Chāndogyamantrabhāṣya
Commentary on Chāndogya (Upaniṣad) Brāhmaṇa (Chāndogyabrāhmaṇa)
quoted by Nityānanda and by Raghunandana, by Çatrughna
- Language
- Sanskrit
- Date
- 1100–1250 CE
- Author
- Guṇaviṣṇu
- Extent
- 282 passages, 14,559 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Chandogya Mantra Bhasya By Gunavishnu Edited By Durgamohan Bhattacharyya Sanskrit Vedas Delhi 2003 Pankaj… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
Text
1.p7
carāāṇi aparimitavādāni ca, na tatra chandaḥsambhavaḥ ; ṛṣidevatāviniyogamātre teṣāṃ caritārthatā |¹
1.1
yajuridamāmneyaṃ, prajāpatidṛṣṭam, utkārādinirasane viniyuktam |² apakṛṣṭo bhāgo raccho'dhiṣṭhānabhūtaḥ 'parāvasu'rucyate, sa cet 'nirastaḥ' tenaitat sthānaṃ pavitrataramupajātamityarthaḥ
1.2
triṣṭuvasyacchandaḥ, ṛṣiḥ prajāpatiḥ, devatā agniḥ, agnisaṃskāre viniyogaḥ | 'agniṃ' 'prahiṇomi' prasthāpayāmi | kva ?³ 'dūraṃ' lokāntaram | kimbhūtam ? 'kravyādam' āmamāṃsādam⁴, asau māṃsān⁵ attumabhilaṣatītyamaṅgalyatvād 'yamarājya' yamasyādhikāraṃ 'gacchatu'| kimbhūtaḥ ? 'ripravāhaḥ' ripraṃ pāpaṃ vahati prāpayatīti ripravāhaḥ | 'ayam' 'itaraḥ' kravyādādanyo 'jātavedāḥ' jātajñāno'gniḥ 'iha eva' paricchannasthāna eva 'devebhyo havyaṃ vahatu' devān haviḥ
prāpayatu| 'prajānan' svīyamadhikāraṃ prakarṣeṇa jānan| atra kravyā-damagnemantvayamagniṃ dūraṃ preṣayāmi, yamarājyaṃ gacchatu iti pūrvārdhasya vākyārthaḥ| ayamitaro mantvayaḥ iha eva madīye pariṣkṛtasthāne eva atra yajñe svīyamadhikāraṃ jānan devebhyo havyaṃ prāpayatu ityārdhasya uttarārdhasya vākyārthaḥ| anena mantreṇa kravyādāgniṃ parityajya saṃskṛta-sthāne anuṣṭhāṭaparamparānuṣṭhānaprāmāṇyāt mahāvyāhṛtibhiranyā-ropaṇaṃ karaṇīyam
1.3
yajuridam| asya prajāpatiṛṣiḥ, agnidevatā, triṇirasane viniyogaḥ| [ mantro'yaṃ pūrvaṃ (1|1) vyākhyātaḥ ]
1.4
yajuridam, sarvatra prajāpatireva ṛṣiḥ, vigreṣastu vacyate; agni-devatā, brahmopaveśane viniyogaḥ| he brahman! 'ā vasoḥ' vasu dakṣiṇā-rūpaṃ dhanaṃ tad yāvad dīyate tāvatkālaṃ 'sadane' kuśāstaraṇasthāne 'sīda' tiṣṭha| etena karmasampūrṇatāṃ yāvadavasthānaṃ brahmaṇo vyādiṣṭam| vaso-riti vyatyayena puṃstvam
1.5
gāyatroyaṃ, viṣṇudevatā, ayajñiyavāgvacananimittajape viniyuktā| 'viṣṇuḥ' vyāpakaḥ sa bhagavān 'idaṃ jagat vicakrame' ākrāntavān| kathamākrāntavān? 'tredhā nidadhe padam', pṛthivyāṃ ākāśe svarge ca padatrayam arpitavān ityarthaḥ| 'asya' 'pāṃsule' pāṃsuyuktāyāṃ bhūmau padaṃ 'samūḍhaṃ' samyaṅniviṣṭam| ayamarthaḥ—viṣṇurbhyākāśasvargātmakaṃ jagat pādenākrāntavān ; tasya padaṃ bhūmyāṃ samyaṅniviṣṭam | etena viṣṇupadasambandhena bhūmiratīva śuddheti sā bhūmirasmin sadane duruktādikaṃ samādhāsyatoti |
1.6
vasvantaṃ rātrau 'dhanam' ityatra | parameṣṭho ṛṣiḥ, anuṣṭubiyam, agnirdevatā, bhūmijape viniyuktā | he agne ! yadetat 'bhūmeḥ' sambandhi sthaṇḍilaṃ bhavatā adhiṣṭhitam, 'dūraṃ' vayaṃ 'bhajāmahe' sevāmahe gacchīma iti yāvat | kimbhūtamidam ? 'bhadraṃ' kalyāṇakaram 'dūraṃ' 'sumaṅgalaṃ' suṣṭhu maṅgalaṃ praśastataramityarthaḥ | idamiti punaruccāraṇamādarārtham | kiñca he agne ! 'sapatnān' śatrūn asmākamityanuktamapi gamyate, 'parābādhasva' suṣṭhu pīr̤aya | kiñca yo'pyanena mantreṇa vivāhādiyajñakarmaṇi bhavadadhiṣṭhitaṃ bhūmiravayavaṃ gacchāti so'pyanyeṣāmokharāṇāṃ asmandhi 'dhanaṃ' 'vindate' labhate | 'parābādhasve'ti "vyavacchitāśca" (pā0 1,4,82) iti vyavacchitopasargasambandhaḥ |
1.7
bhāṣyam| jagatīvayamidaṃ, kaulsaṛṣiḥ, agnirdevatā, pṛṣṭhasya ṣaḍviṃśasya ṣaṣṭhe'ni āgnisākṛte śaste parisamūhane ca viniyogaḥ| tathā ca grahmam (go0 4,5,5) "imaṃ-bharāmaṃ-śakemiti tṛcena parisamūhet"| 'imaṃ' 'stomaṃ' stavaṃ 'vayaṃ' 'samidhema', "maha pūjāyām" samyak pūjopakaraṇayuktaṃ kuryāma| kasmai? 'jātavedase' jātavidyo vā jātadhano vā jātavijñāno vā jātavedāḥ, tasmai¹| kimbhūtāya? 'arhate' stutiyogyāya| kayā? 'manīṣayā' prajñayā| 'rathamiva' sārathirityadhyāhāryam| 'hi' yasmāt 'naḥ' asmākam 'asya' agneḥ sakāśāt 'bhadrā' kalyāṇī mukhyā vā 'pramatiḥ' prakṛṣṭā buddhiḥ 'saṃsadi' janasamāje jāyate, yathā vayamapi stotuṃ jānīmaḥ, tasmāt he 'agne'! yastvamivabhūtasya 'tava' 'sakhye' mitratve sthitā 'vayaṃ' kenacid durātmanā 'mā riṣāma' mā hiṃsiṣma hi tadāśāsyate| samidhemiti riṣāmiti-cātra "anyeṣāmapi dṛśyate" (pā0 6,3,137) iti dīrghaḥ
1.8
he 'agne' tvadartham 'idhmaṃ' yajñadāru¹ 'bharāmaṃ' āharāmi | 'havīṃṣi' caruprabhṛtoni² 'parveṇā parvaṇā' parvaṇi parvaṇi 'citayantaḥ' upapādayantaḥ³ vayaṃ 'kṛṇvāma' sampādyāma nirvapāmiti yāvat | tathā ca smṛtiḥ⁴–"amāvāsyāyāmāmāvāsyena yajeta paurṇamāsyāṃ paurṇamāsena" iti | kimartham ? 'pratarām' atiśayena prakṛṣṭaṃ sudīrghakālaṃ 'jīvātave' jīvanāya | kiñca 'sādhaya dhiyaḥ'—dhīriti karmaṇo nāma ; tenaitaduktaṃ bhavati,—asmābhiḥ kriyamāṇāni karmāṇi sādhaya saphalāni kuru ityarthaḥ | bharāmeti "hṛ-grahorbhaśchandasi" iti hakārasya bhakāraḥ | parveṇā parvaṇeti "supāṃ suluk"—(pā0 7,1,38) ityādinā saptamyāḥ āl | kṛṇavāmā iti sādhayā iti "anyeṣāmapi dṛśyate" (pā0 6,3,137) iti dīrghaḥ
sakhye, māriṣāma vayaṃ tava' iti sarvena tulyam¹ śakema iti "liṅyāśiṣyaṅ" (pā0 3,1,86)| samidhamiti tumarthe "śaki ṇamulkamulau" (pā0 3,4,12) iti kamul| sādhayā iti "anyeṣāmapi"—(pā0 6,3,137) iti dīrghaḥ| ti iti saptasyarthe ṣaṣṭhī| 'ādityām̐' 'tām̐' iti "dīrghādaṭi samānapāde" (pā0 8,3,9) iti rutvaṃ, yalopaḥ, "āto'ṭi nityam" (pā0 8,3,3) ityanunāsikaḥ| 'uśmasi' iti vaśya kāntau, "gṛhṇītyā"di—(pā0 6,2,16) sūtreṇa samprasāraṇam, "idanto masi" (pā0 7,1,46) iti ikārāntatā
1.9
he 'agne !' 'tvam' asmākaṃ 'dhiyaḥ' karmāṇi buddhyā vā 'sādhaya' tvadārādhanayogyā niṣpādya, yathā 'vayaṃ' 'tvā' tvāṃ 'samidhaṃ kṛṇumaḥ' paricarituṃ śaknuyām | 'te'⁵ tvayi 'āhutaṃ haviḥ' 'devāḥ' indrādayaḥ 'adanti' bhakṣayanti, tvanmukhatvāt teṣām | atastvaṃ 'tān' 'ādityān' aditeḥ putrān⁶ āvāhaya ; 'hi' yasmāt tān ādityān vayam 'uśmasi' kāmayāmahe uddeśyatvena dṛkṣāmaḥ | 'agna',
1.10
yajuridamājyasaṃskāre viniyuktaṃ pavitradevatam| he 'pavitre' yuvāṃ 'vaiṣṇavyau' viṣṇudevatāke "viṣṇurvai yajñaḥ"| yajñārhe 'sthaḥ' bhavathaḥ
1.11
nigadavyākhyātam| ārṣādidaṃ tulyaṃ pūrveṇa
1.12
atra ājyaṃ devatā ājyotpavane viniyogaḥ| he ājya! 'tvā' tvāṃ 'devaḥ' dānādiguṇayuktaḥ 'savitā' 'acchidreṇa' acchinnābhyāṃ avyavacchinnābhyāṃ 'pavitreṇa' ābhyāṃ pavitrābhyāṃ 'ut-
punātu ūrdhvava(t) pavicokarotu ajñātakeśa-kauṭādisaṃsargadoṣam apanayatu| kiñca vasu tejaḥ tatpradhānatvāt so'pi tathocyate¹ tasya 'vasoḥ sūryasya' 'raśmibhiḥ' kiraṇaiḥ tvām utpunātu iti sambandhaḥ| abhidhānābhiprāyeṇa savitā sūryādanyaḥ²| pavitreṇeti vyatyayenaikavacanam| svāhehi mantrarṣiḥ| asya mantrasya śākhāntarāmnātasya karmārthaṃsamarthanārthamupanyāsaḥ³
1.13
yajuridam aditidevataṃ paryuupcaṇe viniyuktam| aditirdevamā ||⁴, sā hi sarvatra karmaṇi anujñāpyate| he 'adite'! tvaṃ mām 'anumanyasva' anujānīhi "tvaṃ śobhanaṃ karma kuru" ityevaṃ brūhi| tvayā inujñātaḥ karma kurvan iṣṭaphalabhāg bhavatīti
1.14
yajuridam anumatidaivatam| anumatirnāma devatā⁵ sarvakarmaṇāmanumantrī| tayā inumatāni karmāṇi kriyamāṇāni phalavanti| anumatiḥ kalonā paurṇamāso ityeke| sāpi pūrvavadanujñāpyate| he 'anumate'! māṃ 'anumanyasva' anujānīhītyarthaḥ
1.15
yajuridaṃ sarasvatīdaivatam| sarasvatī vāgadhiṣṭhātrīdevatā nadī vā| sāpi pūrvavadanujñāpyate| he 'sarasvati'! māṃ 'anumanyasva'|
1.16
yajuridaṃ saviddevatam | bahvanyatra kriyāpadāni, pratikriyāpadaśva mantrasamāmniyuktā | he 'deva' dānādikriyāyukta 'savitaḥ' karmaṇo'nujñātaḥ san 'prasuva yajñaṃ' yajñaśabdena vartamānaṃ karma ucyate, tat prasuva anujānohi | tathā 'yajñapatiṃ' yajamānaṃ 'prasuva' yajñasvāminaṃ mām anujānohi | 'bhagāya' karmaphalabhājanāya | tvayā hyanujñāto'nuṣṭhitakarmaphalabhāg bhavati ; bhajyate sevyate bhaga iti karmaphalamihocyate, taddhi kartṛbhiḥ sevyate | kiñca 'divyo gandharvaḥ ketapūḥ'—divi bhavo divyaḥ ; gauḥ pṛthivī tatsthān rasān raśmibhiḥ dhayati pivati¹ iti gandharvaḥ sūryaḥ ; ketaṃ cittaṃ² punāti iti ketapūḥ | sa evambhūto 'naḥ' asmākaṃ 'ketaṃ' cittaṃ 'punātu' nirmalīkarotu karmasādhanayogyaṃ karotu ityarthaḥ | kiñca 'vācaspatiḥ' prāṇaḥ³ naḥ asmākaṃ 'vācaṃ' 'svadatu' āsvādayatu srotavyasya devatāviśeṣasya prītikarīṃ karotu ityarthaḥ | tadevamatra ādityā gandharvarūpeṇa prāṇarūpeṇa ca stūyate | ekamevedaṃ jyotistridhā vyavasthitam ādityātmanā vidyudātmanā agnyātmanā ceti |
1.17
yajuridam| parameṣṭhī ṛṣiḥ, rudrarūpo'gnirdevatā, virūpācajape viniyogaḥ| 'tapaḥ' upavāsādi, 'tejaḥ' prakāśātmakam, 'śraddhā' cittasya kāluṣyopaśamo¹ dharmaḥ, 'hrīḥ' lajjā, 'satyam' yathārthavāditvam, 'akrodhaḥ' pratikūlaviṣaye'pi manasaḥ prasādaḥ, 'tyāgaḥ' nyāyārjitasya dhanasya vidhinā visargaḥ, 'dhṛtiḥ' saumanasyaṃ, 'dharmaḥ' yajñakarma, 'sattvaṃ' ātmani prakāśātmako² guṇaḥ, 'vāk' vacanaviṣayam indriyam, 'manaḥ' hṛtpratiṣṭhitam³, 'ātmā' citrajñaḥ, 'brahma' paraṃ tattvam| sarve cakārāḥ parasparāpecyā samuccayārthāḥ| 'tāni' tapaḥprabhṛtoni, 'prapadye' śaraṇaṃ gacchāmi| ataḥ 'tāni' tapaḥprabhṛtoni brahmaparyantāni dyumaṃ yajñaṃ kurvantaṃ 'mām' 'avantu' rakṣantu| 'bhūḥ' pṛthivī, 'bhuvaḥ' antarikṣam, 'svaḥ' dyauḥ, 'oṃ' ātmā; ete yadātmānaḥ taṃ⁴ 'sahātmam' anantam ātmānaṃ rudrāgnirūpaṃ⁵ 'prapadye' prapadyo'smi
1.18
'virūpācaḥ' nānāprakārendriyaḥ⁶ 'assi' bhavasi| tathā ca smṛtiḥ⁷— "sarvataḥ pāṇipādāntaḥ sarvato'kṣiśiromukhaḥ| viśvarūpo mahānagniḥ praṇotaḥ sarvakarmasu ||" iti ||⁸ 'dṛttākṣiḥ' dṛtān anakti vyajyatīti auṇādika iñ, "añjū vyakti-mrakṣaṇā-kānti-gatiṣu" (dhā0 7,211) vyaktadanta⁹ ityarthaḥ| 'tasya' evambhūtasya 'te' tava 'śravyā' śrayanasthānaṃ 'parṇe' upalepanollekhanābhyuccaṇā-dibhiḥ saṃskṛte khaṇḍile "bhūmo sthānamasi" iti smṛteḥ| tathā 'gaṭṭa'
gṛhasya 'antarikṣe' bhuvarloke 'vimitaṃ' nirmitaṃ hiraṇyagarbhaprabhṛtibhiḥ| kīdṛśaṃ tad gṛham? 'hiraṇmayaṃ' suvarṇamayam| tathā ca śrutiḥ— "jvalitamagniṃ praviśantamantarikṣam|" 'tat' tasmin gṛhe 'devānām' indrādīnāṃ 'hṛdayāni' tiṣṭhantīti vākyaśeṣaḥ| tairdevahṛdayaiḥ sahaikasthito'gniḥ prārthyate—he agne! kadā punastvamasmākaṃ havirānayiṣyasīti agnimukhatvād devānām| kasminniva? 'ayasmaye' lohamaye 'kumbhe' ghaṭe iva| 'antaḥ' madhye agnau¹ 'sannihitāni' ekībhūtāni 'tāni' devahṛdayāni 'balabhṛcca' balam upacayaṃ vibhartti puṣṇātīti balabhṛt ātmabhaktānām², tathā balaṃ sādayati avasādayati vipacāṇāmiti 'balasāt', agneḥ pratīhārau etau 'rakṣataḥ' pratipālayataḥ| kimbhūtau? 'apramaṇau' apramādinau| punaḥ kimbhūtau? 'animiṣat' animilitākṣau| yadetat tau rakṣataḥ 'tat' 'satyam' tābhyāṃ hi rakṣite agnau yajamānaḥ śraddhāvān patnīsahitaḥ paśu-puroḍāścādi juhoti| 'yat' 'te' tava saṃvatsarākhyasya yajñasya 'dvādaśa putrāḥ' agnyākhyāḥ, te 'saṃvatsare saṃvatsare' 'kāmapreṇa' abhilāṣapūrakeṇa 'yajñena' jyotiṣṭomādinā yajamānaṃ 'yājayitvā' 'punaḥ' 'tvā' tvāṃ 'brahmacaryaṃ' brahmabhūtam 'upayanti' praviśanti| he agne 'tvaṃ' 'deveṣu' devalokeṣu 'brāhmaṇaḥ asi', 'ahaṃ' 'manuṣyeṣu' manuṣyalokeṣu| 'brāhmaṇaḥ' 'vai' yataḥ 'brāhmaṇamupadhāvati' brāhmaṇamevopasevate, ataḥ 'tvā' tvām 'upadhāvāmi' paricarāmi| upadhāvanasya kāraṇamāha—'japantaṃ mā mā pratijāpoḥ, juhvantaṃ mā mā pratihauṣoḥ, kurvantaṃ mā mā pratikārṣīḥ'| etaduktaṃ bhavati—japa-homa-karmakāle mama tvaṃ prātikūlyaṃ mā gāḥ| ataḥ 'tvām' ahaṃ 'prapadye' prapanno'smi, 'tvayā' 'prasṛtaḥ' anujñātaḥ 'idaṃ' prastutaṃ 'karma' 'kariṣyāmi'| yata evamataḥ 'tat' karma 'me' mama tvatprasādāt
'rādhyatāṃ saṃvidhyatām| 'tat' 'me' 'sannadhyatāṃ' saṃvardhatāṃ sampūrṇaśca bhavatu ityarthaḥ| 'tat' 'me' 'upapadyatāṃ' phaladānasamarthaṃ jāyatām| yat te dvādaśa agnayaḥ putrā ityuktāṃ tān nāmaprayogeṇa katicid darśayitumāha—samudra iva 'samudraḥ', viśvaṃ vyaśnuti¹ vividhaṃ gacchatīti 'viśvavyacāḥ' padārthe'dhyaccaḥ, 'brahma' nāmāgniḥ, tathā 'tuthaḥ' agniḥ, 'viśvavedāḥ' sarvasya veditā, tathā 'brahmaṇaḥ putraḥ', tathā 'śvācaḥ' agniḥ, tathā 'pracetāḥ' prakṛṣṭamanā agniḥ, tathā 'maitrāvaruṇaḥ', asmin karmaṇi pravṛttaṃ 'mā' māṃ 'anujānātu' anujñāṃ dadātu ityarthaḥ| he agne! yastvamanekaprakāraḥ prāguktaḥ 'tasmai' tubhyaṃ 'virūpāccāya dantācyai samudrāya viśvavyacase tuṣāya viśvavedase khyātāya pracetase sahasrāccāya brahmaṇaḥ putrāya namaḥ'| 'gṛh' 'tat' 'animiṣat' iti subluk (pā0 7, 1, 381)| 'ayastraye' iti "ayastyādīni chandasi" (pā0 1,4, 20) iti bhasaṃjñā| 'apramaṇo' iti prakaṭaṃ manaḥ pramāṇaḥ tad yasya asti iti "chandasovanipau ca vaktavyau" (vā0—pā0 5,2,122) iti īkārapratyayaḥ ṭilopaśchāndasaḥ "vā chandasi" (6,1,106) iti pūrvasavarṇaḥ| kāmapreṇa iti "prā pūraṇe" (dhā0 2,51) "āto'nupasarge kaḥ" (pā0 3,2,3)| 'upa tvā dhāvāmi' iti vyavahitopasarga-sambandhaḥ| juhvantam iti chāndaso num|
iti chāndogyamanvabhāṣye prathamaṃ khaṇḍam|
2.1
yajuridamāgneyam prāyaścittahome viniyuktam| he 'agne'! 'enase' enasaḥ asāṅgayajñakṛtāt pāpāt 'naḥ' asmān 'pāhi'| enase iti pañcamyarthe caturthī
2.2
vaiśvadevyaṃ yajuḥ| he 'viśva' viśve devāḥ| 'vedase' vedasaḥ asāṅga-yajñajanitapāpasambhṛtāyā vedanāyāḥ sakāśāt 'naḥ' 'pāhi'| viśva iti sāmānyāpekṣāyāmekavacanam| vedase iti "vida vedanākhyāna-nivāseṣu" "sarvadhātubhyo 'sun" (u0 4,188)| caturthī pūrvavat
2.3
vibhāvasurdevatā| he 'vibhāvaso' mayā kriyamāṇaṃ 'yajñam' asāṅgamapi 'pāhi'
2.4
śatakraturdevatā| he 'śatakrato'! 'savyaṃ' savo yāgaḥ tatra bhavaṃ phalaṃ 'pāhi'| viguṇe'pi yajñe yathoktaphalaprado bhava| savyamiti "bhave chandasi" (pā0 4,4, 110) iti yat
2.5
anuṣṭuptriyamāgneyī| he 'agne' he 'vaso' he 'ūrjāmpate' balavatāṃ śreṣṭha, vitayamapyetad vakṣyasambodhanam| 'ekayā' 'girā' āśīrvāda-rūpayā 'naḥ' asmān 'pāhi'| 'uta' prakārabhede 'dvitīyayā' tādśyā naḥ asmān 'pāhi'| tathā 'tisṛbhiḥ'| tathā 'catasṛbhiḥ' 'gobhiḥ'
2.6
gāyatrīyam | he 'agne' 'ūrjā' balena māṃ prati deyatvena abhi-matena 'punaḥ' 'nivartasva' mahyaṃ balaṃ dātuṃ nivartasva iti tātparyam | 'punaḥ' 'iṣāyuṣā' icchatīti iṣaḥ "iṣugupadha-jñā-prī-kiraḥ kaḥ" (pā0 3,1,135) tasya āyuḥ iṣāyuḥ tena ekapuruṣāyuṣā deyatvena abhimatena māṃ prati nivartasva mahyam icchave āyurdātuṃ nivartasva iti tātparyam | tathā 'punaḥ' aṣāṅgayajñakṛtāt 'aṃhasaḥ' pāpāt 'naḥ' asmān 'pāhi' |
2.7
he 'agne' 'viśvataḥ pari' viśvaṃ parityajya 'ṛjā' ṛjulena deyatvena abhimatena saha māṃ prati 'nivartasva' mahyaṃ ṛjutāṃ dātuṃ nivartasva iti tātparyam | tato 'viśvapstrayā' deyatvena agnisamba-ndhinyā dhārayā ghṛtadhārayā 'pinvasva' prīṇīhi arthāt ātmānamiva | ṛjā iti 'supāṃ suluk' (pā0 7,1,39) ityādinā tṛtīyaikavacanasya ḍādeśaḥ, ṭilopaḥ | pinvasva iti "pīṅ āpyāyane" ityasmād dhātoḥ vyatyayena dvivikaraṇatayā śnuḥ śyaśca yaṇādeśaḥ śnulakṣuvaśca | viśvavapstrayā iti viśvaṃ svāti bhakṣayati iti "avadyaccan-pūṣan-jñīhan-kledan-kṣehan-sūḍan-majjayaṃyan-vikṣuṣan parijaman-mātariśvan-maghavanniti" (u0 1,160) iti kaninto viśvapsna-śabdo'gnivācī tato dhārāyāmarthe "ṛnnebhyo ṅīp" (pā0 4,1,51) iti ṅīp, upadhālopaḥ | viśvataḥ pari iti parivarjane karmapravacanīyasaṃjñakasya yogī "pañcamya-
pāṅ paribhiḥ" (pā0 2,3,10) iti pañcamī, pañcamyāstasil, "kupvoḥ ×ka ×pau ca" (pā0 8,3,37) ityapakṣānīyaḥ
2.8
anuṣṭubiyamāgneyī| śrutvā yatra yat niyuktaṃ tat ājñātam| anyat anājñātam| asyaṃ 'yajñasya' 'yat' 'ājñātaṃ' yacca 'anājñātaṃ' 'mithu' anyonyam atra niyuktam anyatra anyatra niyuktam atra 'kriyate' 'tat' 'asya' yajñasya he 'agne' tvaṃ 'kalpaya' samarthaya yathāyogaṃ prāpaya| 'hi' yasmāt 'tvaṃ' 'yathāyathaṃ' yathārthaṃ 'vettha' jānāsi
2.9
paṅktiriyaṃ prājāpatyā| he 'prajāpate' jagatprabho yāni 'etāni' 'viśvā' viśvāni sarvāṇi tvattaḥ sakāśāt 'jātāni' jarāyujāṇḍajodbhijjāni tāni 'tvat' 'anyaḥ' kaścit 'na' 'paritā' pālayitā 'babhūva'| yataḥ evambhūto bhavān ataḥ vayaṃ 'yatkāmāḥ' yadicchavaḥ santaḥ 'te' tvadarthaṃ 'juhumaḥ' tvāmuddiśya āhutiṃ nyasyāma|¹ tasya phalaṃ 'naḥ' 'astu' tvatprasādena| kiñca 'vayaṃ' 'rayīṇāṃ' dhanānāṃ 'patayaḥ' 'syāma' bhavema| viśvā iti "greskrandasi bahulam" (pā0 6,1,70) iti luk, num-pratyayalakṣaṇena dīrghatvam, na-lopaḥ
2.10
'savitā' ādityaḥ; 'āyāti' āgacchati| 'devaḥ' dānādiguṇa-yuktaḥ| kena ? 'rathena'| kimbhūtena ? 'hiraṇyayena' suvarṇamayena| kiṃ kurvan ? 'bhuvanāni paśyan' bhuvanavartino manuṣyān prakāśāprakāśapāpa-kartṛn sādhuvannirīcyamāṇaḥ| tathā 'niveśayan' sveṣu sveṣu vyāpāreṣu samāveśayan| kam ? 'amṛtaṃ martyaṃ ca' devān manuṣyāṃśca| sūryodaye manuṣyāḥ sveṣu karmasu vartamānā devān prīṇayanti, prītāśca devā hṛṣyādinā manuṣyānāpyāyayanti, tena devamanuṣyāṇāṃ parasparopasaṃśleṣaḥ| kimbhūtaḥ savitā ? 'rajasā' rātrikālena saha 'kṛṣṇena' malinena 'āvartamānaḥ' anudinaṃ parāvartamānaḥ| prāyeṇa rātrikālasya rāgajanakatvāt rajastvam, puṇyakarmaṇāmavarodhācca kṛṣṇatvam| ayamarthaḥ—yaḥ savitā deva-manuṣyavyāpāre vyavasthāpakaḥ, yaśca karmabhūmivartināṃ pāpa-puṇyasākṣī pratyahaṃ samāyāti, tasmai vayamarcanāṃ kurmaḥ| 'āvartamānaḥ', āyāti, iti vyavacchitopasargasambandhaḥ| hiraṇyayena iti "ṛtvavyavāstyera"tyādinā (pā0 6,4,175) hiraṇyaśabdaḥ chandasi nipātitaḥ
2.11
he 'soma' 'vṛṣṇya'¹ hṛṣṭibhavaṃ jalaṃ² 'te' tava 'sametu' saṅgacchatāṃ tvat-
sāṃścidhyaṃ yānu| atastvaṃ 'viśvataḥ' viśvam 'āpprāyaya'| ata eva 'vājasya' arthaṃ 'saṅgathe' saṅgame 'bhavā' bhava| "haṣṭerannam" iti stuteḥ| candrastutirivā| āpprāyaya ityantarbhāvitaṇyarthaḥ sakarmakaḥ| viśvata ityāditvena dvitīyāntāttasaḥ| haṣṇapramiti hṛṣṇo vāṣavāṅgavatīti "bhave cchandasi" (pā0 4,4,110) iti yat, chāndasa upadhālopaḥ¹| bhavā iti "draco'tastiṅaḥ" (pā0 6,3,135) iti dīrghaḥ| saṅgatha-śabdaḥ saṅgamavāco
2.12
'ayaṃ' bhaumaḥ 'agniḥ mūrdhā' atyantatejorūpatayā nitāntalohita-tvādūrdhvaḥ pradhānabhūta iva| tathā 'divaḥ' ākāśasya 'kakut' cihnaṃ bhūṣaṇamityarthaḥ| vṛṣṭikartṛtvāt 'apāṃ' jalānāṃ 'patiḥ'| ata eva 'pṛthivyāḥ' 'retāṃsi' bījāni 'jinvati' prīṇāti saphalīkarotītyarthaḥ| agniriti "kṛpāṃ snukṛt" (pā0 7,1,28) ityādinā ṅasaḥ stuḥ| "jivi prīṇanārthaḥ" ityasya numi yapi tipi jinvatīti rūpam
ityādi pūrvaṃ (1,16) vyākhyātam
2.13
he 'agne'! 'jātavedaḥ' smātta-srītāgnisambodhanam| 'tvam' 'uṣarbudhaḥ' asi uṣasi budhyase prātarāhutigrahaṇāya jāgarṣi, ata eva tvaṃ budharūpo'si, so'pi uṣasi budhyate, ādityānugatatvāt tasya| etena budharūpitvaṃ vakterādagritam| evañca 'devān' pradhānakarmabhūtān 'accāḥ' ²accān prātarāhutau prayujyamānān bhakṣyagaṇān 'āvaha' prāpaya| kimbhūtastvaṃ budhaśca? 'rādhaḥ' ārādhanīyaḥ, 'amartyaḥ' devarūpaḥ|
kimartham āvaha ? 'vivasvat' vivasvate sūryārtham | "agnau prājñāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate" iti smaraṇāt | vahninā sūryārtham ūḍhām āhutiṃ devā adanti | kimūtāya vivasvate ? 'uṣasaḥ' uṣasi 'citraṃ' rūpam 'ādābhṣe' upāttavate | vivasvaditi subluk | uṣasaḥ iti "caturthyarthe bahulaṃ chandasi" (pā0 2,3,69) iti bahulavacanāt sampratyarthe ṣaṣṭhī | rādhaḥ iti karmaṇi ghañ | ādābhṣe iti "dāmbha dāne" āṅpūrvaḥ, liṭaḥ kasuḥ, "dābhnān sāhnān mīḍhāṃśca" (pā 6,1,12) iti advidvam aniṭtvañca, caturthyekavacane "vasoḥ samprasāraṇam" (pā0 6,4,131), "āśiṣasighasīnāñca" (pā0 8,3,60) iti ṣatvam | vahā iti "chandasi pare'pi" (pā0 1,4,81) ityāṅaḥ paraprayogaḥ | adyā iti "hlātyalyaṭo bahulam" (pā0 3,3,113) iti ṇyadviṣaye yat, vyatyayena aṣo jas | devā iti "dorvādyaṭi samānapāde" (pā0 8,3,8) iti tvam, "āto'ṭi nityam" (pā0 8,3,3) ityanunāsikaḥ, rephasya yatvaṃ yalopaśca | uṣabudha iti prapodarāditvāt sakārasya rephaḥ | budha-brupilamagneḥ prakaṭayanto budhārcane yujyate ṛgiyam
2.14
he 'bṛhaspate'! tvaṃ 'rathena' 'paridīyāḥ' paryaṭa | 'amitrān' śatrūn 'apabādhamānaḥ' | kimbhūtastvam ? 'rakṣohā' rājasahantā | tathā 'prabhañjatāṃ' vimardaṃ kurvatāṃ daityānāṃ 'senāḥ' sainyāni 'yudhā' yuddhena
'prahṇo' pracipa¹ | tathā 'jayan' san² 'asmākaṃ' 'rathānām' 'avitā' 'edhi' pālako bhava iti devaiḥ stūyate | paridoyā: iti "dīṅ kṣaye" paripūrvaḥ, āśiṣi liṅ, vyatyayena parasmaipadam, sip, yāsṭ | amivā iti pūrvavat ktvādi | prahṇo iti "ḍmiña pracepaye" muḥ, "bā chandasi" (pā0 3,4,88) iti haiḥ; apittvasya vikalpitatvāt ṅittvābhāve sati guṇaḥ, ikārasya varṇavyatyayana ṛkāraḥ³
2.15
he 'ahano'! yuvāṃ 'śukraṃ yajatam' śukrārcanaṃ prati adhikaraṇabhāvam upāgacchatam| tayorantormadhye he 'svadhāvan'| 'te' tava ahaḥ 'anyat' tvadarcanaprayuktatvāt| tathā he 'pūṣan!' 'te' tava ahaḥ 'anyat' bhavadārādhanaprayuktatvāt| ayaṃ bhāvaḥ—yasmin ahani svadhāvā arcyate na tatra pūṣā, yatra ca pūṣā na tatra svadhāvā; śukraḥ punarubhayatrāpi arcyate, ekasmin ahani svadhāvā saha, aparasmin ahani pūṣā saha; ataeva he 'ahano' 'viṣurūpe'⁴ nānārūpadhāriṇo| tena dinadvayasādhye yāge ahnoḥ sambodhanapūrvakaṃ ādeśo'yam| tathā he 'svadhāvan'! svadhayā śrāddhakarmopalakṣyate, sā yasyāsti sa sambodhyate he svadhāvan! śrāddhadeva! sūrya! tvaṃ 'dyauriva asi' ākāśa iva vyāpako bhavasi| tathā 'hi' yasmāt 'viśvāḥ' 'māyāḥ' 'avasi'—avidyakatvāt saṃsārasya māyārūpatvam—jagadrūpā māyāḥ gopāyasi| "ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ" iti smṛteḥ; sūrya eva
jagataḥ pālayitā| tathā hi 'pūṣan'! 'iha' yajñe 'bhadrā' śubhapradā 'rātiḥ' āśīrvādarūpaṃ te tava dānam stu| sūrya-pūṣa-śukrāṇām anukīrtanāt śukrārcane'pi upayuktā ṛgiyam| khadhāvan iti "chandasovanipau ca vaktavyau" (vā0-pā0 5,2,122) iti matvarthe vanip
2.16
āpaḥ 'naḥ' asmākaṃ 'śaṃ' kalyāṇo 'bhavantu'| kiṃbhūtāḥ? 'devīḥ' devyaḥ stutyādiviṣayāḥ| kimartham? 'abhiṣṭaye' upacayārtham, 'pītaye' pānāya ca| kiñca 'naḥ' asmān 'abhisravantu'| kimartham? 'śaṃyoḥ' kalyāṇayogāya| āpaḥ asmākam upacayāya pānāya kalyāṇasaṃyogāya ca bhavantu ityāśaṃsāvākyārthaḥ| aniranena pūrvaṃ vyahatve'bhiṣikta iti tanmantro'yam| devīḥ iti "vā chandasi" (pā0 6, 1,106) iti pūrvasavarṇaḥ| abhiṣṭaye iti "ghyai styai śabda-saṅghātayoḥ" abhipūrvaḥ, krip, "styaḥ prapūrvasya" (pā0 6,1,23) iti yogavibhāgāt samprasāraṇam, tādrthye caturthī| śaṃyoḥ iti śaṃśabdāt "kaṃśaṃbhyām" (pā0 5,2,138) ityādinā yus, caturthyarthe ṣaṣṭhī
2.17
'citre' cayanakarmaṇi prayojakaḥ indraḥ 'kayā ūtyā' ūtyā kena tarpaṇena 'naḥ' asmākaṃ 'sadāvṛdhaḥ' sarvadā havirkārī 'ābhuvat' bhūyāt? 'kayā' ca 'śaciṣṭhā' kriyayā citreṇa 'sakhā' mitram ābhuvat bhūyāt? kiṃbhūtayā śaciṣṭhā? 'śaciṣṭhayā', śacoti karmaṇo nāma, iṣṭan, sātiśayakarmavatyā| kena tarpaṇena kayā vā kriyāparipāṭyā indraḥ asmākaṃ havirkāro sakhā ca bhūyāt iti praśno vākyārthaḥ| tvayā kathite vayaṃ tat anutiṣṭhāmaḥ| pūrvam anena rāirabhiṣiktaḥ iti tatpriyo'pyayaṃ mantraḥ| jato iti "jati-yūti-jūti" (pā0 3,3,87) ityādinā ktin, ḍhatīyaikavacanam, "supāṃ suluk" (pā0 7,1,38) ityādinā pūrvasavarṇaḥ| ābhuvat iti āśaṃsāyāṃ liṅrthe leṭ, "leṭo'ḍāṭau" (pā0 3,4,94) iti aṭi dhātorūvaḍ, "itaśca" (pā0 3,4,97) ityādinā ikāre lopaḥ| idhaḥ iti "igupadhaścāprīkiraḥ kaḥ" (pā0 3,1,135)
2.18
he 'keto'! dhvajarūpa! tvaṃ 'samajāyathāḥ' sañjāto bhava| kairjanyamānaḥ? 'uṣadbhiḥ' vasadbhiḥ gṛhasthairityarthaḥ| kiṃ kurvan? 'maryāḥ' martyebhyaḥ 'ketu' jñānaṃ 'kṛṇvan' kurvan| na kevalaṃ jñānam, api tu 'peśaḥ' kurvan, peśaḥśabdena suvarṇaṃ saundaryaṃ vā abhidhīyate, tathā ca śārīra-brāhmaṇam—"peśaskārī peśaso mātrāmupādāya¹" ityādi| kimbhūtebhyo manuṣyebhyaḥ? 'aketave' ajñānebhyaḥ, tathā 'apeśase' nirdhanebhyaḥ kurūpebhyo vā| ketum iti "kita jñāne" ityasya rūpam| apeśase iti vyatyayena bahuvacanasthaikavacanam| maryāḥ iti "niṣṭarkyā"di-(pā0 3,1,123)sūtreṇa nipātitaḥ, vyatyayena caturthyāḥ sthāne prathamā| uṣadbhiḥ iti vyatyayena sammasāraṇam| samajāyathāḥ iti vyavacchitopasargasambandhaḥ
2.22
abhyarthitā adityādayaḥ pūrvam ; samprati tadevānūdyate| he 'adite'! tvaṃ yasmāt 'anvamaṃsthāḥ' tasmāt mama idaṃ karma sāṅgaphala-dāyi bhavatu iti| tathā he 'anumate'! he 'sarasvati!' 20—22
2.23
yajurvidaṃ darbheṣṭaṇābhyañjane viniyuktam| vayo devatā| he 'vayaḥ'! pakṣiṇaḥ! idaṃ darbheṣṭaṇam 'aktāṃ' ghṛtena abhyaktāṃ¹ 'trihāṇāḥ' āsvādayantaḥ 'vyantu' khādantu²| trihāṇāḥ iti "liha āsvādane" varṇavyatyayena lakārasya rephaḥ³| vyantu iti "vo gatiprajanakāntyasana-khādaneṣu" loṭ, bhiḥ, "bahulaṃ chandasi" (pā0 2,4,73) iti śluḥ
2.24
anuṣṭubiyaṃ rudradevatā darbhajūṭikāhome viniyuktā| 'yaḥ' 'paśūnāṃ' gavādīnām 'adhipatiḥ' svāmī, 'rudraḥ' pareṣāṃ rodayitā, 'tanticaraḥ' antaroccasthānagaḥ, 'vṛṣā' varṣayitā parjanyarūpaḥ| adhunā sa eva pratyacoktya⁴ ucyate—he rudra! sa tvaṃ 'paśūn' gavākhādīn 'asmākaṃ' sambandhino 'mā hiṃsīḥ'| 'etat' 'hutaṃ' 'tava' 'astu', prītaye iti śeṣaḥ
2.25
virāḍyamendro yajñaskāmasya yajanīyaprayoge viniyuktā¹ | 'pūrṇa-homaṃ' pūrṇasruveṇa agnau havyatyāgam ahaṃ hotā 'juhomi' niṣpāda-yāmi | kimartham ? 'yaśase' kīrtyartham | mantreṇaivāsya stutimāha²— 'yaḥ' kaścit 'asmai' 'yaśase' 'juhoti', 'varam' abhimataphalam 'asmai' hotre² yajñaḥ kartre dadāti | yasmādevam, ataḥ ahaṃ 'varaṃ' 'dadgo' ahaṃ prārthaye | he yajñaḥ ! tvayā 'yaśasā' ahaṃ 'loke' 'bhāmi' tejasvī bhavāmi ityarthaḥ³
2.26
ityuktārtho⁵ grahahome (2, 17)
he indra! 'naḥ' asmākaṃ, tathā 'sakhīnāṃ' mitrāṇāṃ, tathā 'jaritṛṇām', 'avitā' pālayitā 'bhavasi' bhava| 'abhau' 'ābhimukhyena', tathā 'su' suṣṭhu yathā syāt| kimbhūtaḥ san? 'mataṃ' svayaṃ matadhā bhūtvā ityarthaḥ| kimartham avitā bhava? 'jataye' bahuprakārarakṣaṇāya|
¹ bha—sai—gāyatraśchandaḥ |
iti chāndogyamantrabhāṣye dvitīyaṃ khaṇḍam|
2.27
gāyatraśchandaḥ¹ [triṣṭubekā] indradevatākā: śānvikarmaṇyapi viniyuktā: mantrāvāmadevadṛṣṭā| he 'indra'! 'kaḥ' rasaḥ 'tvā' tvāṃ 'matsat' mattaṃ karoti| kasya rasaḥ? 'andhasaḥ' annasya somasya iti yāvat| kimbhūto rasaḥ? 'satyaḥ' somayāge kriyamāṇe avaśyambhāvī| punaḥ kimbhūtaḥ? 'madānāṃ' surādīnāṃ madhye 'saṃhiṣṭhaḥ' atiśayena madajanakaḥ| yena madena mattaḥ tvaṃ 'vasu' vasūni dhanāni 'ābhaje' bhajayasi| kimbhūtāni dhanāni? 'dṛḍhā cit' dṛḍhānyapi suvarṇaprabhṛtīni dhanāni yāgakartṛbhyo dātuṃ bhajayasi| tvayā kathite vayaṃ tat anutiṣṭhāmaḥ| saṃhiṣṭhaḥ iti "maṃhi hvo" ijantāt "tumchandasi" (pā0 5,3,58) iti iṣṭan, "turiṣṭhemeyaḥsu" (pā0 6,4,154) iti dṛco lopaḥ| matsat iti "mado harṣe" ityasmād leṭ, tip, "sibbahulaṃ leṭi" (pā0 3,1,34) iti sip, ṇilopaḥ| dṛḍhā iti "grīṣmendasi bahulam" (pā0 6,1,90) iti prasaḥ grīlopaḥ| ābhaje iti 'tiṅāṃ tiṅo bhavanti' iti sip-sthāne uttamaikavacanamiṭ| vasu iti "supāṃ suluk" (pā0 7,1,39) iti yaso luk
2.28
'abho ṣu ṇaḥ' iti 'ikaḥ suñi' (pā0 6,3,134) iti dīrghaḥ, 'suñjaḥ' (pā0 8,3,107) iti ṣatvaṃ, 'naśca dhātusthoruṣubhyaḥ' (pā0 8,4,27) iti ṇatvam| jaritṛṇām iti dhātūnāmanekārthatvāt joyetiḥ stutirarthaḥ| bhavāsi iti leṭa āṭ
'naḥ' asmabhyam 'indraḥ' 'svasti' śrāntiṃ 'dadhātu'| kimbhūtaḥ? 'havamyavāḥ' havavākyakārī| tathā 'pūṣā', 'viśvavedāḥ' sarvajñaḥ, tathā 'tārkṣyaḥ', 'ariṣṭanemiḥ' apratihatagatiprasaraḥ, tathā 'bṛhaspatiḥ'| svasti naḥ dadhātu| 'etāścatasro gātavyā vā' iti grahyam
3.1
prastārapaṅktirasya chandaḥ, kāmo devatā, jñātikarmaṇi pānīya-prāvane¹ viniyogaḥ| "surottamena pānīyena trirmūrdhnyabhiṣiñcet tasmāt surottamā hyāpo'bhirevābhiṣiñcet" iti grahyasūtram| he 'kāma'! 'veda' jānāmi 'te' tava 'nāma'| kiṃ punastat? 'mado nāmāsi', madanāmā tvaṃ bhavasi, madahetutvāt| yataḥ iṣṭaḥ tvam ataḥ 'samānaya' samyagānaya prāpaya amum amukanānnīṃ kanyāṃ patiṃ pariṇetāram| kiñca 'surā' 'te abhavat', te iti caturthyantametat, tvaduttyarthaṃ [kanyeyaṃ] surā bhūtā ityarthaḥ, surayā hi kāma utpadyate| tathā coktam—"rasa eṣa madanasya yat surā²" iti 'param atra janma
agne' asyāṃ kanyāyāṃ he agne! tava paraṃ janma; kanyā hi kāmasrotkṛṣṭasutpattisthānam| agnipūrvakamiva kāmapūrvakaṃ sarvaṃ karma pravartate, ityataḥ kāma eva sambodhyate agne iti| kiñca 'tapaso nirmito'si' ityādi| tapasaḥ puruṣaprasādanārthaṃ nirmitaḥ sṛṣṭaḥ asi prajāpatinā iti śeṣaḥ| ya ityabhūtaḥ tvaṃ tasmai 'svāhā', svāhā havirbhidhānam, etadājyākhyaṃ haviḥ tubhyaṃ dadāmītyarthaḥ| evaṃ sarvatra svāhākāreṣu yojyam
3.2
madhyejyotiriyaṃ jagatī| upastharūpaḥ kāmodevatā; upasthaprāvane jñātonāṃ viniyogaḥ| he kanyake! 'imaṃ' 'taṃ' tava 'upastham' ānandendriyaṃ 'madhunā' madyena 'saṃsṛjāmi' saṃyojayāmi| yataḥ 'prajāpatermukhametat dvitīyam', dvimukho hi prajāpatiḥ, ekaṃ mukhaṃ brahmagrahaṇārtham, aparaṃ prajotpādanārtham| "mukhato hi prajā asṛjat" iti śruteḥ| yataḥ 'tena' 'sarvān' 'avaghnān' api 'puṃsaḥ' 'abhibhavāsi' vaśo karoṣi| 'vaṣginī' kāntimato 'rājñī' svāsino sarvakāmānām 'asi', tenaiva hetubhūtena| abhibhavāsi iti "leṭ leṭo'ḍāṭau" (pā॰ 3,4,94) ityāt| vaṣginī iti "vaśa kāntau"
3.3
upariṣṭājjyotiriyaṃ triṣṭup | upastharūpaḥ kāmodevatā ; pūrvavadviniyogaḥ | 'agniṃ' 'kravyaḥdaṃ' kravyabhakṣaṃ māṃsāśinam 'akrūkhan' kṛtavantaḥ | ke ? 'ṛṣayaḥ' vasiṣṭhādyāḥ | kīdṛśāḥ ? 1 'guhānāḥ' upagūhamānāḥ, 2 'purāṇāḥ' ādyāḥ | kāsām ? 'strīṇām' | kim ? 'upasthendriyam' | 'tena' 'ājyaṃ' śukram 'akrūkhan' kṛtavantaḥ | triṣṭuṅgasya idaṃ 'traiṣṭuṅgam', tvaṣṭuridaṃ 'tvāṣṭram' | he kanye ! 'tvayi' 'tat' retaḥ 'dadhātu' sthāpayatu | triṣṭuṅgo vṛṣabhaḥ mantravarṇāt | "tvaṣṭā vai retaḥ siktaṃ 3 vikaroti" iti | yājināṃ tvatkarmaṇi yogāt reta ājyaṃ syād garbheṣyaktiriti
3.4
anuṣṭubiyam | arhaṇīyā gaurdevatā ; gorupasthāpane viniyogaḥ 5 | 'yā' iyam 'arhaṇā' pūjāsampādinī 6 'putravāsasā' putravāsānugāmino 7 'me' mama 'dhenuḥ' 'abhavat' 'sā' 'naḥ' asmākaṃ manorathān 'duhām' pūrayatu | 'uttarām uttarāṃ samām' uttarottaramabdaṃ pūrayatu | ya iti “ḍyāpoḥ saṃjñācchandasorbahu lam” (pā0 6, 3, 63) iti hrasvaḥ | duhām
iti dṛṣṭatāṃ "lopasta ātmanepadeṣu" (pā0 7,1,41) iti takāralopaḥ| putravāsalā iti putravāsaṃ putrāśrayaṃ sodati gacchatīti ṣadalla-dhātorgatyarthāt "anyeṣvapi dṛśyate" (pā0 3,2,101) iti ṅaḥ, ṭilopaḥ
3.5
yajuridaṃ virāḍdevatam upaviśadahaṃgoyajape viniyuktam| 'idam' āsanam 'imāṃ' ca 'padyāṃ' pādapadavīṃ² 'virājaṃ' virājamānām³ 'adhitiṣṭhāmi' ākrāmāmi| kimartham ? 'annādyāya' annādyārtham| virājamiti kvibantametat| annādyāya iti ādau bhavam ādyam annañca tat ādyeti annādyaṃ tasmai⁴
3.6
śataṃ vicakṣaṇaṃ yāsāṃ tāḥ¹ śatavicakṣaṇāḥ śatamukhyāḥ, 'tāḥ' yūyaṃ 'asmin' āsane' upaveśane² 'mahyaṃ'³ 'śarma' sukhaṃ 'yacchata' datta| kimbhūtāḥ? 'acchidrāḥ'| nirantarāḥ| oṣadhīrityādiṣu "vā cchandasi" (pā06,1,106) iti pūrvasavarṇaḥ|⁴ śatavicakṣaṇā iti "bahulaṃ saṃjñācchandasoḥ" (vā0—pā0 2,4,55) lyuṭi hyājādeśābhāvaḥ| yacchata iti prārthanāyāṃ loṇmadhyamapuruṣasya bahuvacanam
3.7
anuṣṭubasya mantradvayasya chandaḥ, viṣṭarasyāsanasya pādayoradhastādyāne viniyogaḥ, oṣadhyo devatāḥ⁵| he 'oṣadhīḥ'! oṣadhyaḥ! phalapākāntāḥ! 'yāḥ' yūyaṃ 'somarājñaḥ' somaḥ candramāḥ rājā adhipatiḥ yāsāṃ tā: somarājñayaḥ, 'bahvīḥ' bahuprakārāḥ, 'śatavicakṣaṇāḥ' bahuśa: prajājovane nipuṇāḥ, viśeṣeṇākhyāyate kathyate anena vicakṣaṇaṃ sukham,
'yāḥ' 'oṣadhīḥ' 'pṛthivyām anu' pṛthivyāṃ 'viṣṭhitāḥ' viśeṣeṇa sthitāḥ, 'tāḥ' 'asmin' dvitīyaviṣṭare 'pādayoḥ' adhastāccihite mahyaṃ śarma yacchata iti sambandhaḥ| śeṣaṃ pūrvavat
3.8
virāḍsya chandaḥ, pādaprakṣālanodakavīkṣaṇe viniyogaḥ, āpo devatāḥ⁶| he 'āpaḥ'! hṛṣṭayaḥ! 'yataḥ' yasmāt sūryāt 'devaḥ' devādi-guṇayuktāḥ yuṣmān ahaṃ 'pratipaśyāmi' "ādityājjāyate vṛṣṭiḥ" iti śruteḥ| 'tataḥ' tasmāt sūryāt 'mā' mām 'ṛddhiḥ' 'āgacchatu'
3.10
virāḍgāyatrasya mantradvayasya cchandaḥ, savyadakṣiṇobhayapādapracālane viniyogaḥ, saudevatā| savyapādapracālanārthamidamāha¹—ahaṃ 'savyaṃ' vāmaṃ 'pādam' 'avanenije' pracālayāmi| 'akṣin' 'rāṣṭre' viṣaye 'śriyaṃ' 'dadhe' apayāmi || 8. 'āveśayāmi' praveśayāmi ādadhāmi| śeṣaṃ pūrvavat
3.11
yajuridam| 'pūrvam anyaṃ' savyam, 'aparam anyaṃ' dakṣiṇam, etau 'ubhau pādau' 'avanenije' pracālayāmi| 'rāṣṭrasya' 'iḍāyai' havirartham, 'abhayasya' 'avaruddhyai' parigrahāya
3.12
yajuridam arhaṇīyasyārghyapratigrahaṇe viniyuktam arghyadevatākam²| he arghya! 'alakṣmasya' tvaṃ³ 'rāṣṭriḥ' dīptiḥ 'asi' bhavasi, ahamapi 'te' tava prasādāt 'rāṣṭriḥ' dīptiḥ 'bhūyāsam' bhavāmi| rāṣṭriḥ iti "rāj dīptau" auṇādikaḥ vip bāhulakāt⁴
3.13
yajuridam ācamanīyadevatam ācamane viniyuktam| he ācamanīya| yataḥ tvaṃ 'yaśaḥ asi' kīrtirūpaṃ bhavasi tataḥ 'mayi yaśaḥ dhehi'
māṃ yaśasvinaṃ kuru ityarthaḥ| yaśohetutvāt yaśo'sauti akṣedopacāraḥ¹
3.14
yajuridaṃ madhuparkadaivataṃ madhuparkagrahaṇe viniyuktam| he madhuparka! yataḥ² tvaṃ 'yaśaḥ' asi kīrtiriva madhuro'si; tataḥ³ tvadyogāt⁴ aṅgamapi 'yaśasaḥ' kīrtimān sajjātaḥ| yaśasaḥ iti matvarthe "arśaādibhyo'c" (pā॰ 5.2,127)
3.15
yajuridaṃ madhuparkadaivataṃ madhuparkaprāśane viniyuktam| he madhuparka! yatastvaṃ 'yaśasaḥ' yaśasi yaśasvināṃ kīrtimatāṃ 'bhacaḥ' 'asi' bhavasi| tathā 'mahasi' tejasi mahasvināṃ 'bhaco'si'| tathā śrīmatāṃ tvaṃ 'śrīḥ' śriyai 'bhaco'si'| tadvacanena kīrtistejo lakṣmīśca bhavati| ataḥ 'śriyaṃ mayi dhehi' śrīmantaṃ māṃ kuru ityarthaḥ| yaśasaḥ mahasaḥ iti "caturthyarthe bahulaṃ chandasi" (pā॰ 2,3,62) iti ṣaṣṭhī| śrīḥ iti "supāṃ suluk"—(pā॰ 7,1,39) iti caturthyekavacanasya suḥ
3.16
hṛhatoyaṃ godevatā gomīcane viniyuktā| ahaṃṇīyakarmasamāptau ahaṃṇīya āha-etāṃ 'gām' ahaṃṇīyāṃ 'varuṇa' 'pāśāt' bandhanāt 'muñca' mocaya| mocayitvā 'utsṛja' visarjaya| seyaṃ 'dṛṇāni' 'attu' bhaccayatu, 'udakaṃ pivatu'| evaṃ mocitā utsṛṣṭā ca prārthyate¹ he ahaṃṇīye! 'me' mama ahaṃṇīyasya 'amuṣya' ca arcayituḥ 'ubhayoḥ' 'dviṣantaṃ' dveṣṭāram 'abhidhehi' badhāna² tathā 'jahi' vināśaya
3.17
ciṣṭubdviyaṃ godevatā anumantraṇe viniyuktā³| yeyam ahaṃṇārtham ākhyārtham ahaṃṇīyā gaurānītā seyaṃ 'rudrāṇāṃ' 'mātā', 'vasūnāṃ' 'duhitā', 'ādityānāṃ' 'svasā' bhaginī, 'amṛtasya' dadhidugdhādeḥ 'nābhiḥ' kāraṇam| ata eva etāṃ 'gām' 'anāgām' anaparādhām, 'aditim' adīnām, he yajamānaparicārakāḥ! yūyaṃ 'mā vadhiṣṭa' mā prāṇairviyojayata| ahamevaṃ 'nu' bhoḥ 'janāya' asmai yajamānāya 'pravocam' proktavān asmi—govadhaṃ mā kuru tvamiti| kimūtāya? 'cikituṣe' dhyānasampannāya| praṇuvocam iti vyavahitopasargasambandhaḥ, "bahulaṃ chandasyamāṅyoge'pi" (pā0 6,4,75) ityaḍāgamapratiṣedhaḥ| vyatyayena nu-śabdasya etvam| cikituṣe iti "kita jñāne" ityasmāt
ṛsau caturthyekavacanam | anāgām iti salopaśchāndasaḥ | aditim iti "do avakhaṇḍane" ityasmāt ktin
3.18
jagatīyaṃ paridhāpane viniyuktā paridhāpayitro devatāḥ¹ | 'yāḥ' striyaḥ idaṃ vastraṃ paridhīyamānam 'akṛntan' kartitavatyaḥ, yā: 'avayan' otavatyaḥ, 'yāḥ' 'atanvata' vistāritavatyaḥ, 'devyo' dānādiguṇa-yuktāḥ 'yāśca' 'antān' paṭasambandhinaḥ 'abhitaḥ' ubhayapārśve 'atatanya' prathitavatyaḥ | 'tāḥ' devyaḥ he kanye ! 'tvā' tvāṃ 'jarasā' jarāntaṃ yāvat 'saṃvyayantu' paridhāpayantu | he 'āyuṣmati' ! 'idaṃ' 'vāsaḥ' 'paridhatsva' antaroyaṃ kuru | atatanya iti vyatyayena bhesya
3.19
triṣṭubiyaṃ paridhāpayitṛdevatā paridhāpane viniyuktā | he upādhyāyādayaḥ ! yūyaṃ 'enāṃ' kanyāṃ 'paridhatta' paridhāpayata | tathā 'vāsasā' enāṃ 'dhatta' dhārayata vastrādvatāṃ kuruta | 'śatāyuṣīṃ' cirakālajīvinīṃ 'kṛṇuta' | 'dīrgham āyuḥ' bahukālaṃ yāvat āyuḥ kuruta² | evaṃ
paridhāpakān abhidhāya adhunā tāmivāha—he kanyake! 'śatañca jīva śaradaḥ' śataṃ varṣāṇi jīva| kiñca 'suvarcā'¹ sukāntimato asi| 'ārye!'² 'vasūni' dhanāni 'bibhrajāsi'| 'jīvan' jīvanto| śatāyuṣom iti gaurāditvāt ṅīp| bibhrajāsi iti "bhaja sevāyām" vyatyayenākārasya ṛkāraḥ, leṭi api śnau abhyāsasya "bahulaṃ chandasi" (pā0 7,4,78) iti hrasve āḍāgame ca rūpam| jīvan iti liṅgavyatyayaḥ|| 26
3.20
anuṣṭubiyaṃ somadaivatā patyuḥ kanyānayanajape viniyuktā| 'imāṃ' jātamātrāmiva 'somaḥ' 'gandharvāya' ādityāya 'adadat' dattavān| so'pi 'agnaye'| agnirapi dhanaputrasahitāmimāṃ mahyaṃ dattavān| 'atho' iti apiśabdārthe| adadat iti "dada dāne" parasmaipadaṃ chandasi dṛśyate³
3.21
dvipāñjagatoyaṃ patidevatākā kaṭapādpravartane viniyuktā| 'naḥ' asmākaṃ 'patiṃ' patiḥ 'me' madarthaṃ 'patyāḥ' patyānaṃ 'prakalpatāṃ' prakarotu, 'yā' yena pathā ahaṃ 'śivā' sukhāvahā 'ariṣṭā' ahiṃsitā 'patilokaṃ' patikulaṃ 'gameyaṃ' gacchāmi| pati iti "supāṃ suluk" (pā0 7,1,39) iti luk| yā iti "supāṃ suluk" (pā0 7,1,39) iti
sūtreṇa caturthyekavacanasya ḍādeśa: | patyā iti ama: sthāne su: | gameyam iti "liṅyāśiṣyaṅ" (pā0 3,1,86) | prakalpatām iti vyavacchitopasargasambandha:
3.22
svayaṃ jape ajapanyāṃ prākhyā: ityūhaṃ kṛtvā arthastu pūrvavat
3.23
jagatīyam agnidevatākā ājyahome viniyuktā| asmin karmaṇi 'agni:' 'etu' āgacchatu | kimbhūta: ? 'prathama:' pradhānabhūta: | kuta: ? 'devatābhya:' indrādibhya: | āgatya ca 'sa:' agni: 'asyai' asyā: kanyāyāḥ 'prajāṃ' bhāvinīṃ 'suñcātu' mocayatu 'mṛtyupāśāt' | 'tat' etadagnikṛtamṛtyupāśavimocanam 'ayaṃ rājā varuṇa: anumanyatām' anujānātu | tathā ca karotu 'yathā iyaṃ strī' 'pautram agham' putrasambandhi vyasanaṃ 'na rodāt'. na rudyāt | asyai iti "ṣaṣṭhyarthe caturthī vācyam" (vā—pā0 2,3,62) iti ṣaṣṭhyarthe caturthī | suñcātu iti vyatyayena dīrghatvam | rodāt iti ṇijarthe leṭ āṭ
3.24
atijagatīyam agnidaivatā ājyahome viniyuktā| patiragnau prārthayate—'imāṃ' kanyām 'agniḥ' gārhapatyākhyaḥ agnihotriṇīṃ satīṃ 'vāyatāṃ' pālayatu| kiñca 'prajām' 'asyai' asyāḥ 'jaradaṣṭiṃ' jarā-vyāpinīṃ sa evāgniḥ 'kṛṇotu' karotu| kiñca 'aśūnyopasthā' nityaṃ bhartuḥ saṅgatā 'astu'| tathā 'jīvatām' āyuṣmatāṃ 'mātā astu' asyāṃ jātāni apatyāni akāle mā mriyantām iti āśāste| ataḥ 'drayaṃ' 'pautraṃ' putrasambandhinam 'ānandam' 'abhivibudhyatām' ābhimukhyena vividham anubhavatu
3.25
vaiśvadevī| he kanye! 'te' tava 'pṛṣṭhaṃ' paścādbhāgaṃ 'dyauḥ' dyuloko 'racatu'| 'vāyuḥ' 'aśvinau ca' tava 'ūrū' racantu| kiñca 'stananvayaḥ' stanāhārān 'te' tava 'putrān' 'savitā' ādityaḥ 'abhi-racatu'| 'ā vāsasaḥ' 'paridhānāt' vāsaḥ paridhānayogyāyāḥ daśāyāḥ prāgityarthaḥ, tasmācca kālāt 'paścāt' 'bṛhaspatiḥ' 'viśve devāḥ' ca 'abhiracantu'| stananvayaḥ iti ṛṣaḥ suḥ
3.26
atijagatīyam| agnyādayo devatāḥ| he kanyake! 'te' tava 'gṛheṣu' 'niśi' rātrau 'ghoṣaḥ' ākrandarūpaḥ śabdaḥ 'mā utthāt' mā uttiṣṭhatu| kiṃca 'tat anyatra' tvāṃ tyaktvā 'rudatyaḥ' striyaḥ 'saṃviśantu' svapantu| kiṃca 'rudatī' satī 'tvam' 'uraḥ' hṛdayaṃ 'mā āvadhiṣṭhāḥ' mā tvam uroghātaṃ rodiṣyasi ityarthaḥ| tathā 'jīvapatnī' jīvatpatikā satī tvaṃ 'patiloke' patikule 'virāja' śobhasva| kimbhūtā? 'sumanasyamānāṃ' hṛṣṭacittāṃ 'prajāṃ' 'paśyanto' vīkṣamāṇā
3.27
upariṣṭādṛhatīyam| he kanyake! 'aprajasyaṃ' tvadīyaṃ bandhyātvaṃ, 'pautramartyaṃ' putrasambandhimaraṇam, 'pāpmānaṃ' tvadīyamapi maraṇam, 'uta vā' athavā 'avaṃ' tvadīyamaniṣṭam etat sarvaṃ tvatto'pakramya 'śīrṣāḥ' mūrdhnaḥ 'kṣuramiva unmucya' mālāmiva avatāryaṃ 'dviṣantaḥ' 'pratimuñcāmi'| 'pāśam' mṛtyupāśarūpamiti adityarthaḥ|¹
3.28
atyuṣṇigiyaṃ vaivasvatadevatā | kanyakā āśāste—mattaḥ¹ 'paretu mṛtyaḥ' parāṅmukho bhavatu nāhaṃ tviyeya ityarthaḥ | tathā 'amṛtam' amaraṇaṃ 'me' mama 'āgāt' āgacchatu | tathā 'vaivasvato' yamaḥ 'naḥ' asmākam 'abhayaṃ' 'kṛṇotu' karotu | idānīṃ pratyacīkṛtya mṛtyurevābhyarthyate—he 'mṛtyo' ! yajñaḥ ! mattaḥ 'param' 'anyaṃ' 'panyāṃ' panthānam 'anuparehi' anugaccha mattaḥ parāṅmukho gaccha ityarthaḥ | 'yatra' 'naḥ' asmatpathāt 'anyaḥ' panthāḥ 'itaro devayānāt' devapathādanyaḥ pitṛpatha ityarthaḥ | kiñca 'cakṣuṣmate' paśyataḥ 'śṛṇvate' śṛṇvataḥ pratyaccaḥ kheva 'te' tava etaddaṃ 'bravīmi' prārthaye | 'mā naḥ prajāṃ rīriṣaḥ' asmadīyāṃ prajāṃ putrapautrādikāṃ mā hiṃsoḥ | 'mota vīrān' uta apyarthe, asmadīyān vīrān vikrāntānapi puruṣān mā hiṃsorityarthaḥ
'hiṣantam' amitram 'apabādhasva' pīr̤aya| tathā 'hiṣatām' arogām 'adhaḥ' 'mā' eva 'bhūḥ'| cakāro'vadhāraṇe
3.29
anuṣṭubiyam aśmadaivatā aśmākramaṇe viniyuktā | he kanyake ! 'drumam aśmānaṃ' pratyacaṃ iṣatputrakam² 'āroha' ākrāma | kiñca 'aśmā iva' pāṣāṇavat 'tvaṃ' 'sthirā bhava' dṛr̤hā syāḥ | kiñca
3.30
upariṣṭājjyotiṣatīyam āgneyī lājahome viniyuktā| lājā sṛṣṭā brīhayaḥ| pativedati—'dvayaṃ' 'nārī' strī 'upabrūte' mahyamupetya brūte 'agnau' 'lājān' 'āvapantau' kṣipantau| kiṃ brūte? 'dīrghāyu-rastu me patiḥ'| tadeva vivṛṇoti—'śataṃ varṣāṇi jīvatu'| kiñca 'edhantāṃ jñātayo mama' mama svajanāḥ dhana-putra-dhānyādibhirvardhantām
3.31
triṣṭuviyaṃ kanyādevatā pariṇayane viniyuktā| dvayaṃ kanyaiva 'kanyalā' 'pitṛbhyaḥ' pitṛkulebhyaḥ 'patilokaṃ' patikulaṃ 'yatī' gacchantī 'apa daucāṃ' daucāṃ varjayitvā, apagaccho varjane, 'ayaṣṭa' iṣṭavatī| daucāśabdena vaivāhikaṃ vratamucyate "virātramacāralavaṇāgninau" ityādi; tadarjanaṃ kṛtavatītyarthaḥ| kiñca¹ 'kanyā' he kanye! 'uta' api ca 'tvayā' sahitā 'vayaṃ' 'dviṣaḥ' atikramya 'atigāhemahi' atikrāmemahi| 'dhārā udanyā drava' yathā jaladhārāḥ karvaṃraḥ udanyāḥ pipāsāḥ
karmabhūtāḥ atigāhante¹| kanyā iti chāndasatvāt sambuddhāvevaṃ na syāt²
3.32
upariṣṭāddhutoyaṃ lājahome viniyuktā; aryamā devatā| svarūpamanūdyate| 'kanyā:' pūrvam 'aryamarṇāṃ' 'devam' 'agnim' ca 'ayaccata' iṣṭavatyaḥ| 'nu' śabdaḥ cārthe| pūrvārdhena sāmānyopakramaḥ, uttarārdhena viśiṣopasaṃhāraḥ| 'sa' ca 'aryamā' agniśca iṣṭaḥ san 'imāṃ' kanyāṃ pariṇīyamānām 'itaḥ' pitṛkulāt 'pramuñcātu'; chāndasaṃ dīrghatvam| 'mā' 'amutaḥ' patikulāt
3.33
pauṣṇīyam| pūrvavadvyākhyā
3.37
dvitīye tu patighnī syādudvegeti tṛtīyake| caturthe tvapaśavyeti itthamāhutiviṃśakam||" iti chāndogyapariśiṣṭavacanāt pañcānāmapi mantrāṇāṃ viṃśatitamaṃ homānuṣṭhāne
3.40
virāja imāvaiṣṇavyaḥ pādākramaṇe viniyuktāḥ| he kanye! 'ekaṃ' padaṃ 'tvā' tvāṃ 'viṣṇuḥ' 'ānayatu'² krāmayatu 'iṣe' arthalābhāya || 34 'dve' 'ūrje' balalābhāya || 35 'trīṇi' 'vratāya' yajñakarmaṇe || 36 'catvāri' 'māyobhavāya' sukhaprāptaye || 37 'pañca' 'paśubhyaḥ' paśuprāptaye || 38 'ṣaṭ' 'rāyaspoṣāya' dhanaprāptaye || 39 'sapta' 'saptabhyaḥ' 'hotrābhyaḥ' ṛtavikprāptaye
3.41
sāmako⁴ paṅktiriyaṃ kanyādevatā pādākramaṇānantaramāśvāsane viniyuktā| patiḥ kanyāṃ prārthayate|—he kanye! tvaṃ mama 'sakhā' sakho sahacāriṇī bhava, 'saptapado' saptapadākrānteṣu artheṣu| kiñca 'sakhyaṃ te gameyaṃ' sakhyaṃ maitrīṃ te tava ahaṃ gameyaṃ sakhā tava bhaveyamityarthaḥ| kiñca 'sakhyaṃ te mā yoṣāḥ' mayā saha tava sakhyam anyāḥ yoṣāḥ striyaḥ mā krindantu⁵ iti śeṣaḥ| ⁶kiñca 'sakhyaṃ te māyoṣṭrāḥ' māyaḥ sukhaṃ tasya utthānaṃ māyoṣṭaṃ tatra bhavāḥ māyoṣṭrāḥ sukhakāriṇyaḥ striyaḥ tvayā saha mama sakhyaṃ kurvantu iti śeṣaḥ
3.42
viṣṭuviyaṃ prettakajanānumantraṇe viniyuktā āśāsyamānadaivatā| he prettakāḥ 'sumaṅgalīḥ' praśastamaṅgalaphalā 'iyaṃ' 'vadhūḥ' pariṇītā yataḥ| ataḥ yūyaṃ 'sameta' samāgacchata, samāgatya ca imāṃ 'paśyata'| 'atha' anantaram 'asyai' 'saubhāgya' 'dattvāya' dattvā yūyam 'astaṃ' svagṛhaṃ 'viparetana' gacchata| dattvāya iti "kro yak" (pā0 7,1,47)| viparetana iti "tamanaptanayanāśva" (pā07,1,45) iti tasya tanādeśaḥ| sumaṅgalīḥ iti "chandasovanipau vaktavyau" (vā0-pā0 5,2,122) iti matvarthe īkāraḥ
3.43
anuṣṭuviyaṃ viśvedevādidevatā sūryābhiṣecane viniyuktā| he kanye! 'nau' āvayoḥ 'hṛdayāni' hṛdaye 'viśve devāḥ' 'samañjantu' saṃgodhayantu akaluṣaukurvantu| tathā 'āpaḥ' jalāni, tathā 'mātariśvā' vāyuḥ, tathā 'dhātā' prajāpatiḥ, tathā 'deṣṭro' upadeṣṭrī devatā 'sandadhātu' ekīkarotu| samāpaḥ ityādiṣu vyavahitopasargasambandhaḥ| oṃ-śabdaḥ pādapūraṇe
3.44
triṣṭuviyaṃ pāṇigrahaṇajape viniyuktā ; bhagādayo devatāḥ| he kanyake| 'te' tava 'hastaṃ' 'gabhṇāmi' gṛhṇāmi| 'saubhagatvāya' saubhāgyotpādanāya 'mayā' 'patyā' saha 'jaradaṣṭiḥ' jarāntaṃ yāvat 'yathā' 'asaḥ' bhavasi| kimarthaṃ pāṇiṃ gṛhṇāmi ? yasmāt 'bhagaḥ' 'aryamā' 'savitā' ca 'purandhiḥ' agraṇṇīḥ ete 'devāḥ' 'mahyaṃ' 'tvā' tvāṃ 'gārhapatyāya' 'aduḥ' dattavantaḥ| gabhṇāmi iti "hasthagrahorbhskandasi" (ma0-pā0 8,2,32) iti bhakāraḥ| saubhagatvāya iti subhagasyedaṃ saubhagaṃ tasya bhāvaḥ saubhagatvam| asaḥ iti asterleḍi sipi "bahulaṃ chandasi" (pā02,4,73) iti śpo na luk
3.45
kanyādaivateyaṃ triṣṭup| he kanyake! 'aghoracakṣuḥ' akrūradṛṣṭiḥ, 'apatighnī' apativātinī ca 'edhi' bhava| tathā 'śivā paśubhyaḥ' paśūnāṃ gomahiṣyādīnāṃ sukhāvahā, 'sumanāḥ' prasannamānasā, 'suvarcāḥ' tejasvinī, 'vīrasūḥ' satputraprasavā, 'jīvasūḥ' jīvadapatyā, 'devakāmā' pañcamahāyajñaratā, 'syonā' sukhakarī, tathā 'naḥ' asmākaṃ sambandhine 'dvipade'¹ tathā 'catuṣpade' ca 'śaṃ' kalyāṇarūpā 'bhava' ityāśāsyate
3.46
jagatoyaṃ prajāpatyā | 'prajāpatiḥ' sraṣṭā 'naḥ' asmākaṃ 'prajāṃ' putra-pautrādirūpām 'ājanayatu' utpādayatu | 'ājarasāya' jarāparyantaṃ tāñca prajāṃ 'samanaktu' prakaṭaguṇāṃ karotu 'aryamā' devaḥ | he kanyake ! yataḥ¹ 'maṅgaloḥ' maṅgalavatyo devatāḥ tvāṃ mahyam 'aduḥ' dattavatyaḥ²| ataḥ 'patilokaṃ' patikulam 'āviśa' | ājanayatu iti vyavahitopasargasambandhaḥ | ājarasāya iti "avyayībhāve śaratprabhṛtibhyaḥ" (pā0 5, 4,107) ityatra "jarāyāṃ jaras ca" (vā0) iti paṭhyate ; pañcamyarthe caturthī | maṅgaloḥ iti pūrvavat (3,42—pṛ0 43) īkāraḥ | "vā chandasi" (pā0 6,1,106) iti jasi pūrvasavarṇaḥ
3.47
anuṣṭubviyamaindro | he indra ! 'mauḍhvaḥ' ! secaka ! 'imāṃ' kanyāṃ 'suputrāṃ' śreṣṭhasutāṃ 'subhagāṃ' patipriyāṃ 'tvaṃ' kṛdhi' kuru | kiñca 'asyāṃ' 'daśa' 'putrān' 'ādhehi' garbhīkuru | 'patiṃ' bhartāram aṣṭāḥ 'ekādaśaṃ' 'kuru' iti prārthyate | mauḍhvaḥ iti "dākhvān sāhvān mauḍhvāṃśca" (pā0 6,1,12) iti "miha secane" ityasya kvasau nipātyate, "matuvaso rusambuddhau chandasi" (pā0 8,3,1) iti rutvam | kṛdhi iti kṛño vikaraṇasya "bahulaṃ chandasi" (pā0 2,4,73) iti luk, "yu-sru-gu-pū-dhā-brabhyaschandasi" (pā0 6,4,102) iti herdhibhāvaḥ
3.48
anuṣṭubiyaṃ kanyādevatā | he kanye ! 'samrājñī' pradhānavāsinī 'śvaśure' patyuḥ pitari 'bhava' | tathā 'śvaśrvāṃ' patyurmātari, tathā 'nanāndari' patyurbhaginyāṃ, tathā 'adhi' upari 'devṛṣu' devareṣu | punaḥ punaḥ samrājñīgrahaṇaṃ gauravādhikyārtham
yajuridaṃ dhruvadaivataṃ dhruvadarśane viniyuktam| he dhruva! tvaṃ 'dhruvam asi' sthiro bhavasi yataḥ; ataḥ tvaddarśanāt ahamapi 'patikule' 'dhruvā' sthirā 'bhūyāsam'| dhruvamiti liṅgavyatyayena napuṃsakatvam
3.49
triṣṭubiyaṃ prārthanāyāṃ viniyuktā prārthyamānadevatākā | he kanye ! 'te' tava 'hṛdayaṃ' manaḥ 'mama' 'vrate' karmaṇi 'dadhātu' sthāpayatu | anyasya kartṛpadasyāstatvāt saiva prathamapuruṣavyatyayenocyate | etaduktaṃ bhavati— mama vrate te hṛdayaṃ nidhehīti | anyacca 'mama cittam anu' 'te' tava 'cittam astu', āvayorhṛdayaikaṃ bhavatītyarthaḥ | kiñca 'mama' 'vācaṃ' vāṇīm 'ekamanāḥ' ananyacetāḥ sato 'juṣasva' sevasva | kiñca 'bṛhaspatiḥ' suraguruḥ 'tvā' tvāṃ 'mahyaṃ' madarthaṃ 'niyunaktu' nitarāṃ yojayatu²
3.54
lekhāsandhivyatirikteṣu anyeṣu 'sandhāneṣu', cakārāt mukhe ca| yāni alakṣaṇānīti gatārtham
3.55
ṣar̤imā anuṣṭubhaḥ uttaravivāhe pāṇigrahaṇasyājyahome viniyuktāḥ kanyādevatāḥ| he kanyake 'te' tava 'lekhāsandhiṣu', 'padmasyu' netrapidhāneṣu, 'āvarteṣu' kukkundarādiṣu²| cakāraḥ samuccaye| evam alaccaṇāni yāni 'te' tava 'tāni' 'pūrṇāhutyā' ājyahomena 'sarvāṇi' agreṣāṇi 'śamayāmi' pāṇigrāhakaḥ 'śamayāmi' |
'keśeṣu' cikureṣu, 'danteṣu' daśaneṣu, 'rudite' asruvimocane, 'yat' kiñcit 'pāpakam' alaccaṇaṃ 'tāni' 'te' tava sambandhīni pūrṇāhutyeti gatārtham |
'śīle' vṛtte, cakārād abhirūpye ca, 'bhāṣitaṃ' bhaṇite, 'hasite' hasane, cakārād gamane ca| yāni alaccaṇānīti gatārtham |
'ārokeṣu' dantāntareṣu³, 'danteṣu' daśaneṣu, 'hastayoḥ' pādayoḥ, cakārād gulphayoḥ| yāni alaccaṇānīti gatārtham |
'yāni' prakṛtāni aprakṛtāni ca 'ghorāṇi' krūrāṇi 'tava' 'sarvāṅgeṣu' alakṣaṇāni 'abhavan' 'tāni' 'aśśogamam' śnāśayat
3.57
vadhūdaivatamidaṃ yajurandhatīdarśane viniyuktam| he arundhati! 'ahaṃ' bhartari kāyavāṅmanobhiḥ sanniruddhā 'asmi' tvamiveti tātparyam arundhatīdarśane
3.58
anuṣṭubiyam anumantraṇe viniyuktā kanyādevatā| tathā ityadhyāhāryam| yathā 'dhruvā' sthirā 'dyauḥ', yathā 'dhruvā pṛthivī', yathā 'dhruvaṃ' sacarācaramidaṃ 'jagat', yathā ca 'dhruvāsaḥ' sthirāḥ 'parvatāḥ' ime, tathā 'iyaṃ strī' patikule 'dhruvā' bhavatu iti śeṣaḥ| dhruvāsaḥ iti "ājjaserasuk" (pā॰ 7,1,50)
3.59
anuṣṭubiyam annaprāśane viniyuktā annadevatā| he vadhu! 'te' tava 'manaḥ' cittaṃ, cakārād buddhiñca, 'hṛdayam' antargataṃ karaṇam, ahaṃ pariṇītā 'badhnāmi'| kena? 'annapāśena' annarūpavandhanena, anne naiva yataḥ śarīravasya: | 'maṇinā' ityapyamā | ātmanā saha ratnabhūtena | kiñca 'ghṛsninā' | kimbhūtena ? 'prāṇasūtreṇa' prāṇaḥ sūtrabhūto yasya tat prāṇasūtram atastena | "accha vai devāḥ ghṛsnīti vadanti" | punarapi tadeva viśiṣyate |—'satyagranthinā' satyaṃ granthiriva yasya tat satyagranthi tena |
3.60
anuṣṭuviyaṃ prāthyamānadevatā hṛdayaikaprāthene viniyuktā | āvayoḥ hṛdayaikayaṃ bhavatu ityarthaḥ |
3.61
dvipājjagatoyam annastutau viniyuktā annadevatākā| he vadhu! 'annam' adanīyaṃ 'prāṇasya' vāyurājasya 'paḍviṃśaḥ'¹ bandhanaṃ yataḥ; ataḥ 'tena' 'tvā' tvām 'asau' ahaṃ bhartā 'badhnāmi' vaśīkaromi² |
3.62
triṣṭuviya rathārohaṇe viniyuktā kanyādevatā| sūryasya patnī sūryā, sūryeva sūryā, upacārāt prakṛtā vadhūruktā| he 'sūrye'! he vadhu!
'vahantaṃ' yāntaṃ ratham 'āroha' ākrāma ādityapatnīva ādityasya| kimbhūtam ? 'śālmaliṃ' śālmalimiva, 'sukiṃśukaṃ' śobhanapalāśa-puṣpābhaṃ raktamityarthaḥ; tathā 'viśvarūpaṃ' nānāvarṇaṃ, 'suvarṇavarṇaṃ' kāñcana-kānti, 'sukrataṃ' suṣṭhu kalpitaṃ, 'sucakraṃ' praśastapādam; tathā 'amṛtasya' pāṇīyasya 'nābhim' utpattisthānam| etaduktaṃ bhavati—tavāpyeṣa: putra-pautra-dhana-dhānyānām utpattisthānaṃ bhavatu| kiñca 'syonaṃ' sukhaṃ 'patye' voḍhre 'kraṇuṣva' kuruṣva| sūryeti "sūryādevatāyāṃ cāb¹ vācya:²" (vā0—pā0 4,1,48) iti cāp¹
3.63
anuṣṭubiyaṃ catuṣpathādyāmanvarṇe viniyuktā; patyāno devatāḥ| he patyāna: ! imau 'dampatī' svagṛhaṃ yāntau 'paripanthinaḥ' caurāḥ 'mā vidan' mā jānantu| kimbhūtāḥ ? 'ye āsīdanti' ye avaka-nthanti| kiñca 'sugebhiḥ' sugamaiḥ mārgaiḥ 'durgaṃ' mārgam 'atotām' atikramyena itāṃ gacchatāṃ dampatī| kiñca anye'pi 'arātayaḥ' anayoḥ gacchatoḥ 'apadrāntu' apagacchantu| paripanthinaḥ iti "krandasi pari-panthi-paripariṇo paryavasthātari" (pā0 5,2,88) iti iniḥ| sugebhiḥ iti sukhena gamyate atra iti "suduroradhikaraṇe" (vā0—pā0 3,2,4=) iti ḍa:, "bahulaṃ chandasi" (pā0 7,1,10) iti ais na bhavati| durgam iti pūrvavad ḍa:| apadrāntu iti "drā kutsāyāṃ gatau ca" loṭ
3.70
aṣṭau imā ihatyo vadhūdaivatā dhṛtihome viniyuktāḥ| he vadhu! 'iha' asmin gṛhe tava 'dhṛtiḥ' manaḥprasādo bhavatu ||65 tathā 'svasya' tvadīyasya bandhuvargasya 'dhṛtiḥ' ||66 'iha' 'rantiḥ' ramaṇaṃ krīḍā ||67 'iha ramasva' mayā saha iti śeṣaḥ ||68 kiñca 'mayi' bhartari tava 'dhṛtiḥ' astu ||69 'mayi svadhṛtiḥ' mahiṣayei svasya tvadīyasya bandhuvargasya dhṛtiḥ
3.73
agni-vāyvādidevatam| he 'agne'! 'prāyaścitte' doṣāṇāṃ niṣkṛteḥ| 'tvaṃ' 'devānām' indrādīnāṃ 'prāyaścittiḥ' niṣkṛtiḥ doṣasya apahantā 'asi' bhavasi yataḥ ataḥ 'brāhmaṇaḥ' ahaṃ 'tvā' tvām 'upadhāvāmi' upasarpāmi| kimbhūtaḥ? 'nāthakāmaḥ' yājñākāmaḥ; "nāth nāṣṭa yājño-patāpaiśvaryāśīḥṣu" iti paṭhyate| tāmeva yājñāṃ darśayati—'asyāḥ' kanyāyāḥ 'yā' 'pāpo lakṣmīḥ' aśubhasaṃbandhinī śobhā 'tām' 'apajahi' apahara| tasyāṃ apasāritāyāṃ asyāḥ śubhaiva śobhā avatiṣṭhate| uttarāṇi catvāryarthenaiva vyākhyātāni
3.74
patighnoti "lakṣmīpi jāyāpatyoṣṭak" (pā0 3,2,52) bhartṛmāriṇīti yāvat| tanū-ghnaḥ samudāyavacano'pi atra avayave vartate yathā 'grāmo dagdhaḥ' iti| asyāḥ patighnotvaṃ dūṣaṇam apanīya jīvatpatitvaṃ kuru ityarthaḥ
3.75
aputreyati putrasya nimittaṃ putrā; "putrācca ca" (pā0 5,1,40) iti yat; na putrā aputrā—putrasya nimittaṃ yā na bhavatītyarthaḥ
3.76
paśūnāṃ go-mahiṣādīnāṃ nimittaṃ paśvyā "gohāco" (pā0 5,1,38) ityādinā yat; na paśvyā apaśvyā paśuvātinītyarthaḥ
3.77
pūrve kaiścatubhirbhirbrahmyādayaḥ pratyekamabhyarthitāḥ, anena tu samuditāśca evaṃ prārthyante ² |
"mantrānnāye'gna ityevaṃ pañcakaṃ lāghavārthibhiḥ | paṭhyate yat prayoge syānmantrāṇāmatra viṃśatiḥ || agneḥ sthāne vāyu-candra-sūryā bahuvadūhya ca | samasya pañcamī sūkte catuścaturiti śruteḥ || prathame pañcake pāpo lakṣmīriti padaṃ bhavet | api pañcasu mantreṣu iti yajñavido³ viduḥ ||"
iti chāndogyamantrabhāṣye tṛtīyaṃ khaṇḍam|
4.1
anuṣṭubiyaṃ garbhādhāne viniyuktā viṣṇvādidevatākā| te iti pratyekamabhisambadhyate| he vadhu! 'te' tava 'yoniṃ' garbhasthānaṃ 'viṣṇuḥ' vāsudevaḥ 'kalpayatu' prasavasamarthāṃ karotu| 'tvaṣṭā' devaviśeṣaḥ 'te' tava 'rūpāṇi' 'piṃśatu' prakāśayatu| piṣiḥ saccūrṇenārtho'pi atra prakāśane vartate| kiñca 'prajāpatiḥ' 'āsiñcatu' tāmiva yonim; yāvanmātreṇa bījena garbho bhavati tāvanmātrameva pracyāpayatu ityarthaḥ| kiñca 'dhātā' ādityaḥ 'te' tava 'garbhaṃ' putrārthaṃ 'dadhātu' dhārayatu
4.2
sinīvālyādayo devatāḥ| pūrvā amāvasyā sinīvālī sā prādhyate| he bhagavati! 'sinīvāli'! asyāṃ vadhvāṃ 'garbhaṃ' 'dhehi' bandhyatān apanaya| tathā he 'sarasvati'! tvaṃ 'garbhaṃ dhehi'| kiñca he vadhu! 'te' tava 'aśvinau devau' 'garbham' 'ādhattāṃ' kurutām| kimbhūtau? 'puṣkarasrajau' padmamālinau
4.3
mitrāvaruṇādayo devatāḥ; puṃsvane viniyogaḥ| sāpekṣatva tat vākyasya yathā ityadhyāhāryam astu iti kriyāpadasya| tenāyamarthaḥ— yathā 'pumāṃsau' 'mitrāvaruṇau', āditya-pracetasau, yathā ca 'aśvinau' devavaidyau, yathā ca 'pumān' 'agniḥ', yathā ca pumān 'vāyuḥ', tathā 'tava udare' ayaṃ 'garbhaḥ' 'pumān' astu iti
4.10
sapta yajūṃṣi nyagrodhaśuṅgākrayaṇe viniyuktāni; somādayo devatāḥ| nigadānyetāni| he nyagrodhaśuṅge! tvaṃ 'yadi' 'saumo' somadevatākā 'asi' tadā 'somāya' 'rājñe' 'tvā' tvāṃ 'parikrīṇāmi'| tathā 'yadyasi vāruṇo' ityādiṣu || 4–10
triṣṭubdiyam ; śunaḥśepa ṛṣiḥ, varuṇo devatā, mekhalāmocane viniyogaḥ| anayā triṣṭubhā śunaḥśepa ṛṣiḥ tribhiḥ pāśairbaddhaḥ tanmocāya varuṇaṃ prārthayāmāsa|—he 'varuṇa'! 'asmat'-sakāśāta
'uttamam' kaṇṭhāvasthitaṃ 'pāśam' bandhanam 'utkrṛthāya' ūrdhvam uttānaya| 'adhamaṃ' pādāvasthitam 'avasthāya' adhastāt avatāraya| 'madhyamaṃ' kaṭideśāvasthitaṃ 'visthāya' tatraiva granthilaukur| atha pāśāvamocanānantaraṃ punaḥgranthinā varuṇaḥ prārthyate—he 'āditya'! aditiputra varuṇa! 'atha' pāśamocanānantaraṃ 'tava' 'vrate' paricaryālakṣaṇe 'vayam' 'anāgasaḥ' anaparādhāḥ santaḥ 'syāma' bhavema| na kevalaṃ tava, 'aditaye' aditeśca tvanmātuḥ| athāya iti athvātiloṭ sip, "chandasi śāyajapi" (pā0 3,1,84) iti śyac| ut ava vi ityete vyavahitāḥ| ādityeti "dityadityāditya0" (pā0 4,1,85) iti yaḥ |
100||
First 106 of 290 passages. Read on