Gopathabrahmana 2.3
Gopathabrāhmaṇa (ed. Gaastra 1919) 2.3
- Language
- Sanskrit
2.3.1
oṃ devapātraṃ vai vaṣaṭkāraḥ_
yad vaṣaṭkaroti devapātreṇaiva tad devatās tarpayati_
atho yad ābhitṛṣyantīr abhisaṃsthaṃ tarpayaty evam eva tad devatās tarpayati yad anuvaṣaṭkaroti
tad yathaivādo 'śvān vā gā vā punarabhyākāraṃ tarpayaty evam eva tad devatās tarpayati yad anuvaṣaṭkaroti_
imān evāgnīn upāsata ity āhur dhiṣṇyān
atha kasmāt pūrvasminn evāgnau juhvati pūrvasmin vaṣaṭkaroti
yad eva somasyāgne vīhīty anuvaṣaṭkaroti tenaiva vaṣaṭkaroti dhiṣṇyān prīṇāti_
atha saṃsthitān somān bhakṣayantīty āhur yeṣāṃ nānuvaṣaṭkaroti
tad āhuḥ ko nu somasya sviṣṭakṛdbhāga iti
yad eva somasyāgne vīhīty anuvaṣaṭkaroti tenaiva saṃsthitān somān bhakṣayantīty āhuḥ
sa u eṣa somasya sviṣṭakṛdbhāgo yad anuvaṣaṭkaroti || 1 ||
2.3.2
vajro vai vaṣaṭkāraḥ
sa yaṃ dviṣyāt taṃ manasā dhyāyan vaṣaṭkuryāt
tasmiṃs tad vajram āsthāpayati
ṣaḍ iti vaṣaṭkaroti
ṣaḍ vā ṛtavaḥ_
ṛtūnām āptyai
vauṣaḍ iti vaṣaṭkaroti_
asau vāva vāv ṛtavaḥ ṣaṭ_
etam eva tad ṛtuṣv ādadhāti_
ṛtuṣu pratiṣṭhāpayati
tad u ha smāha vaida etāni vā etena ṣaṭ pratiṣṭhāpayati
dyaur antarikṣe pratiṣṭhitā_
antarikṣaṃ pṛthivyām_
pṛthivy apsu_
āpaḥ satye
satyaṃ brahmaṇi
brahma tapasīti_
etā eva tad devatāḥ pratiṣṭhānyāḥ pratitiṣṭhantīr idaṃ sarvam anu pratitiṣṭhati [ed. pratisthānyāḥ, corr. Patyal]
pratitiṣṭhati prajayā paśubhir ya evaṃ veda || 2 ||
2.3.3
trayo vai vaṣaṭkārāḥ_
vajro dhāmacchad riktaḥ
sa yad evoccair balaṃ vaṣaṭkaroti sa vajras
taṃ taṃ praharati dviṣate bhrātṛvyāya vadhaṃ yo 'sya stṛtyas tasmai starītave
tasmāt sa bhrātṛvyavatā vaṣaṭkṛtyaḥ_
atha yaḥ samaḥ saṃtato nirhāṇacchatsva dhāmacchat
taṃ taṃ prajāś ca paśavaś cānūpatiṣṭhante
tasmāt sa prajākāmena paśukāmena vaṣaṭkṛtyaḥ_
atha yenaiva ṣaḍ aparādhnoti sa riktaḥ_
riṇakty ātmānaṃ riṇakti yajamānam_
pāpīyān vaṣaṭkartā bhavati pāpīyān yasmai vaṣaṭkaroti
tasmāt tasyāśāṃ neyāt
kiṃ svit sa yajamānasya pāpabhadram ādriyeteti ha smāha yo 'sya vaṣaṭkartā bhavati_
atraivainaṃ yathā kāmayeta tathā kuryāt_
yaṃ kāmayeta yathaivānījāno 'bhūt tathaivejānaḥ syād iti yathaivāsyarcaṃ brūyāt tathaivāsya vaṣaṭkuryāt
samānam evainaṃ tat karoti
yaṃ kāmayeta pāpīyān syād ity uccaistarām asyarcaṃ brūyān nīcaistarāṃ vaṣaṭkuryāt
pāpīyāṃsam evainaṃ tat karoti
yaṃ kāmayeta śreyān syād iti nīcaistarām asyarcaṃ brūyād uccaistarāṃ vaṣaṭkuryāt_
śreyāṃsam evainaṃ tat karoti
śriya evainaṃ tac chriyam ādadhāti || 3 ||
2.3.4
yasyai devatāyai havir gṛhītaṃ syāt tāṃ manasā dhyāyan vaṣaṭkuryāt [ed. davatāyai]
sākṣād eva tad devatāṃ prīṇāti
pratyakṣād devatāṃ parigṛhṇāti
saṃtatam ṛcā vaṣaṭkṛtyam_
saṃtatyai
saṃdhīyate prajayā paśubhir ya evaṃ veda || 4 ||
2.3.5
vajro vai vaṣaṭkāraḥ
sa u eṣa prahṛto 'śānto dīdāya tasya ha na sarva eva śāntiṃ veda no pratiṣṭhām_
tasmād dhāpy etarhi bhūyān iva mṛtyus
tasya haiṣaiva śāntir eṣā pratiṣṭhā yad vāg iti
vaṣaṭkṛtya vāg ity anumantrayate
vaṣaṭkāra mā māṃ pramṛkṣo māhaṃ tvāṃ pramṛkṣaṃ bṛhatā mana upahvaye vyānena śarīraṃ pratiṣṭhāsi pratiṣṭhāṃ gaccha pratiṣṭhāṃ mā gamayed iti [ed. pratiṣṭhīsi, corrected p. 302]
tad u smāha dīrgham evaitait sadaprabhv ojaḥ saha oja ity anumantrayeta_
ojaś ca ha vai sahaś ca vaṣaṭkārasya priyatame tanvau
priyābhyām eva tat tanūbhyāṃ samardhayati
priyayā tanvā samṛdhyate ya evaṃ veda || 5 ||
2.3.6
vāk ca vai prāṇāpānau ca vaṣaṭkāras
te vaṣaṭkṛte vaṣaṭkṛte vyutkrāmanti
tān anumantrayate vāg ojaḥ saha ojo mayi prāṇāpānāv iti
vācaṃ caiva tat prāṇāpānau ca hotātmani pratiṣṭhāpayati
sarvam āyur eti
na purā jarasaḥ pramīyate ya evaṃ veda
<śaṃ no bhava hṛda ā pīta indo piteva soma sūnave suśevaḥ | sakheva sakhya uruśaṃsa dhīraḥ pra ṇa āyur jīvase soma tārīḥ [ṚV 8.48.4, VaitS 19.18]>_ity ātmānaṃ pratyabhimṛśati_
īśvaro vā eṣo 'pratyabhimṛṣṭo yajamānasyāyuḥ pratyavahartum anarhan mā bhakṣayed iti
tad yad etena pratyabhimṛśaty āyur evāsmai tat pratirate_
āpyāyasva saṃ te payāṃsīti dvābhyāṃ camasān āpyāyayanty abhirūpābhyām_
yad yajñe 'bhirūpaṃ tat samṛddham || 6 ||
2.3.7
prāṇā vā ṛtuyājās
tad yad ṛtuyājaiś caranti prāṇān eva tad yajamāne dadhati
ṣaḍ ṛtuneti yajanti
prāṇam eva tad yajamāne dadhati
catvāra ṛtubhir iti yajanti_
apānam eva tad yajamāne dadhati
dvir ṛtunety upariṣṭāt_
vyānam eva tad yajamāne dadhati
sa cāsu saṃbhṛtas tredhā vihṛtaḥ prāṇo 'pāno vyāna iti [ed. 'pāṇo]
tato 'nyatra guṇitas
tathā ha yajamānaḥ sarvam āyur ety asmiṃl loka ārdhnoti_
āpnoty amṛtatvam akṣitaṃ svarge loke
te vā ete prāṇā eva yad ṛtuyājās
tasmād anavānaṃ tato yajanti [ed. anavānanto, corr. Patyal]
prāṇānāṃ santatyai
santantā iva hīme prāṇāḥ_
atho ṛtavo vā ṛtuyājāḥ
saṃsthānuvaṣaṭkāraḥ_ [ed. anuvaṣaṭkuāro]
yo 'trānuvaṣaṭkuryād asaṃsthitān ṛtūn saṃsthāpayet_
yas taṃ tatra brūyād asaṃsthitān ṛtūn samatiṣṭhipad duḥṣamaṃ bhaviṣyatīti śaśvat tathā syāt || 7 ||
2.3.8
tad āhur yad dhotā yakṣad dhotā yakṣad iti maitrāvaruṇo hotre preṣyaty atha kasmād ahotṛbhyaḥ sadbhyo hotrāśaṃsibhyo hotā yakṣad dhotā yakṣad iti preṣyatīti
vāg vai hotā vāk sarva ṛtvijaḥ_
vāg yakṣad vāg yakṣad iti_
atho sarve vā ete sapta hotāro 'pi vā ṛcābhyuditaṃ sapta hotāra ṛtuthā yajantīti_
atha ya upariṣṭād dvādaśarcajāmitāyai
te vai dvādaśa bhavanti
dvādaśa vai māsāḥ saṃvatsaraḥ [ed. dvadaśa, corr. Patyal]
saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ
prajāpatir yajñaḥ
sa yo 'tra bhakṣayed yas taṃ tatra brūyād aśānto bhakṣo 'nanuvaṣaṭkṛta ātmānam antaragān na jīviṣyatīti tathā ha syāt_ [ed. 'nānuvaṣaṭkṛta, corr. Patyal]
yo vai bhakṣayet prāṇo bhakṣaḥ prāṇa ātmānam antaragād iti tathaiva bhavati
limped ivaivāvajighred atra ca dvidevatyeṣu ceti
tad u tatra śāsanaṃ vedayante_
atha yad abhū vyabhicarato nānyonyam anuprapadyete adhvaryū tasmād ṛtur ṛtuṃ nānuprapadyate || 8 ||
2.3.9
prajāpatir vai yat prajā asṛjata tā vai tāntā asṛjata
tā hiṃkāreṇaivābhyajighrat [ed. hiṃkārena, corr. Patyal]
tāḥ prajā aśvam āraṃs tad badhyate vā etad yajño yad dhavīṃṣi pacyante yat somaḥ sūyate yat paśur ālabhyate
hiṃkāreṇa vā etat prajāpatir hatam abhijighrati yajñasyāhatatāyai yajñasyāptyai yajñasya vīryavattāyā iti
tasmād u hiṃkriyate
tasmād u ya eva pitā putrāṇāṃ sūrkṣati sa śreṣṭho bhavati
prajāpatir hi tam abhijighrati
yac chakunir āṇḍam adhyāste yan na sūyate tad dhi sāpi hiṃkṛṇoti_
atho khalv āhur maharṣir vā etad yajñasyāgre geyam apaśyat
tad etad yajñasyāgre geyaṃ yad dhiṃkāras
taṃ devāś ca ṛṣayaś cābruvan vasiṣṭho 'yam astu yo no yajñasyāgre geyam adrāg iti
tad etad yajñasyāgre geyaṃ yad dhiṃkāras
tato vai sa devānāṃ śreṣṭho 'bhavat_
yena vai śreṣṭhas tena vasiṣṭhas
tasmād yasmin vāsiṣṭho brāhmaṇaḥ syāt taṃ dakṣiṇāyā nāntarīyāt [ed. syāṃt]
tathā hāsya prīto hiṃkāro bhavati_
atha devāś ca ha vā ṛṣayaś ca yad ṛksāme apaśyaṃs te ha smaite apaśyan_
te yatraite apaśyaṃs tata evainaṃ sarvaṃ doham aduhan_
te vā ete dugdhe yātayāme ye ṛksāme
te hiṃkāreṇaivāpyāyete
hiṃkāreṇa vā ṛksāme āpīne yajamānāya dohaṃ duhāte
tasmād u hiṃkṛtyādhvaryavaḥ somam abhiṣuṇvanti
hiṃkṛtyodgātāraḥ sāmnā stuvanti
2.3.9x
hiṃkṛtyokthaśa ṛcārtvijyaṃ kurvanti
2.3.9_2
hiṃkṛtyātharvāṇo brahmatvaṃ kurvanti
2.3.9_3
tasmād u hiṃkriyate
2.3.9_4
prajāpatir hi tam abhijighrati_
2.3.9_5
atho khalv āhur eko vai prajāpater vrataṃ bibharti gaur eva
2.3.9_6
tad ubhaye paśava upajīvanti ye ca grāmyā ye cāraṇyā iti || 9 ||
2.3.10
devaviśaḥ kalpayitavyā ity āhuḥ_
chandaś chandasi pratiṣṭhāpyam iti
śaṃsāvom ity āhvayate prātaḥsavane tryakṣareṇa
śaṃsāvo daivety adhvaryuḥ pratigṛṇāti pañcākṣareṇa
tad aṣṭākṣaraṃ saṃpadyate_
aṣṭākṣarā vai gāyatrī
gāyatrīm evaitat purastāt prātaḥsavane 'cīkḷpatām
ukthaṃ vācīty āha śastvā caturakṣaram
omukthaśā ity adhvaryuḥ pratigṛṇāti caturakṣaram_
tad aṣṭākṣaraṃ saṃpadyate_
aṣṭākṣarā vai gāyatrī
gāyatrīm evaitad ubhayataḥ prātaḥsavane 'cīkḷpatām
adhvaryo śaṃsāvom ity āhvayate mādhyaṃdine ṣaḍakṣareṇa
śaṃsāvo daivety adhvaryuḥ pratigṛṇāti pañcākṣareṇa
tad ekādaśākṣaraṃ saṃpadyate_
ekādaśākṣarā vai triṣṭup triṣṭubham evaitat purastān mādhyaṃdine 'cīkḷpatām
ukthaṃ vācīndrāyety āha śastvā ṣaḍakṣaram
omukthaśā yajety adhvaryuḥ pratigṛṇāti pañcākṣaram_
tad ekādaśākṣaraṃ saṃpadyate_
ekādaśākṣarā vai triṣṭup triṣṭubham evaitad ubhayato mādhyaṃdine 'cīkḷpatām
adhvaryo śaṃśaṃsāvom ity āhvayate tṛtīyasavane saptākṣareṇa
śaṃsavo daivety adhvaryuḥ pratigṛṇāti pañcākṣaram_
tad dvādaśākṣaraṃ saṃpadyate
2.3.10x
dvādaśākṣarā vai jagatī
2.3.10_2
jagatīm evaitat purastāt tṛtīyasavane 'cīkḷpatām
2.3.10_3
ukthaṃ vācīndrāya devebhya ity āha śastvā navākṣaram
2.3.10_4
omukthaśā ity adhvaryuḥ pratigṛṇāti tryakṣaram_
2.3.10_5
tad dvādaśākṣaraṃ saṃpadyate
2.3.10_6
dvādaśākṣarā vai jagatī
2.3.10_7
jagatīm evaitad ubhayatas tṛtīyasavane 'cīkḷpatām iti_
2.3.10_8
etad vai tac chandaś chandasi pratiṣṭhāpayati
2.3.10_9
kalpayaty eva devaviśo ya evaṃ veda
2.3.10_10
tad apy eṣābhyanūktā yad gāyatre adhi gāyatram āhitam iti || 10 ||
2.3.11
athaitan nānā chandāṃsy antareṇa gartā iva_
athaite sthaviṣṭhe baliṣṭhe nāntare devate
tābhyāṃ pratipadyate
tad gartaskandaṃ rohasya rūpaṃ svargyam_
tad anavānaṃ saṃkrāmet_
amṛtaṃ vai praṇavaḥ_
amṛtenaiva tan mṛtyuṃ tarati
tad yathā matyena vā vaṃśena vā gartaṃ saṃkrāmed evaṃ tat praṇavenopasaṃtanoti
brahma ha vai praṇavaḥ_
brahmaṇaivāsmai tad brahmopasaṃtanoti
śuddhaḥ praṇavaḥ syāt prajākāmānām_
makārāntaḥ pratiṣṭhākāmānām_
makārāntaḥ praṇavaḥ syād iti haika āhuḥ
śuddha iti tv eva sthitaḥ_
mīmāṃsitaḥ praṇavaḥ_
athāta iha śuddha iha pūrṇa iti
śuddhaḥ praṇavaḥ syāt_
śastrānuvacanayor madhya iti ha smāha kauṣītakis
tathā saṃhitaṃ bhavati
makārānto 'vasānārthe
pratiṣṭhā vā avasānam_
pratiṣṭhityā eva_
athobhayoḥ kāmayor āptyai_
2.3.11x
etau vai chandaḥpravāhāv avaraṃ chandaḥ paraṃ chando 'tipravahatas
2.3.11_2
tasyāyur na hinasti
2.3.11_3
chandasāṃ chando 'tiproḍhaṃ syāt tatraiva yaṃ dviṣyāt taṃ manasā praiva vidhyet_
2.3.11_4
chandasāṃ kṛntatre dravati vā saṃ vā śīryata iti
2.3.11_5
triḥ prathamāṃ trir uttamām anvāha yajñasyaiva tad barhiso nahyati
2.3.11_6
sthemne balāyāvisraṃsāya
2.3.11_7
yady api chandaḥ prātaḥsavane yujyetārdharcaśa eva tasya śaṃsyaṃ gāyatryā rūpeṇa_
2.3.11_8
atho prātaḥsavanarūpeṇeti
2.3.11_9
na triṣṭubjagatyāv etasmin sthāne 'rdharcaśasye yat kiṃ cic chandaḥ prātaḥsavane yujyetāṃ paccha evainayoḥ śasyam iti sā sthitiḥ || 11 ||
2.3.12
athāta ekāhasya prātaḥsavanam_
prajāpatiṃ ha vai yajñaṃ tanvānaṃ bahiṣpavamāna eva mṛtyur mṛtyupāśena pratyupākrāmata
sa āgneyyā gāyatryājyaṃ pratyapadyata
mṛtyur vāva taṃ paśyan prajāpatiṃ paryakrāmat
taṃ sāmājyeṣṭhasīdat
sa vāyavyā pra"ugaṃ pratyapadyata
mṛtyur vāva taṃ paśyan prajāpatiṃ paryakrāmat
taṃ mādhyaṃdine pavamāne 'sīdat
sa aindryā triṣṭubhā marutvatīyaṃ pratyapadyata
mṛtyur vāva taṃ paśyan prajāpatiṃ paryakrāmat
sa tenaiva draviṇe pūrvo niṣkevalyasya stotriyam āsīdat
tam astṛṇot
tasmād u ya eva pūrvam āsīdati sa tat stṛṇute vidvān
mṛtyur anavakāśam apādravad aśaṃsad itaro niṣkevalyam_
tasmād ekam evokthaṃ hotā marutvatīyena pratipadyate niṣkevalyam eva_
atra hi prajāpatiṃ mṛtyur vyajahāt || 12 ||
2.3.13
mitrāvaruṇāv abravīd yuvaṃ na imaṃ yajñasyāṅgam anusamāharataṃ maitrāvaruṇīyām_
tathety abrūtām_
tau sayujau sabalau bhūtvā prāsahā mṛtyumatyaitām_
tau hy asyaitad yajñasyāṅgam anusamāharatāṃ maitrāvaruṇīyām_
tasmān maitrāvaruṇaḥ prātaḥsavane maitrāvaruṇāni śaṃsati
tau hy asyaitad yajñasyāṅgam anusamāharatām_
yad v eva maitrāvaruṇāni śaṃsati <prati vāṃ sūra udite vidhema namobhir mitrāvaruṇota havyaiḥ [ṚV 7.63.5]>_<uta vām uṣaso budhi sākaṃ sūryasya raśmibhiḥ [ṚV 1.137.2]>_ity ṛcābhyanūktam
<ā no mitrāvaruṇā [ṚV 3.62.16]>_<ā no gantaṃ riśādasā [ṚV 5.71.1]>_iti maitrāvaruṇasya stotriyānurūpau
<pra vo mitrāya gāyata [ṚV 5.68.1]>_ity ukthamukham_
<pra mitrayor varuṇayoḥ [ṚV 7.66.1]>_iti paryāsaḥ_
<ā yātaṃ mitrāvaruṇā [ṚV 7.66.19]>_iti yajati_
ete eva tad devate yathābhāgaṃ prīṇāti
vaṣaṭkṛtyānuvaṣaṭkaroti
praty evābhimṛśante
nāpyāyayanti
na hy anārāśaṃsāḥ sīdanti || 13 ||
2.3.14
indram abravīt tvaṃ na imaṃ yajñasyāṅgam anusamāhara brāhmaṇācchaṃsīyām_
kena saheti
sūryeneti
tathety abrūtām_
tau sayujau sabalau bhūtvā prāsahā mṛtyumatyaitām_
tau hy asyaitad yajñasyāṅgam anusamāharatāṃ brāhmaṇācchaṃsīyām_
tasmād brāhmaṇācchaṃsī prātaḥsavana aindrāṇi sūryanyaṅgāni śaṃsati
tau hy asyaitad yajñasyāṅgam anusamāharatām_
yad v evaindrāṇi sūryanyaṅgāni śaṃsati_<indra piba pratikāmaṃ sutasya prātaḥsāvas tava hi pūrvapītiḥ [ṚV 10.112.1]>_ity ṛcābhyanūktam
<ā yāhi suṣumā hi te [ṚV 8.17.1, VaitS 21.1]>_<ā no yāhi sutāvataḥ [ṚV 8.17.4, VaitS 21.1]>_iti brāhmaṇācchaṃsina stotriyānurūpau_
<ayam u tvā vicarṣaṇe [ṚV 8.17.7, VaitS 21.2]>_ity ukthamukham
<ud ghed abhiśrutāmagham [ṚV 8.93.1, VaitS 21.2]> iti paryāsaḥ_
<indra kratuvidam [ṚV 3.40.2]> iti yajati_
ete eva tad devate yathābhāgaṃ prīṇāti
vaṣaṭkṛtyānuvaṣaṭkaroti
praty evābhimṛśante
nāpyāyayanti
na hy anārāśaṃsāḥ sīdanti || 14 ||
2.3.15
indrāgnī abravīd yuvaṃ na imaṃ yajñasyāṅgam anusamāharatam acchāvākīyām_
tathety abrūtām_
tau sayujau sabalau bhūtvā prāsahā mṛtyumatyaitām_
tau hy asyaitad yajñasyāṅgam anusamāharatām acchāvākīyām_
tasmād acchāvākaḥ prātaḥsavana aindrāgnāni śaṃsati
tau hy asyaitad yajñasyāṅgam anusamāharatām_
yad v evaindrāgnāni śaṃsati <prātaryāvabhir ā gataṃ devebhir jenyāvasū indrāgnī somapītaye [ṚV 8.38.7]>_ity ṛcābhyanūktam
<indrāgnī ā gatam [ṚV 3.12.1]>_<tośā vṛtrahaṇā huve [ṚV 3.12.4]>_ity acchāvākasya stotriyānurūpau_ [ed. toṣā, corrected p. 302]
<indrāgnī apasas pari [ṚV 3.12.7]>_ity ukthamukham
<ihendrāgnī upahvaye [ṚV 1.21.1]>_iti paryāsaḥ_
<indrāgnī ā gatam> iti yajati_
ete eva tad devate yathābhāgaṃ prīṇāti
vaṣaṭkṛtyānuvaṣaṭkaroti
praty evābhimṛśante
nāpyāyayanti
na hy anārāśaṃsāḥ sīdanti || 15 ||
2.3.16
atha śaṃsāvom iti stotriyāyānurūpāyokthamukhāya paridhānīyāyā iti catuścatur āhvayante
catasro vai diśaḥ_ [ed. casasro]
dikṣu tat pratitiṣṭhanti_
atho catuṣpādaḥ paśavaḥ
paśūnām āptyai_
atho catuṣparvāṇo hi prātaḥsavane hotrakās
tasmāc catuḥ sarve gāyatrāṇi śaṃsanti
gāyatraṃ hi prātaḥsavanam_
sarve samavatībhiḥ paridadhati
tad yat samavatībhiḥ paridadhati
anto vai paryāsaḥ_
anta udarkaḥ_
antenaivāntaṃ paridadhati
sarve madvatībhir yajanti
tad yan madvatībhir yajanti sarve sutavatībhiḥ pītavatībhir abhirūpābhir yajanti
yad yajñe 'bhirūpaṃ tat samṛddham_
sarve 'nuvaṣaṭkurvanti
sviṣṭakṛtvānuvaṣaṭkāraḥ_
net sviṣṭakṛtam antarayāmeti_
ayaṃ vai lokaḥ prātaḥsavanam_
tasya pañca diśaḥ pañcokthāni prātaḥsavanasya
sa etaiḥ pañcabhir ukthair etāḥ pañca diśa āpnoty etāḥ pañca diśa āpnoti || 16 ||
2.3.17
ghnanti vā etat somaṃ yad abhiṣuṇvanti
yajñaṃ vā etad dhanti yad dakṣiṇā nīyante
yajñaṃ vā etad dakṣayanti
tad dakṣiṇānāṃ dakṣiṇātvam_
svargo vai loko mādhyaṃdinaṃ savanam_
yan mādhyaṃdine savane dakṣiṇā nīyante svargasya lokasya samaṣṭyai
bahu deyam_
setuṃ vā etad yajamānaḥ saṃskurute
svargasya lokasyākrāntyai prajākrāntyai
dvābhyāṃ gārhapatye juhoti_
adhvaryur asyākrāntenākrāmayati_
āgneyyāgnīdhrīye_
antarikṣaṃ tena
yan mādhyaṃdine savane dakṣiṇā nīyante svarga etena loke
hiraṇyaṃ haste bhavati_
atha nayati
satyaṃ vai hiraṇyam_
satyenaivainaṃ tan nayati_
agreṇa gārhapatyaṃ jaghanena sado 'ntarāgnīdhrīyaṃ ca sadaś ca
tā udīcīr antarāgnīdhrīyaṃ ca sadaś ca cātvālaṃ cotsṛjanti_
etena ha sma vā aṅgirasaḥ svargaṃ lokam āyan_
tā vā etāḥ panthānam abhivahanti || 17 ||
2.3.18
agnīdhe 'gre dadāti
yajñamukhaṃ vā agnīt_
yajñamukhenaiva tad yajñamukhaṃ samardhayati
brahmaṇe dadāti
prājāpatyo vai brahmā
prajāpatim eva tayā prīṇāti_
ṛtvigbhyo dadāti
hotrā eva tayā prīṇāti
sadasyebhyo dadāti
somapīthaṃ tayā niṣkrīṇīte
na hi tasmā arhati somapīthaṃ tayā niṣkrīṇīyāt_
yāṃ śruśruvuṣa ārṣeyāya dadāti devaloke tayārdhnoti
yām aśruśruvuṣe 'nārṣeyāya dadāti manuṣyaloke tayārdhnoti
yām aprasṛptāya dadāti vanaspatas tayā prathante
yāṃ yācamānāya dadāti bhrātṛvyaṃ tayā jinvīte
yāṃ bhīṣā kṣatraṃ tayā brahmātīyāt_
yāṃ pratinudante sā vyāghrī dakṣiṇā
yas tāṃ punaḥ pratigṛhṇīyād vyāghry enaṃ bhūtvā pravlīnīyāt_
anyayā saha pratigṛhṇīyāt_
atha hainaṃ na pravlīnāti || 18 ||
2.3.19
yad gāṃ dadāti vaiśvadevī vai gauḥ_
viśveṣām eva tad devānāṃ tena priyaṃ dhāmopaiti
yad ajaṃ dadāty āgneyo vā ajaḥ_
agner eva tena priyaṃ dhāmopaiti
yad aviṃ dadāty āvyaṃ tenāvajayati
yat kṛtānnaṃ dadāti māṃsaṃ tena niṣkrīṇīte
yad ano vā ratho vā dadāti śarīraṃ tena
yad vāso dadāti brṛhaspatiṃ tena
yad dhiraṇyaṃ dadāty āyus tena varṣīyaḥ kurute
yad aśvaṃ dadāti sauryo vā aśvaḥ
sūryasyaiva tena priyaṃ dhāmopaiti_
antataḥ pratihartre deyam_
raudrau vai pratihartā
rudram eva tan niravajayati
yan madhyataḥ pratihartre dadyān madhyato rudram anvavayajet
svarbhānur vā āsuraḥ sūryaṃ tamasāvidhyat
tad atrir apanunoda
tad atrir anvapaśyat_
yad ātreyāya hiraṇyaṃ dadāti tama eva tenāpahate_
atho jyotir upariṣṭād dhārayati
svargasya lokasya samaṣṭyai || 19 ||
2.3.20
athāta ekāhasyaiva mādhyaṃdinam
ṛk ca vā idam agne sāma cāstāṃ
saiva nāmarg āsīt_
amo nāma sāma
sā vā ṛksāmopāvadan mithunaṃ saṃbhavāva prajātyā iti
nety abravīt sāma
jyāyān vā ato mama mahimeti
te dve bhūtvopāvadatām_
te na prati cana samavadata
tās tisro bhūtvopāvadan
yat tisro bhūtvopāvadaṃs tat tisṛbhiḥ samabhavat_
yat tisṛbhiḥ samabhavat tasmāt tisṛbhiḥ stuvanti
tisṛbhir udgāyanti
tisṛbhir hi sāma saṃmitaṃ bhavati
tasmād ekasya bahvyo jāyā bhavanti
na haikasyā bahavaḥ saha patayaḥ_
yad vai tat sā cāmaś ca samavadatāṃ tat sāmābhavat
tat sāmnaḥ sāmatvam_
sāman bhavati
śreṣṭhatāṃ gacchati
yo vai bhavati sa sāman bhavati_
asāmanya iti ha nindante
te vai pañcānyad bhūtvā pañcānyad bhūtvākalpetām āhāvaś ca hiṃkāraś ca prastāvaś ca prathamā carg udgīthaś ca madhyamā ca pratīhāraś cottamā ca nidhanaṃ ca vaṣaṭkāraś ca te yat pañcānyad bhūtvā pañcānyad bhūtvākalpetāṃ tasmād āhuḥ pāṅkto yajñaḥ
2.3.20x
pāṅktāḥ paśava iti
2.3.20_2
yad u virājaṃ daśinīm abhisaṃpadyetāṃ tasmād āhur virāji yajño daśinyāṃ pratiṣṭhita iti
2.3.20_3
yad u bṛhatyā pratipadyate bārhato vā eṣa ya eṣa tapati
2.3.20_4
tad enaṃ svena rūpeṇa samardhayati [ed. rupeṇa]
2.3.20_5
dve tisraḥ karoti punarādāyam_
2.3.20_6
prajātyai rūpam_
2.3.20_7
dvāv ivāgre bhavatas
2.3.20_8
tata upaprajāyete || 20 ||
2.3.21
ātmā vai stotriyaḥ
prajā anurūpaḥ
patnī dhāyyā
paśavaḥ pragāthaḥ_
gṛhāḥ sūktam_
yad antarātmaṃs tan nivit
pratiṣṭhā paridhānīyānnaṃ yājyā
so 'smiṃś ca loke bhavaty amuṣmiṃś ca prajayā ca paśubhiś ca gṛheṣu bhavati ya evaṃ veda || 21 ||
2.3.22
stotriyaṃ śaṃsati_
ātmā vai stotriyaḥ
sa madhyamayā vācā śaṃstavyaḥ_
ātmānam evāsya tat kalpayaty anurūpaṃ śaṃsati
prajā vā anurūpaḥ_
tasmāt pratirūpam anurūpaṃ kurvanti
pratirūpo haivāsya prajāyām ājāyate nāpratirūpaḥ_
tasmāt pratirūpam anurūpaṃ kurvanti
sa uccaistarām iva śaṃstavyaḥ
prajām evāsya tac chreyasīṃ karoti
dhāyyāṃ śaṃsati
patnī vai dhāyyā
sā nīcaistarām iva śaṃstavyā_
aprativādinī haivāsya gṛheṣu patnī bhavati yatraivaṃvidvān nīcaistarāṃ dhāyyāṃ śaṃsati
pragāthaṃ śaṃsati
paśavo vai pragāthaḥ
saḥ svaravatyā vācā śaṃstavyaḥ
paśavo vai pragāthaḥ
paśavaḥ svaraḥ
paśūnām āptyai
sūktaṃ śaṃsati
gṛhā vai sūktam_
prativītam_
2.3.22x
tat prativītatamayā vācā śaṃstavyam_
2.3.22_2
sa yady api ha dūrāt paśūṃl labhate gṛhān evainān ājigamiṣati
2.3.22_3
gṛhā hi paśūnāṃ pratiṣṭhā
2.3.22_4
nividaṃ śaṃsati
2.3.22_5
yad antarātmaṃs tan nivit
2.3.22_6
tad evāsya tat kalpayati
2.3.22_7
paridhānīyāṃ śaṃsati
2.3.22_8
pratiṣṭhā vai paridhānīyā
2.3.22_9
pratiṣṭhāyām evainaṃ tataḥ pratiṣṭhāpayati
2.3.22_10
yājyayā yajati_
2.3.22_11
annaṃ vai yājyā_
2.3.22_12
annādyam evāsya tat kalpayati
2.3.22_13
mūlaṃ vā etad yajñasya yad dhāyyāś ca yājyāś ca
2.3.22_14
tad yad anyā anyā dhāyyāś ca yājyāś ca kuryur unmūlam eva tad yajñaṃ kuryus tasmāt tāḥ samānya eva syuḥ || 22 ||
2.3.23
tad āhuḥ kiṃdevatyo yajña iti_
aindra iti brūyāt_
aindre vāva yajñe sati yathābhāgam anyā devatā anvāyaṃs tāḥ prātaḥsavane marutvatīye tṛtīyasavane ca_
atha haitat kevalam evendrasya yad ūrdhvaṃ marutvatīyāt
tasmāt sarve niṣkevalyāni śaṃsanti
yad eva niṣkevalyāni tat svargasya lokasya rūpam_
yad v eva niṣkevalyāny ekaṃ ha vā agre savanam āsīt prātaḥsavanam eva_
atha haitaṃ prajāpatir indrāya jyeṣṭhāya putrāyaitat savanaṃ niramimīta yan mādhyaṃdinaṃ savanam_
tasmān mādhyaṃdine savane sarve niṣkevalyāni śaṃsanti
yad eva niṣkevalyāni tat svargasya lokasya rūpam_
yad v eva niṣkevalyāni yā ha vai devatāḥ prātaḥsavane hotā śaṃsati tāḥ śastvā hotrāśaṃsino 'nuśaṃsanti maitrāvaruṇaṃ tṛcaṃ pra'uge hotā śaṃsati
tad ubhayaṃ maitrāvaruṇaṃ maitrāvaruṇo 'nuśaṃsati_
aindraṃ tṛcaṃ pra'uge hotā śaṃsati
tad ubhayam aindram
aindraṃ brāhmaṇācchaṃsy anuśaṃsati_
aindrāgnaṃ tṛcaṃ pra'uge hotā śaṃsati
tad ubhayam aindrāgnāgnam acchāvāko 'nuśaṃsati_
atha haitat kevalam evendrasya yad ūrdhvaṃ marutvatīyāt
tasmāt sarve niṣkevalyāni śaṃsanti
yad eva niṣkevalyāni tat svargasya lokasya rūpam_
yad v eva niṣkevalyāni <yaded adevīr asahiṣṭa māyā athābhavat kevalaḥ somo asya [ṚV 7.98.5, ŚS 20.87.5]>_ity ṛcābhyanūktam_
devān ha yajñaṃ tanvānān asurarakṣāṃsy ajighāṃsan_
te 'bruvan vāmadevaṃ tvaṃ na imaṃ yajñaṃ dakṣiṇato gopāyeti
2.3.23x
madhyato vasiṣṭham
2.3.23_2
uttarato bharadvājam_
2.3.23_3
sarvān anu viśvāmitram_
2.3.23_4
tasmān maitrāvaruṇo vāmadevān na pracyavate vasiṣṭhād brāhmaṇācchaṃsī bharadvājāa acchāvākaḥ sarve viśvāmitrāt_
2.3.23_5
eta evāsmai tadṛṣayo 'harahar namagā apramattā yajñaṃ rakṣanti ya evaṃ veda ya evaṃ veda || 23 ||
2.3.23col
ity atharvavede gopathabrāhmaṇottarabhāge tṛtīyaḥ prapāṭhakaḥ ||
Linked texts (5)
- Aitareyabrāhmaṇa — Mahidāsa Aitareya, Sanskrit
- Kauṣītakibrāhmaṇa — Kauṣītaki, Sanskrit
- Vaitānaśrautasūtra — Sanskrit
- Metrically restored text (van Nooten & Holland) — Sanskrit
- Śaunakasaṃhitā — Sanskrit