāsane viniyuktā| patiḥ kanyāṃ prārthayate|—he kanye! tvaṃ mama 'sakhā' sakho sahacāriṇī bhava, 'saptapado' saptapadākrānteṣu artheṣu| kiñca 'sakhyaṃ te gameyaṃ' sakhyaṃ maitrīṃ te tava ahaṃ gameyaṃ sakhā tava bhaveyamityarthaḥ| kiñca 'sakhyaṃ te mā yoṣāḥ' mayā saha tava sakhyam anyāḥ yoṣāḥ striyaḥ mā krindantu⁵ iti śeṣaḥ| ⁶kiñca 'sakhyaṃ te māyoṣṭrāḥ' māyaḥ sukhaṃ tasya utthānaṃ māyoṣṭaṃ tatra bhavāḥ māyoṣṭrāḥ sukhakāriṇyaḥ striyaḥ tvayā saha mama sakhyaṃ kurvantu iti śeṣaḥ

3.42

viṣṭuviyaṃ prettakajanānumantraṇe viniyuktā āśāsyamānadaivatā| he prettakāḥ 'sumaṅgalīḥ' praśastamaṅgalaphalā 'iyaṃ' 'vadhūḥ' pariṇītā yataḥ| ataḥ yūyaṃ 'sameta' samāgacchata, samāgatya ca imāṃ 'paśyata'| 'atha' anantaram 'asyai' 'saubhāgya' 'dattvāya' dattvā yūyam 'astaṃ' svagṛhaṃ 'viparetana' gacchata| dattvāya iti "kro yak" (pā0 7,1,47)| viparetana iti "tamanaptanayanāśva" (pā07,1,45) iti tasya tanādeśaḥ| sumaṅgalīḥ iti "chandasovanipau vaktavyau" (vā0-pā0 5,2,122) iti matvarthe īkāraḥ

3.43

anuṣṭuviyaṃ viśvedevādidevatā sūryābhiṣecane viniyuktā| he kanye! 'nau' āvayoḥ 'hṛdayāni' hṛdaye 'viśve devāḥ' 'samañjantu' saṃgodhayantu akaluṣaukurvantu| tathā 'āpaḥ' jalāni, tathā 'mātariśvā' vāyuḥ, tathā 'dhātā' prajāpatiḥ, tathā 'deṣṭro' upadeṣṭrī devatā 'sandadhātu' ekīkarotu| samāpaḥ ityādiṣu vyavahitopasargasambandhaḥ| oṃ-śabdaḥ pādapūraṇe

3.44

triṣṭuviyaṃ pāṇigrahaṇajape viniyuktā ; bhagādayo devatāḥ| he kanyake| 'te' tava 'hastaṃ' 'gabhṇāmi' gṛhṇāmi| 'saubhagatvāya' saubhāgyotpādanāya 'mayā' 'patyā' saha 'jaradaṣṭiḥ' jarāntaṃ yāvat 'yathā' 'asaḥ' bhavasi| kimarthaṃ pāṇiṃ gṛhṇāmi ? yasmāt 'bhagaḥ' 'aryamā' 'savitā' ca 'purandhiḥ' agraṇṇīḥ ete 'devāḥ' 'mahyaṃ' 'tvā' tvāṃ 'gārhapatyāya' 'aduḥ' dattavantaḥ| gabhṇāmi iti "hasthagrahorbhskandasi" (ma0-pā0 8,2,32) iti bhakāraḥ| saubhagatvāya iti subhagasyedaṃ saubhagaṃ tasya bhāvaḥ saubhagatvam| asaḥ iti asterleḍi sipi "bahulaṃ chandasi" (pā02,4,73) iti śpo na luk

3.45

kanyādaivateyaṃ triṣṭup| he kanyake! 'aghoracakṣuḥ' akrūradṛṣṭiḥ, 'apatighnī' apativātinī ca 'edhi' bhava| tathā 'śivā paśubhyaḥ' paśūnāṃ gomahiṣyādīnāṃ sukhāvahā, 'sumanāḥ' prasannamānasā, 'suvarcāḥ' tejasvinī, 'vīrasūḥ' satputraprasavā, 'jīvasūḥ' jīvadapatyā, 'devakāmā' pañcamahāyajñaratā, 'syonā' sukhakarī, tathā 'naḥ' asmākaṃ sambandhine 'dvipade'¹ tathā 'catuṣpade' ca 'śaṃ' kalyāṇarūpā 'bhava' ityāśāsyate

3.46

jagatoyaṃ prajāpatyā | 'prajāpatiḥ' sraṣṭā 'naḥ' asmākaṃ 'prajāṃ' putra-pautrādirūpām 'ājanayatu' utpādayatu | 'ājarasāya' jarāparyantaṃ tāñca prajāṃ 'samanaktu' prakaṭaguṇāṃ karotu 'aryamā' devaḥ | he kanyake ! yataḥ¹ 'maṅgaloḥ' maṅgalavatyo devatāḥ tvāṃ mahyam 'aduḥ' dattavatyaḥ²| ataḥ 'patilokaṃ' patikulam 'āviśa' | ājanayatu iti vyavahitopasargasambandhaḥ | ājarasāya iti "avyayībhāve śaratprabhṛtibhyaḥ" (pā0 5, 4,107) ityatra "jarāyāṃ jaras ca" (vā0) iti paṭhyate ; pañcamyarthe caturthī | maṅgaloḥ iti pūrvavat (3,42—pṛ0 43) īkāraḥ | "vā chandasi" (pā0 6,1,106) iti jasi pūrvasavarṇaḥ

3.47

anuṣṭubviyamaindro | he indra ! 'mauḍhvaḥ' ! secaka ! 'imāṃ' kanyāṃ 'suputrāṃ' śreṣṭhasutāṃ 'subhagāṃ' patipriyāṃ 'tvaṃ' kṛdhi' kuru | kiñca 'asyāṃ' 'daśa' 'putrān' 'ādhehi' garbhīkuru | 'patiṃ' bhartāram aṣṭāḥ 'ekādaśaṃ' 'kuru' iti prārthyate | mauḍhvaḥ iti "dākhvān sāhvān mauḍhvāṃśca" (pā0 6,1,12) iti "miha secane" ityasya kvasau nipātyate, "matuvaso rusambuddhau chandasi" (pā0 8,3,1) iti rutvam | kṛdhi iti kṛño vikaraṇasya "bahulaṃ chandasi" (pā0 2,4,73) iti luk, "yu-sru-gu-pū-dhā-brabhyaschandasi" (pā0 6,4,102) iti herdhibhāvaḥ

3.48

anuṣṭubiyaṃ kanyādevatā | he kanye ! 'samrājñī' pradhānavāsinī 'śvaśure' patyuḥ pitari 'bhava' | tathā 'śvaśrvāṃ' patyurmātari, tathā 'nanāndari' patyurbhaginyāṃ, tathā 'adhi' upari 'devṛṣu' devareṣu | punaḥ punaḥ samrājñīgrahaṇaṃ gauravādhikyārtham
yajuridaṃ dhruvadaivataṃ dhruvadarśane viniyuktam| he dhruva! tvaṃ 'dhruvam asi' sthiro bhavasi yataḥ; ataḥ tvaddarśanāt ahamapi 'patikule' 'dhruvā' sthirā 'bhūyāsam'| dhruvamiti liṅgavyatyayena napuṃsakatvam

3.49

triṣṭubiyaṃ prārthanāyāṃ viniyuktā prārthyamānadevatākā | he kanye ! 'te' tava 'hṛdayaṃ' manaḥ 'mama' 'vrate' karmaṇi 'dadhātu' sthāpayatu | anyasya kartṛpadasyāstatvāt saiva prathamapuruṣavyatyayenocyate | etaduktaṃ bhavati— mama vrate te hṛdayaṃ nidhehīti | anyacca 'mama cittam anu' 'te' tava 'cittam astu', āvayorhṛdayaikaṃ bhavatītyarthaḥ | kiñca 'mama' 'vācaṃ' vāṇīm 'ekamanāḥ' ananyacetāḥ sato 'juṣasva' sevasva | kiñca 'bṛhaspatiḥ' suraguruḥ 'tvā' tvāṃ 'mahyaṃ' madarthaṃ 'niyunaktu' nitarāṃ yojayatu²

3.54

lekhāsandhivyatirikteṣu anyeṣu 'sandhāneṣu', cakārāt mukhe ca| yāni alakṣaṇānīti gatārtham

3.55

ṣar̤imā anuṣṭubhaḥ uttaravivāhe pāṇigrahaṇasyājyahome viniyuktāḥ kanyādevatāḥ| he kanyake 'te' tava 'lekhāsandhiṣu', 'padmasyu' netrapidhāneṣu, 'āvarteṣu' kukkundarādiṣu²| cakāraḥ samuccaye| evam alaccaṇāni yāni 'te' tava 'tāni' 'pūrṇāhutyā' ājyahomena 'sarvāṇi' agreṣāṇi 'śamayāmi' pāṇigrāhakaḥ 'śamayāmi' |
'keśeṣu' cikureṣu, 'danteṣu' daśaneṣu, 'rudite' asruvimocane, 'yat' kiñcit 'pāpakam' alaccaṇaṃ 'tāni' 'te' tava sambandhīni pūrṇāhutyeti gatārtham |
'śīle' vṛtte, cakārād abhirūpye ca, 'bhāṣitaṃ' bhaṇite, 'hasite' hasane, cakārād gamane ca| yāni alaccaṇānīti gatārtham |
'ārokeṣu' dantāntareṣu³, 'danteṣu' daśaneṣu, 'hastayoḥ' pādayoḥ, cakārād gulphayoḥ| yāni alaccaṇānīti gatārtham |
'yāni' prakṛtāni aprakṛtāni ca 'ghorāṇi' krūrāṇi 'tava' 'sarvāṅgeṣu' alakṣaṇāni 'abhavan' 'tāni' 'aśśogamam' śnāśayat

3.57

vadhūdaivatamidaṃ yajurandhatīdarśane viniyuktam| he arundhati! 'ahaṃ' bhartari kāyavāṅmanobhiḥ sanniruddhā 'asmi' tvamiveti tātparyam arundhatīdarśane

3.58

anuṣṭubiyam anumantraṇe viniyuktā kanyādevatā| tathā ityadhyāhāryam| yathā 'dhruvā' sthirā 'dyauḥ', yathā 'dhruvā pṛthivī', yathā 'dhruvaṃ' sacarācaramidaṃ 'jagat', yathā ca 'dhruvāsaḥ' sthirāḥ 'parvatāḥ' ime, tathā 'iyaṃ strī' patikule 'dhruvā' bhavatu iti śeṣaḥ| dhruvāsaḥ iti "ājjaserasuk" (pā॰ 7,1,50)

3.59

anuṣṭubiyam annaprāśane viniyuktā annadevatā| he vadhu! 'te' tava 'manaḥ' cittaṃ, cakārād buddhiñca, 'hṛdayam' antargataṃ karaṇam, ahaṃ pariṇītā 'badhnāmi'| kena? 'annapāśena' annarūpavandhanena, anne naiva yataḥ śarīravasya: | 'maṇinā' ityapyamā | ātmanā saha ratnabhūtena | kiñca 'ghṛsninā' | kimbhūtena ? 'prāṇasūtreṇa' prāṇaḥ sūtrabhūto yasya tat prāṇasūtram atastena | "accha vai devāḥ ghṛsnīti vadanti" | punarapi tadeva viśiṣyate |—'satyagranthinā' satyaṃ granthiriva yasya tat satyagranthi tena |

3.60

anuṣṭuviyaṃ prāthyamānadevatā hṛdayaikaprāthene viniyuktā | āvayoḥ hṛdayaikayaṃ bhavatu ityarthaḥ |

3.61

dvipājjagatoyam annastutau viniyuktā annadevatākā| he vadhu! 'annam' adanīyaṃ 'prāṇasya' vāyurājasya 'paḍviṃśaḥ'¹ bandhanaṃ yataḥ; ataḥ 'tena' 'tvā' tvām 'asau' ahaṃ bhartā 'badhnāmi' vaśīkaromi² |

3.62

triṣṭuviya rathārohaṇe viniyuktā kanyādevatā| sūryasya patnī sūryā, sūryeva sūryā, upacārāt prakṛtā vadhūruktā| he 'sūrye'! he vadhu!
'vahantaṃ' yāntaṃ ratham 'āroha' ākrāma ādityapatnīva ādityasya| kimbhūtam ? 'śālmaliṃ' śālmalimiva, 'sukiṃśukaṃ' śobhanapalāśa-puṣpābhaṃ raktamityarthaḥ; tathā 'viśvarūpaṃ' nānāvarṇaṃ, 'suvarṇavarṇaṃ' kāñcana-kānti, 'sukrataṃ' suṣṭhu kalpitaṃ, 'sucakraṃ' praśastapādam; tathā 'amṛtasya' pāṇīyasya 'nābhim' utpattisthānam| etaduktaṃ bhavati—tavāpyeṣa: putra-pautra-dhana-dhānyānām utpattisthānaṃ bhavatu| kiñca 'syonaṃ' sukhaṃ 'patye' voḍhre 'kraṇuṣva' kuruṣva| sūryeti "sūryādevatāyāṃ cāb¹ vācya:²" (vā0—pā0 4,1,48) iti cāp¹

3.63

anuṣṭubiyaṃ catuṣpathādyāmanvarṇe viniyuktā; patyāno devatāḥ| he patyāna: ! imau 'dampatī' svagṛhaṃ yāntau 'paripanthinaḥ' caurāḥ 'mā vidan' mā jānantu| kimbhūtāḥ ? 'ye āsīdanti' ye avaka-nthanti| kiñca 'sugebhiḥ' sugamaiḥ mārgaiḥ 'durgaṃ' mārgam 'atotām' atikramyena itāṃ gacchatāṃ dampatī| kiñca anye'pi 'arātayaḥ' anayoḥ gacchatoḥ 'apadrāntu' apagacchantu| paripanthinaḥ iti "krandasi pari-panthi-paripariṇo paryavasthātari" (pā0 5,2,88) iti iniḥ| sugebhiḥ iti sukhena gamyate atra iti "suduroradhikaraṇe" (vā0—pā0 3,2,4=) iti ḍa:, "bahulaṃ chandasi" (pā0 7,1,10) iti ais na bhavati| durgam iti pūrvavad ḍa:| apadrāntu iti "drā kutsāyāṃ gatau ca" loṭ

3.70

aṣṭau imā ihatyo vadhūdaivatā dhṛtihome viniyuktāḥ| he vadhu! 'iha' asmin gṛhe tava 'dhṛtiḥ' manaḥprasādo bhavatu ||65 tathā 'svasya' tvadīyasya bandhuvargasya 'dhṛtiḥ' ||66 'iha' 'rantiḥ' ramaṇaṃ krīḍā ||67 'iha ramasva' mayā saha iti śeṣaḥ ||68 kiñca 'mayi' bhartari tava 'dhṛtiḥ' astu ||69 'mayi svadhṛtiḥ' mahiṣayei svasya tvadīyasya bandhuvargasya dhṛtiḥ

3.73

agni-vāyvādidevatam| he 'agne'! 'prāyaścitte' doṣāṇāṃ niṣkṛteḥ| 'tvaṃ' 'devānām' indrādīnāṃ 'prāyaścittiḥ' niṣkṛtiḥ doṣasya apahantā 'asi' bhavasi yataḥ ataḥ 'brāhmaṇaḥ' ahaṃ 'tvā' tvām 'upadhāvāmi' upasarpāmi| kimbhūtaḥ? 'nāthakāmaḥ' yājñākāmaḥ; "nāth nāṣṭa yājño-patāpaiśvaryāśīḥṣu" iti paṭhyate| tāmeva yājñāṃ darśayati—'asyāḥ' kanyāyāḥ 'yā' 'pāpo lakṣmīḥ' aśubhasaṃbandhinī śobhā 'tām' 'apajahi' apahara| tasyāṃ apasāritāyāṃ asyāḥ śubhaiva śobhā avatiṣṭhate| uttarāṇi catvāryarthenaiva vyākhyātāni

3.74

patighnoti "lakṣmīpi jāyāpatyoṣṭak" (pā0 3,2,52) bhartṛmāriṇīti yāvat| tanū-ghnaḥ samudāyavacano'pi atra avayave vartate yathā 'grāmo dagdhaḥ' iti| asyāḥ patighnotvaṃ dūṣaṇam apanīya jīvatpatitvaṃ kuru ityarthaḥ

3.75

aputreyati putrasya nimittaṃ putrā; "putrācca ca" (pā0 5,1,40) iti yat; na putrā aputrā—putrasya nimittaṃ yā na bhavatītyarthaḥ

3.76

paśūnāṃ go-mahiṣādīnāṃ nimittaṃ paśvyā "gohāco" (pā0 5,1,38) ityādinā yat; na paśvyā apaśvyā paśuvātinītyarthaḥ

3.77

pūrve kaiścatubhirbhirbrahmyādayaḥ pratyekamabhyarthitāḥ, anena tu samuditāśca evaṃ prārthyante ² |
"mantrānnāye'gna ityevaṃ pañcakaṃ lāghavārthibhiḥ | paṭhyate yat prayoge syānmantrāṇāmatra viṃśatiḥ || agneḥ sthāne vāyu-candra-sūryā bahuvadūhya ca | samasya pañcamī sūkte catuścaturiti śruteḥ || prathame pañcake pāpo lakṣmīriti padaṃ bhavet | api pañcasu mantreṣu iti yajñavido³ viduḥ ||"
iti chāndogyamantrabhāṣye tṛtīyaṃ khaṇḍam|

Linked texts (1)