Citikanda 44

Citikāṇḍa 44

Language: Sanskrit

44.1

iti dvitīyaprapāṭhake tṛtīyaṃ brāhmaṇam || 7-2-3 || ( 3

)
āpyānavatībhyāmabhimṛśya | pratyetyātithyena pracaratyātithyena pra̱carya̍
prava̱rgyopasadṛbhyāṃ pracarati prava̱rgyopasadṛbhyāṃ pracaryāyaitāṃ carmaṇi citim̐
samuvaśamayanti tadyaccarmaṇi carma vai rūpam̐ rūpāṇāmupāptyai lomato
loma vai rūpam̐ rūpāṇāmupāptyai rohite rohite ha sarvvāṇi rūpāṇi survveṃṣām̐ rūpāṇāmupāptyā'ānaḍuhe'gnirūpa yadanaḍvānnirūpāṇāmupāptyai
prācīnagrīve taddhi devatrā

44.61

evamāhavanīyadeśasya saṃskārasamanantaraṃ kartavyaṃ prākṛtaṃ prayogajātamanukrāman prāguktayoḥ āgnikasaumikayoḥ karmaṇorvyatiṣaṅgaṃ darśayati-āpyānavatībhyāmityādinā | ' pratyetya' uttaravedideśāt prāgvaṃśaṃ pratyāgatyetyarthaḥ | anyannigadavyākhyātam | prathamapravargyopasadantaṃ kartavyamiti samudāyārthaḥ | anantaramāgnikasya
karmaṇaḥ praveśaṃ darśayati-ayaitāmiti | 'atha '-śabdaḥ prathamopasadānantarye | 'ānaḍuhe 'lohite ' carmaṇi '
' etām ' prathama- citim ' prathamacityarthamiṣṭakāsamūham ' samavaśamayanti ' samyagyutāvakṣepeṇa taptānāmiṣṭakānāṃ śamanaṃ kuryuurityarthaḥ | tasya śamanasya carmādhikaraṇatāṃ stauti-tadyaccarmaṇi carma vai rūpamiti | carmasambandhinā lomnā nānāvarṇopetatvādastvagādīnāmantaradhātūnāṃ tvacā''cchādane sati rūpakaraṇatvena carmaṇo rūpātmakatā | ataśca tasminniṣṭakānidhānaṃ sarveṣām ' rūpāṇām ' prāptyai sampadyata ityarthaḥ | tacca lomapradeśe kartavyamiti vidhāya stauti-lomata iti | lauhityaguṇaṃ carmaṇo vidhāya stauti-rohita iti | etat sarvaṃ kātyāyanenāpi sūtritam-" ātithyaśeṣādyaupasadaḥ kṛtvā rohite carmaṇyānaḍuhe'ntaḥpātyasya purastādiṣṭakāḥ karoti
prathamaciteḥ "-( kā. śrau. sū. 17

44.9

) iti | lohitavarṇeṣu lomasu sūkṣmamadhyāprabhedena śuklādīni 'sarvāṇi'
' rūpāṇi ' dṛśyanta ityarthaḥ | carmaṇo'naḍudvikāratāṃ vidhāya stauti-ānaḍuha iti | ano vahatītyanaḍvān,
tathāvidhasya balīvardasyāgnirūpatvaṃ prāgāmnātam | " agnirūpamiveṣāṃ vahaṃ bhavati " ( śa.pa.1|1|2

44.4

) iti
agnirūpāṇāmiti | cityasyāgneḥ sambandhīni yāni rūpāṇi, teṣāṃ madhye ' anaḍḍān ' anekaṃ rūpam, atastatsambandhinaścarmaṇa āstaraṇena teṣām 'agnirūpāṇām' uktavakṣyamāṇānāṃ kārtsnyena prāptyarthaḥ sampadyata ityarthaḥ
staraṇe prakāraviśeṣaṃ vidhatte-prācīnagrīva iti | prācīnā prāgāyatā grīvā yasya tattathoktam | etacca vidheyaviśeṣaṇam | carmaṇaḥ prācīnagrīvatā yathā bhavati tathā stṛṇīyādityarthaḥ | taddhi devatreti | 'taddhi' prāgdiksambandhitvaṃ
' devatrā ' deveṣu yogyam, tasyā diśo devairātmīyabhāgatvena svīkṛtatvāt | ata eva hi taittirīyake śrūyate" devamanuṣyā diśo vyabhajanta prācīṃ devāḥ " ( tai. saṃ. 6|1|1|1|) iti | ' devatrā ' -iti-" devamanuṣyapuruṣa "-ityādinā (pā. sū. 5

44.1-3

56 ) saptamyarthe ' trā '-pratyayaḥ

44.2

tada̱greṇa gārhapatyam | ( ma ) antarvvaidyuttaraloma prācīnagrīvamupastṛṇāti
tadetāṃ citim̐ sama̱vaśamayantyatha prokṣati tadyatprokṣati śuddhamevaitanmedhyaṃ
karotyājyena taddhi śuddhaṃ medhyamatho'anabhyārohāya na hi kiṃcanānyuddhavirājyena prokṣanti tūṣṇīmaniruktaṃ vai tadyattūṣṇīm̐ sarvvaṃ vā'aniruktaṃ
sarvveṇaivaitacchuddhaṃ medhyaṃ karotyatho'anabhyārohāya na hi kiṃ canānyaddhavistūṣṇīṃ prokṣanti

44.2-2

44.3

yadveva prokṣati | havirvā'etat | tadetadabhighārayati | yadvai havirabhyaktaṃ, yadabhighāritaṃ-tajjuṣṭaṃ,
tūṣṇītham̐ hi ha̱virabhi̱ghārayanti da̱bhaiste̱ hi śuddhā medhyā'a̱grairagram̐ hi
de̱vānām

44.4-2

tadāhuḥ | ( yuṃ ) ya̱tprathama̱āmeva ci̍ta̱ṃ prokṣati katha̱masyai̱ṣa sa̱rvvo'gniḥ
prokṣi̍to bhavati kathaṃ ca̱rmmaṇi praṇītaḥ kathamaśvapraṇīta'i̱ti ya̱devātra sarvvāsāṃ citīnāma̱iṣṭakāḥ pro̱kṣyatyeva̱mu hāsyaiṣa sarvvo'gniḥ prokṣi̍to bhavatye̱vaṃ
ca̱rmmaṇi praṇīta'e̱vamaśvapraṇīta'udyacchantye̱tāṃ ci̱tim

44.3-2

44.5

tadāhuḥ-yat-prathamāmeva citiṃ prokṣati | kathamasyaiṣa sarvo'gniḥ prokṣito bhavati, kathaṃ carmaṇi
(mu) a̱thāha̱āgnibhyaḥ prahriya̱māṇe̱bhyo'nu̍brūhīti | (tye) e̱tadvai de̱vānu̱paiṣyata̱'e̱taṃ ya̱jñaṃ tasthumānā̱nnākṣām̐si nāṣṭrā aji̍ghām̐sa̱nna
yakṣya̍dhye na ya̱jñaṃ tam̐syadhva̱'iti tebhya'e̱tāna̱gnine̱tā 'iṣṭa̍kā vajrāñchurupavīnkṛ̱tvā prā̱haraṃstairanānstṛṇvata tānstṛtvā̱'bhaye̱'nāṣṭra'e̱taṃ ya̱jñamatanvata

44.6

(kāṇḍasyārdham ) ||'
tadvā'e̱tatkriyate | ya̱ddevā a̱kurvva̱nnidaṃ nu tāni̱ rakṣām̐si de̱vaire̱vāpahatāni ya̱ccaivaitatka̱roti ya̱ddevā 'akurvvam̐statkaravāṇītyatho̱ ya̱deva rakṣo yuḥ
pāpmā tebhya' etānagnīne̱tā 'iṣṭa̍kā vva̱jrānkṣurapa̍vīnkṛtvā̱ praha̍rati tairainānstṛṇute̱ tānstṛtvā̱'bhaye'nāṣṭra 'eta̍ṃ ya̱jñaṃ ta̍nute

44.7

tadya̱dagnibhya' iti | ba̱hvo hyete'gnayo ya̱detāści̍tayo'tha yutpra̱hriyamāṇebhya' iti̱ pra hi harati

44.8

tadvaike'nvāhuḥ | purīṣyāso'agnayaḥ prāva̱ṇebhiḥ sajo̍ṣasa̱' iti̱ prāyaṇarūpa̱ṃ na tuthā kuryādāgne̱yīreva gāya̱trīḥ kāmava̱tīra̱nubrūyādā te vvatso mano̍
yamattubhya̱ṃ tvā' aṅgirastamā̱gniḥ priye̱ṣu dhāma̍sviti

44.6-2

yaddevā akurvan-tatkaravāṇīti | atho yadeva rakṣaḥ, yaḥ pāpmā-tebhya etānagnīne̱tā iṣṭakā vajrān
kṣurapavīnkṛtvā praharati | tairainānstṛṇute | tānstṛtvā'bhaye'nāṣṭra'etaṃ yajñaṃ tanute

44.7-2

tad yadagnibhya iti | bahvo hyete'gnayo yadetāścitayaḥ | atha yatprahriyamāṇebhya iti | pra hi
harati

44.8-2

tadvaike'nvāhuḥ-" purīṣyāso'agnayaḥ prāvaṇebhiḥ sajoṣasaḥ "-iti prāyaṇarūpam | na
tathā kuryāt | āgneyīreva gāyatrīḥ kāmavatīranubrūyāt | " ā te vatso mano yamat; tubhyaṃ
tvā aṅgirastama; agniḥ priyepu dhāmasu "-( vā0 saṃ0 12 | 115-117 ) iti

44.9-2

( tyā ) āgneyīranvāha | ( hā ) agnirūpāṇāmupāptyai kāmavatīḥ kāmānāmupāptyai gāyatrīrgāyatro 'gniryāvānagniyoṃvatyasya mātrā tāvataivaitametadretobhūtum̐ siñcati tisrastrivṛdagniyoṃvānagniyoṃvatyasya mātrā tāvataivaitametadetobhūtum̐ siñcati tāḥ sapta sampadyante saḍū triranūktābhyārthai saptacitiko'gniḥ saptartavaḥ saṃvvatsaraḥ saṃvvatsaro'gniyoṃvānagniyoṃvatyasya
mātrā tāvattadbhavatyupāśthvanvāha reto vā'atra yajño'upāśśu vai retaḥ
sicyate paścādanubruvannanveti cchandobhirevaitadyajñaṃ paścādabhirakṣanneti

44.10

( tya ) athāśva m̐ śuklaṃ purastānnayanti | (ntye) etadvai devā 'abibhayuryadvai na' iha rakṣāsi nāṣṭrā na hanyuriti ta'etaṃ vajramapaśyannaśvamevādityamasau vā'āditya 'eṣo'śvasta'etena vajreṇa purastādrakṣāsi nāṣṭrā
'apahatyābhaye'nāṣṭre svasti samāśnuvata tathaivaitadyajamāna' etena vajreṇa
purastādrakṣāsi nāṣṭrā'apahatyābhaye'nāṣṭre svasti samaśnuta'āgacchantyagniṃ dakṣiṇataḥ pucchasya citimupanidadhatyuttarato'śvamākramayanti

44.11

tamuttarārdhenāgneḥ | ( r ) antareṇa pariśritaḥ prāñcaṃ nayanti tatprācyai
diśaḥ pāpmānamapahanti taṃ dakṣiṇā taddakṣiṇāyai diśaḥ pāpmānamapahanti
taṃ pratyañcaṃ tatpratīcyai diśaḥ pāpmānamapahanti tamudañcaṃ tadudīcyai diśaḥ
pāpmānamapahanti sarvābhya 'evaitaddigbhyo rakṣāsi nāṣṭrā' apahatyāthainamudañcaṃ prāñcaṃ prasujati tasyokto bandhuḥ

44.12

(śatam 4100
(staṃ) taṃ pratya̱ñcaṃ yantam | (me) etāṃ citimavaghrāpayatyasau vā'āditya
'eṣo'śva'imā 'u sarvāḥ prajā yā 'imā 'iṣṭa̱kāstadya̱dava̱ghrāpayatyasāveva
tadāditya 'imāḥ prajā 'abhijighrati tasmādu haitatsarvo'smīti manyate
prajāpatervīryeṇa tadyatpratya̱ñcaṃ yantamava̱ghrāpayati pratyaṅṅahyevaiṣa yannimāḥ
sarvāḥ prajā 'abhijighrati

44.13

yudvevāvagrāpayati | (tya) asau vā'āditya 'eṣo'śva 'ima'u lokā
'etāḥ svayamātṛṇṇāstadyudavagrāpayatyasāveva tudāditya 'imām̐llokāntsūtre
samāvayate tayattatsūtramupari tusya bundhuḥ

44.14

(yai) yudvevāvagrāpayati | ( tya ) agnirdevebhya'udukrāmatso'paḥ prāviśatt
devāḥ prajāpatimabruvaṃstvamimamanviccha sa tubhyarthaṃ svāya pitru'āvirbhūviṣyatīti tamuśvaḥ śuklo bhūtvā'nvacchattamadabhya' upodāsṛptaṃ puṣkaraparṇe
viveda tumabhyavekṣāṃcakre sa hainamuduvopa tusmādaśvaḥ śukla 'uddiṣṭamukha 'ivātho
ha durlo bhāvukastamu vā'ṅkteva him̐siteva mene tasmaim̐ hovāca varaṃ te
dadāmīti

44.15

sa̱ hovāca | ya̱stavā'nena rūpeṇānvicchādvindvāde̱va tvā sa 'i̱ti sa yo̍
hainametena rūpeṇānvicchati vindati ha̍naṃ vittvā haivena̍ṃ cinute

44.16

sa śuklaḥ syāt | ( t ) ta̱ddhyeta̱sya rūpaṃ ya̱ 'e̱ṣa tapati̱ yadi̍ śuklaṃ
na̱ vindeda̱pyaśuklaḥ syāda̱bhrastve̱va syādyadya̱bhraṃ na̱ vindeda̱pyana̱ṅvāne̱va
syāda̱gni̱yo hvā'ana̱ḍvāni̱gni̱ru sarvveṣāṃ pāpmanāmapahantā

44.17

(ntā'thā ) athāto'dhirohaṇasyaiva | tadvai haike purastātpratyañcamaśvama̱dhirohanti paścādvā prāñcaṃ na tathā kuryātpaśūreṣa yada̱gniryo vai paśuṃ purastātpratyañcamadhirohati viṣāṇābhyāṃ tuᳵ hantyatha yaḥ paścātprāñcaṃ padbhyāṃ
tumātma̱naivainama̱rohedyaṃ hya'ātmanā paśumārohanti su pārayati sa na
hinastyuttarato baᳵ hi kaṃ ca paśumārohantyuttarata 'evainama̱rohentyāru̱hyāgnimuttaravedikaṃ karma kṛtvā''tmannna̱gniṃ gṛhītvā''tmanna̱gniṃ gṛhītvā satyaᳵ
sāma gāyati puṣkaraparṇamupadadhāti tasyātaḥ

44.17-2

44.18

(to'thai) ayaitaᳪ sāyaṃ bhūte'śva̱ṃ pari̍ṇayanti | (ntye) e̱tadvai de̱vā ' avibhayuryadvai na'imamiha̱ rakṣām̐si nāṣṭrā na hanyu̱riti̱ tasmā̍'e̱taṃ vva̱jrama̍bhigoptārama̱kurvanna̱mume̱vādityamasau vā'āditya̍'e̱ṣo'śvasta̱thaivāsmā'aya̱metaṃ
vva̱jrama̍bhigo̱ptāraṃ ka̱roti

44.19

taṃ vā'upāstamayamāditya̱sya pari̍ṇayati | ( tye ) eṣa vā'a̱sya pratyakṣaṃ
divā goptā bhava̍ti rātrisa̱ācyānyu vai ra̱kṣāṃsīti rātryā 'evāsmā'etaṃ
vvajrama̍bhigo̱ptāra̍ṃ karoti sarvvata̱ḥ pari̍ṇayati sarvvata 'e̱vāsmā'etaṃṃ vvajrama̍bhigo̱ptāra̍ṃ karoti triṣkṛtvaḥ pari̍ṇayati trivṛtamevāsmā'etaṃ vvajrama̍bhigoptāra̍ṃ karotyathainamudañcaṃ prāñcaṃ pra̱sṛja̍ti tasyokto bandhuratha sa punarvipalyayatai ta̱syopari bandhuḥ

Linked texts (2)

Mādhyandina — Sanskrit
Kātyāyanaśrautasūtra — Kātyāyana (Vājasaneyi sūtrakāra), Sanskrit